W trakcie II wojny światowej Polska była krajem okupowanym, w którym ruch oporu rozpoczął swoją działalność niemal natychmiast po zaprzestaniu regularnych działań wojennych. Również od samego początku jedną z jego form była walka zbrojna.
[edytuj] Pierwsze inicjatywy konspiracyjne w 1939 r.
Tablica upamiętniająca konspiracyjną drukarnię (1941-44) na
Saskiej Kępie w Warszawie
- 16 września marszałek Edward Śmigły-Rydz nakazał w Czerniowcach (Rumunia) mjr Edmundowi Galinatowi uruchomienie podległej mu części sieci dywersji pozafrontowej. Ten przekazał 26 września w Warszawie gen. Juliuszowi Rómmlowi upoważnienie-rozkaz do zainicjowania na terenie całego kraju konspiracji wojskowej
- 17 września gen. Wacław Stachiewicz (szef sztabu Naczelnego Wodza) przekazał w Stanisławowie mjr Janowi Mazurkiewiczowi rozkaz uruchomienia Tajnej Organizacji Wojskowej (TOW), ten po przybyciu do Budapesztu w oparciu o podległą mu część sieci dywersji pozafrontowej zainicjował działalność TOW na terenie niemal całego kraju
- 17 września gen. Józef Olszyna-Wilczyński (dowódca DOK III w Grodnie) nakazał w Grodnie ppłk. Franciszkowi Ślędczce uruchomienie sieci konspiracyjnej na terenie Dowództwa Okręgu Korpusu nr III (Grodno, Białystok, Nowogródek)
- 21 września gen. Tadeusz Piskor (dowódca Armii "Lublin") przekazał podległym oficerom rozkaz przejścia do konspiracji
- 22 września gen. Marian Januszajtis powołał we Lwowie Polską Organizację Walki o Wolność (dowódca gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz), na której oparła się w przyszłości organizacja Obszaru Lwowskiego ZWZ
- 26 września gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz (na mocy przekazanych pełnomocnictw przez gen. J. Rómmla) powołał w Warszawie Służbę Zwycięstwu Polski (SZP) i uczynił z niej podstawową organizację konspiracyjną posiadającą poparcie Naczelnego Wodza; społecznym zapleczem tej organizacji miała być "Rada Główna Polityczna", w skład której weszli przedstawiciele trzech głównych partii politycznych: Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Narodowego
- 27 września w Warszawie - Związek Harcerstwa Polskiego w momencie przejścia do konspiracji zmienił nazwę na Szare Szeregi. Nadal prowadził działalność w dwóch pionach: "Organizacji Harcerzy" i "Organizacji Harcerek"
- 3 października gen. Wilhelm Orlik-Rückemann nakazał pod Wytycznem mjr Bolesławowi Studzińskiemu (szefowi wywiadu KOP) utworzenie organizacji konspiracyjnej Korpus Obrońców Polski i przekazał na ten cel kasę KOP
- 5 października gen. Franciszek Kleeberg rozkazał podległym oficerom rekrutowania do organizacji konspiracyjnej wartościowego elementu żołnierskiego
- 13 listopada gen. Władysław Sikorski mianował gen. Kazimierza Sosnkowskiego (w rządzie emigracyjnym odpowiadał za sprawy kraju) Komendantem Głównym Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) ze sztabem w Paryżu; powołano 6 obszarów ZWZ: Warszawa, Białystok, Lwów, Kraków, Poznań, Toruń, a w styczniu 1940 organizacja zaistniała na terenie okupowanego kraju
- w momencie zaprzestania działań bojowych wielu pułkowników, majorów, kapitanów, poruczników a także chorążych, podchorążych, podoficerów a nawet kaprali organizowało lokalne organizacje konspiracyjno-wojskowe na terenie swojego miejsca zamieszkania
- wiele oddziałów Wojska Polskiego, które nie złożyły broni prowadziły dalej walkę w formie działań partyzanckich – najbardziej znany jest oddział mjr. Henryka Dobrzańskiego "Hubala", operujący do maja 1940 w Kieleckiem
[edytuj] Lokalne inicjatywy konspiracyjne
Po zakończeniu działań wojennych powstało szereg organizacji konspiracyjnych na bazie dawnej przynależności do organizacji sportowych ("Sokół"), paramilitarnych ("Strzelec") lub Związku Harcerstwa Polskiego. U schyłku 1939 na terenie Polski działało w sumie około 140 różnych organizacji konspiracyjnych, m.in.:
[edytuj] Budowa i rozwój konspiracji politycznej
W początkowych latach okupacji część przedwojennych działaczy politycznych wyemigrowała, a ci którzy zostali przeszli do podziemia.
[edytuj] Rozwój konspiracji wojskowej
- 1940
- wiosną ZWZ liczył już ponad 62 tys. ludzi
- działalność ZWZ podporządkowana była dwóm celom: rozbudowie podziemnej struktury organizacji i scaleniu wszystkich konspiracyjnych formacji zbrojnych – oba cele zrealizowano w 1942
- 1941
- rozpoczęto "Operację Wachlarz", która polegała na prowadzeniu dywersji i walki na zapleczu frontu, na terenach położonych na wschód od przedwojennej granicy Polski
- 1942
- 14 lutego z rozkazu Wodza Naczelnego ZWZ przemianowano na Armię Krajową, na jej czele stała Komenda Główna. Obszar kraju podzielono na okręgi, obwody i placówki
- Armii Krajowej podporządkowały się również Szare Szeregi ale z dużą swobodą organizacyjną i bardzo dużą jak na warunki konspiracyjne niezależnością
- działalność militarna AK miała dość ograniczony charakter. Akcje bojowe organizowane przez Kierownictwo Dywersji – "Kedyw" miały głównie na celu poprawę nastrojów społecznych i ochronę bezpieczeństwa organizacji
- październik – "akcja Wieniec" – najgłośniejsza akcja dywersyjna – wysadzenie linii kolejowych wokół Warszawy
[edytuj] Lewicowy nurt ruchu oporu
[edytuj] Organizacje komunistyczne
- okupacja hitlerowska postawiła komunistów polskich w trudnej sytuacji, nie posiadali oni własnej partii
- podpisanie z Hitlerem przez ZSRR paktu Ribbentrop-Mołotow jak również antypolskie wystąpienia polityków radzieckich – przemówienie Mołotowa na sesji Rady Najwyższej ZSRR – spowodowały wzrost nastrojów antyradzieckich w społeczeństwie polskim
- komuniści nie zaprzestali jednak działalności politycznej. Działali jednak w rozproszeniu, byli nieliczni i dlatego aż do końca 1941 r. nie próbowali stworzyć jednej, scentralizowanej organizacji
- działalność nurtu komunistycznego i jego pozycję poprawiła agresja Niemiec na ZSRR
- o odbudowę partii zaczęli zabiegać komuniści polscy na emigracji w ZSRR. Odpowiadało to również interesom radzieckim, gdyż na tych terenach brakowało organizacji, która wykonywałaby bezpośrednie polecenia Moskwy
- Komintern wyraził zgodę na odbudowę partii, której przyszłych działaczy skupiono w szkole Kominternu pod Moskwą, tworząc tzw. Grupę Inicjatywną
- 4 stycznia 1942 utworzono Polską Partię Robotniczą, która miała pozostawać w kontakcie z Kominternem
- PPR udało się skupić w swych szeregach większość członków komunistycznych grup min ZWW
- PPR utworzyła własną organizację młodzieżową: Związek Walki Młodych
- wiosną 1942 r. rozpoczęto bezpośrednie działania zbrojne
- partia próbowała "wkomponować się" w system Polski podziemnej, jednak było to niemożliwe bez porozumienia się z kierownictwem obozu prolondyńskiego
- w związku z powyższym PPR podjęła rozmowy z Delegatem Rządu Piekałkiewiczem, a po jego aresztowaniu z Jankowskim zakończyły się one jednak całkowitym fiaskiem
- w tym okresie PPR osłabiały również liczne spory wewnętrzne i walka o władzę w partii, co doprowadziło m.in. do zamordowania Marcelego Nowotki, a następnie, oskarżonych o popełnienie owego morderstwa, braci Mołojców
[edytuj] Organizacje socjalistyczne i syndykalistyczne
W czasie okupacji do działalności konspiracyjnej przystąpiły także organizacje socjalistyczne i syndykalistyczne :
[edytuj] Prawicowy/narodowy nurt ruchu oporu
[edytuj] Organizacje narodowe/nacjonalistyczne
Narodowcy czynnie walczyli w walce z nazistowskim okupantem. W odróżnieniu od krajów Europy Zachodniej czy Bałkanów, tylko jedna organizacja nacjonalistyczna podjęła próbę kolaboracji - Narodowa Organizacja Bojowa, wywodząca się jeszcze z przedwojennych środowisk RNR-Falangi Bolesława Piaseckiego (Warto jednak zaznaczyć, że w większości falangiści również włączyli się w ruch oporu, tworząc Konfederację Narodu). Działacze narodowych organizacji podziemnych stanowiły olbrzymi procent żołnierzy ruchu oporu. Największe to:
- Narodowa Organizacja Wojskowa - grupująca narodowców wywodzących się z największej przedwojennej partii politycznej (200.000 członków w 1938 roku) w Polsce - Stronnictwa Narodowego. Powstała już w październiku 1939 roku. W roku 1942 zrzeszała 80.000 ludzi. W tym samym roku NOW połączyła się z Armią Krajową, do czego spora część narodowców podeszła sceptycznie, uważając AK za organizację politycznie związaną z przedwojenną sanacją, której byli przeciwni.
- Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy - grupująca narodowców wywodzących się z przedwojennej narodowo-radykalnej organizacji politycznej - ONR-u, tzw. frakcji ABC. Powstała już w październiku 1939 roku. W 1942 zrzeszała ok. 7.000 ludzi. W tym samym roku, żołnierze ZJ, wraz z narodowcami z NOW, którzy sprzeciwiali się zjednoczeniu z AK - utworzyli Narodowe Siły Zbrojne - największą i najbardziej znaną narodową organizację podziemną.
- Konfederacja Narodu - grupująca narodowców wywodzących się z przedwojennej narodowo-radykalnej organizacji politycznej - ONR-u, a później z RNR-Falangi Bolesława Piaseckiego. Powstała we wrześniu 1940 roku. W 1941 roku doszło do częściowego scalenia ze Związkiem Walki Zbrojnej, poprzednika Armii Krajowej. W 1943 doszło do ostatecznego połączania z Armią Krajową.
- Narodowe Siły Zbrojne - największa i najbardziej znana narodowa organizacja walki podziemnej. Była to organizacja która zjednoczyła większość narodowców. Powstała w roku 1942 z połączenia Związku Jaszczurczego, oraz żołnierzy NOW przeciwnych scaleniu z Armią Krajową, oraz z kilkunastu dużo mniejszych grupek i organizacji partyzanckich o ideowym profilu narodowym. Według różnych źródeł zrzeszała od 80.000 do 100.000 żołnierzy-narodowców. W przeciwieństwie do wielu innych organizacji podziemnych, w większości lewicowych, po roku 1943, i przegranej przez Niemców Bitwie pod Stalingradem - NSZ za największe zagrożenie dla Polskości uznała Związek Radziecki i komunizm. NSZ walczyło nie tylko z nazistami, ale też komunistami (Polskimi i każdymi innymi), kolaborantami czy ukraińskimi nacjonalistami (UPA) nastawionymi antypolsko. NSZ, także w przeciwieństwie do większości organizacji (nie tylko lewicowych, ale też i większości "apolitycznych"), nie złożyło broni po "wyzwoleniu" Polski przez komunistów, tylko podjęło z nimi walkę - jako nowym okupantem. Ostatnie jednostki NSZ przeszły do nowotworzejącego się Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW), lub zostały wybite przez jednostki nowej, komunistycznej Polski - UB, KBW, LWP itd. do roku 1947.
- Narodowe Zjednoczenie Wojskowe - polska konspiracyjna organizacja wojskowo-polityczna o charakterze narodowym działająca w latach 1944/1945-1956. Powstała, podobnie jak NOW - z inicjatywy Stronnictwa Narodowego. Skupiła ona wszystkich narodowców, gotowych dalej walczyć z komunistami, zrzeszając resztki oddziałów NSZ oraz działaczy politycznych konspiracyjnego SN. W poł. 1945 r. NZW liczyło ok. 30 tys. członków, w tym ok. 7 tys. w oddziałach partyzanckich. Na początku roku 1946 NZW podporządkowały się resztki oddziałów NSZ, wraz z Komendantem Głównym NSZ - Stanisławem Kasznicą. W marcu i kwietniu 1946 r. w wyniku rozległych aresztowań UB rozbiło prawie całą KG NZW i niektóre komendy Okręgów. Nie były one już później odtwarzane w takiej skali, jak na początku działalności. Na pocz. 1947 r., wobec coraz większego terroru ze strony komunistów i spadku nadziei na wybuch III wojny światowej, część członków NZW ujawniła się po uchwaleniu przez Sejm amnestii 22 lutego 1947 r. Reszta struktur terenowych pozostawała w konspiracji do pocz. lat 50. Najdłużej działała Komenda Powiatowa NZW Bielsk Podlaski, która ujawniła się w Warszawie dopiero jesienią 1956 r.
Mniejsze lub regionalne:
I wiele innych mniejszych, bądź regionalnych inicjatyw, grup i organizacji.
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
