Polskie rody książęce

Rody noszące tytuł książęcy, związane z historią nie tyle samej Polski co Rzeczypospolitej Obojga Narodów:

Dynastie słowiańskie z terenu dzisiejszej Polski

• Popielidzi, legendarna dynastia
• Piastowie, wymarli w 1707 r.
• Sobiesławice, z Pomorza Gdańskiego
• Gryfici, z Pomorza Zachodniego

Potomkowie dynastii Giedyminowiczów

Pochodzące od Giedymina (zm. 1341) wielkiego księcia litewskiego:^[1]. Wyliczenie oparte na herbarzu Bonieckiego

• Jagiellonowie – królewska dynastia Polski i Litwy, Czech i Węgier wymarła w 1572 r. na Zygmuncie II Auguście;
• Czartoryscy, żyją – z nich Adam Karol Czartoryski (ur. 1940 r.) brat cioteczny Jana Karola I króla Hiszpanii;
• Sanguszkowie, jedyny męski przedstawiciel rodu Paweł Franciszek Roman Sanguszko (ur. 1973 r.) żyje w Brazylii;
• Kobryńscy, wymarli w XV w.;
• Hurkowicze, wymarli w XV w.;
• Koporscy, wymarli na przełomie XIV i XV w.
• Rużyńscy, wymarli w XVII w.;
• Pińscy, wymarli w XV w.;
• Koreccy, uprawniona linia wymarła w XVII w.;
• Buremscy, wymarli w XVII w.
• Kurcewicze, żyją;
• Kroszyńscy, ostatni znani przedstawiciele rodu zostali skazani na banicję w 1683 r.;
• Połubińscy oraz związani z nimi Duda i Duda-Połubińscy, żyją;
• Łukomscy, żyją;
• Druccy, ród bardzo rozgałęziony, należą do niego poszczególne linie:
  • Druccy-Sokolińscy, żyją,
  • Druccy-Konopla, wymarli w XVI w.,
  • Druccy-Oziereccy, wymarli w XVII w.,
  • Druccy-Pryhabscy, wymarli w XVI w.,
  • Druccy-Horscy, wymarli w XVIII w.,
  • Druccy-Tołoczyńscy, wymarli w XVI w.,
  • Druccy-Lubeccy, żyją – z nich Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki minister skarbu Królestwa Polskiego, zwany „Małym Księciem”;
• Olelkowicze-Słuccy, wymarli w XVI w.;
• Bielscy, wygaśli w W.X. Litewskim po 1542 r. i w Rosji w 1612 r.;
• Mścisławscy, wymarli w XV w.;
• Zasławscy-Mścisławscy, wymarli w Rosji w XVII w.;
• Stepańscy, wymarli w XV w.;
• Bujniccy, wymarli w XVI w.;
• Hołownia-Ostrożeccy;
• Zwiaholscy, wymarli w XV w.

Potomkowie dynastii Rurykowiczów

Pochodzące od Ruryka (zm. 879) władcy Nowogrodu i Ładogi, przodka wielkich książąt kijowskich:^[2]

• Ostrogscy, wymarli w XVII w. – z nich Konstanty Ostrogski pierwszy hetman wielki litewski;
• Zasławscy, wymarli w XVIII w.;
• Nieświccy, od których pochodzą:
  • Wiśniowieccy, wymarli w XVIII w. – z nich Michał Korybut Wiśniowiecki król Polski;
  • Zbarascy, wymarli w XVII w.;
  • Woronieccy, żyją;
  • Poryccy, wymarli w XVII w.;
• Czetwertyńscy, żyją;
• Sokolscy, wymarli w XVII w.;
• Massalscy, żyją;
• Ogińscy, wymarli (?);
• Puzynowie, żyją;
• Sołomereccy, wymarli w XVII w.;
• Żyżemscy, żyją;
• Hołowczyńscy wymarli w XVII w.;
• Szujscy, żyją;

Rody pochodzenia kniaziowskiego – inne

Pochodzenia różnego (z Litwy, Rusi i Moskwy + rody tatarskie i wołoskie^[3]):^[4]:^[5]

• Holszańscy, wymarli w XVII w.;
• Giedroyciowie, żyją – z nich Jerzy Giedroyć (1906-2000) wydawca i redaktor naczelny „Kultury”;
• Świrscy, żyją;
• Jamontowicze, wymarli w XVI w.
• Odyncewicze; wymarli w XVI w.
• Glińscy vel Hlińscy;

Potomkowie polskich królów elekcyjnych

• Sobiescy (1674 RP), uprawniona linia rodu (potomkowie Jana III Sobieskiego króla Polski) wygasła;
• Leszczyńscy (1704 RP), uprawniona linia rodu wygasła na córce Stanisława I Leszczyńskiego króla Polski;

Rody książęce z nadania polskich władców lub sejmu

Polscy władcy elekcyjni nie mogli nadawać tytułów arystokratycznych Polakom, ale mogli nadawać cudzoziemcom. Wettynowie nadając tytuły czynili to jako władcy Saksonii^[6].

• Sascy (1726 Kurlandia), tytuł wygasł na wyniesionym do tej godności Maurycym Saskim (de Saxe) księciu Kurlandii;
• Poniatowscy (1764 RP, 1765 Czechy, 1847 Toskania, 1850 Austria), żyją (linia książąt Poniatowskich di Monte Rotondo) – z nich Stanisław August Poniatowski król Polski;
• Ponińscy (1773 RP), uprawniona linia rodu wygasła;
• Mirscy (1821 KP), uprawniona linia rodu zrusyfikowała się od poł. XIX w.i otrzymała formalne zatwierdzenie tytułu książęcego w 1861 „bez przedstawienia dowodów”;
• Bironowie (1737-1795 książęta lenni w Kurlandii), żyją;
• Kettlerowie (1561-1711 książęta lenni w Kurlandii), wymarli;
• Hohenzollernowie (1525-1660 książęta lenni w Prusach), żyją (do roku 1918 królowie pruscy i cesarze niemieccy);

Rody książęce z nadania władców obcych

• Radziwiłłowie (1515/18 S.I.R., 1547 S.I.R., 1569 RP), żyją;
• Zamoyscy (XVII w. Hiszpania, tytuł nie przyjęty – uprawniona linia rodu wygasła), żyją (linia hrabiowska);
• Ossolińscy (1633 Państwo Kościelne, 1634 S.I.R., 1736 Francja), wygaśli w liniach utytuowanych
• Denhoffowie (1637 S.I.R.), uprawniona linia rodu wygasła;
• Koniecpolscy (1637 S.I.R.), uprawniona linia rodu wygasła;
• Lubomirscy (1647 S.I.R., 1824 KP), żyją;
• Jabłonowscy (1698 S.I.R., 1733/34 S.I.R., 1743 S.I.R.), uprawniona linia rodu wygasła;
• Sapiehowie (1700 S.I.R., 1768 RP), żyją;
• Sułkowscy (1752 S.I.R., 1774 RP), żyją;
• Lichnowscy (1773 Prusy), żyją;
• Zajączkowie (1818 Rosja), tytuł wygasł na wyniesionym do tej godności Józefie Zajączku namiestniku Królestwa Polskiego od 1815;
• Łowiccy (1820 Rosja), tytuł wygasł na wyniesionej do tej godności Joannie Grudzińskiej, morganatycznej żonie wielkiego księcia rosyjskiego Konstantego;
• Radolińscy (1888 Prusy), żyją.

Rody książęce zamieszkujące tereny dzisiejszej Polski, różnego pochodzenia

• Altenburg ks. Maria Krystyna, córka arcyks. Karola Olbrachta Habsburga, wnuczka arcyks. Karola Stefana Habsburga, do dziś mieszka w Żywcu;
• Bismarck, m.in. Otto von Bismarck
• Blücher, m.in. Gebhard Leberecht von Blücher
• Henckel von Donnersmarck
• Hochberg (von Pless) Pszczyńscy ks. Aleksander (zm. 1984).

Tytuły książęce przysługujące biskupom

Tytuł książęcy (jak wszystkim biskupom) wraz z krzesłem senatorskim przysługiwał w Rzeczypospolitej osobiście także niektórym hierarchom kościelnym:

• arcybiskupowi gnieźnieńskiemu przysługiwał tytuł księcia łowickiego
• biskupowi krakowskiemu (w latach 1443-1791, począwszy na Zbigniewie Oleśnickim – skończywszy na Feliksie Turskim) przysługiwał tytuł księcia siewierskiego
• biskupowi warmińskiemu (w latach 1466-1772, począwszy na Pawle Legendorfie – skończywszy na Ignacym Krasickim) przysługiwał tytuł księcia sambijskiego ^[7]
• biskupowi wrocławskiemu przysługiwał tytuł księcia Nysy
• biskupowi płockiemu przysługiwał tytuł księcia pułtuskiego
• prepozytowi kapituły katedralnej płockiej przysługiwał tytuł księcia sieluńskiego (bez miejsca w senacie)

Przypisy

¹ Nie wszystkie potwierdzenia w szczególności polskie. Skróty:

• S.I.R. – władcy Cesarstwa Niemieckiego (Sacrum Imperium Romanorum) – większość tytułów.
• RP – Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów – uznanie tytułów zagranicznych lub nadanie tytułów polskich. Pod tym oznaczeniem kryją się również rody, które uzyskały status książąt w wyniku wyboru przodka na króla Polski.
• KP – Senat Królestwa Polskiego – uznanie starych tytułów lub nadanie nowych, które nigdy nie uzyskało formalnej sankcji prawnej, ale bywa cytowane w źródłach.

Wielką rolę odegrał akt unii lubelskiej z 1569 r., który zagwarantował uznanie tytułów książęcych litewskich i ruskich rodów kniaziowskich. Akt ten objął także Radziwiłłów.

² Na podstawie pracy p. Jana Tęgowskiego pt. „Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów” (1999 r.). Niektóre rody wyemigrowały z Rzeczypospolitej do Rosji.

³ Na podstawie pracy p. Józefa Wolff’a pt. „Kniaziowie Litewsko-Ruscy od końca XIV wieku”. Tylko rody z terenu byłych księstw: połocko-witebskiego, pińsko-turowskiego, wołyńskiego, halickiego, kijowskiego, perejesławskiego, siewierskiego, czernichowskiego i smoleńskiego – jednak nie wszystkie. Większość z wymienionych rodów znalazła się w Rosji w związku z aneksją wschodnich kresów Rzeczypospolitej (Królestwa Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego) przez to państwo.

^4a Jerzy Czajkowski, „Studia nad Łemkowszczyzną”, Sanok 1999.

⁴ Na podstawie pracy p. Józefa Wolff’a pt. „Kniaziowie Litewsko-Ruscy od końca XIV wieku” – ale nie wszystkie rody.

⁶ Saturnin Sobol „Polskie rody arystokratyczne”, s. 50.

⁵ Stanisław Dziadulewicz „Herbarz Rodów Tatarskich”

Zobacz też

• arystokracja
• Lista polskich rodów baronowskich
• Lista polskich rodów hrabiowskich
• Lista polskich rodów margrabiowskich
• Książęta I Rzeczypospolitej