Zgodnie ze stanem na czerwiec 2007 w Olsztynie znajdowało się 115 pomników i tablic pamiątkowych; w tym pomniki rzeźby i płaskorzeźby – 52, tablice pamiątkowe – 39, kamienie pamiątkowe – 17, pompy i fontanny – 7.[1]
[edytuj] Krzyże i figury
Figura "Bożamęka", pochodząca z XVIII wieku z napisem w języku polskim Idź za mną. Przedstawia Chrystusa niosącego krzyż. Pierwotnie ustawiona była na Warszawskim Przedmieściu przy dawnym Targu Końskim (obecny pl. Roosevelta). W 1937 roku władze niemieckie przeniosły figurę poza miasto (obecnie skrzyżowanie alei Warszawskiej i ulicy Jagiellończyka). Figura ta prawdopodobnie powstała po epidemii dżumy z 1710 r.
- Figura Chrystusa z roku 1737. W wyniku epidemii dżumy z lat 1709-1710, miasto Olsztyn w znacznym stopniu się wyludniło (według kwestionariusza sporządzonego wiele lat po epidemii, zmarło dwa tysiące mieszkańców), a miasto było "opustoszałe. Z powodu zarazy zmarli wszyscy mieszkańcy wsi miejskich: Sądyty i Ostrzeszewo (Wieś Miejska). Na pamiątkę tego nieszczęścia, między grobami na cmentarzu istniejącym w XVIII wieku (przy placu Trzech Krzyży i miejsca pamiątkowego głazu – u zbiegu ulic 1 Maja i Linki) na dawny Górnym Przedmieściu ustawiono figurę (pomnik, posąg) Chrystusa trzymającego kulę ziemską. Pomnik w 1949 roku przeniesiono na skwer przy kościele Najświętszego Serca Jezusowego (odnowiona pod koniec XX wieku). Na cokole wyryty jest napis "Domine Qui salvas et nostri Salvador Miserere Ao 1737".
- Krzyż drewniany postawiony w 1866 r., z polskojęzycznym napisem Od powietrza, głodu, ognia i wojny zachowaj nas Panie. Pamiątka wielkiej zarazy cholery ufundowana w 1866 przez byłego burmistrza miasta Jakuba Rarkowskiego[2]. Pierwotnie stał przy Hohensteiner-Straße (ul. Olsztynkowa, obecnie jako al. Warszawska (zaułek "Stara Warszawska"). W 1886 roku drewniany krzyż został zastąpiony krzyżem żelaznym na betonowym postumencie. Krzyż w 1975 został przeniesiony w pobliże Kaplicy Jerozolimskiej (przy ul. Grunwaldzkiej). Krzyż przeniesiono w związku z budową obiektów Olsztyńskiego Przedsiębiorstwa Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych.
- Pomnik Hermana Schultze-Delitzscha, niemieckiego działacza bankowego i gospodarczego (1808-1883). Pomnik stał przy Placu Beliana (niem. Belianplatz) a obecnym placu Jedności Słowiańskiej (przy ul. Pieniężnego, naprzeciw budynku poczty). Pomnik powstał w 1910 w związku z odbywającą się w Olsztynie wystawa przemysłową. Istniał do 1946. Przedstawiał czworościenną iglicę, na dole znajdowały się płaskorzeźby z podobizną Schultze-Delitzscha (lewy półprofil) oraz napisami w języku niemieckim. U podstawy znajdowała się fontanna, w kształcie misy, wsparta na czterech kolumnach. W 1946 pomnik przerobiony został na pomnik upamiętniający bojowników o polskość Warmii i Mazur – usunięto płaskorzeźby z podobizną Schultze-Delitzscha oraz napisami w języku niemieckim, a zastąpiono napisem Bohaterom którzy zginęli na polu walki za Warmię i Mazury, Wdzięczni Rodacy, Rok 1946. W 1966 obelisk usunięto, ponieważ odsłoniętą specjalną tablicę brązową, umieszczoną na ścianie olsztyńskiego zamku. Obramowanie pomnika jeszcze dłuższy czas pozostawiono na skwerze. Marmurowy fragment fontanny znajduje się w podwórzu zamku, złożony pod murami.
- Pomnik Mikołaja Kopernika. W 1871 Andrzej Samulowski postulował wzniesienie w Olsztynie pomnika Mikołajowi Kopernikowi. Następnie pomysł wybudowania pomnika zgłosił w 1903 ks. Bernhard Gigalski w czasie obchodów 550-lecia nadania praw miejskich Olsztynowi. W następnym roku rozpoczęła się zbiórka pieniędzy. W 1913 r. cesarz Wilhelm II wyasygnował na ten cel 10 tys. marek. Pomnik wykonał berliński rzeźbiarz Johannes Götz w 1914. Uroczystość odsłonięcia odbyła się w listopadzie 1916. Popiersie Kopernika, umieszczone na cokole umieszczone było pod architektonicznym baldachimem w stylu neogotyckim. Ostrołukowe arkady były wsparte na masywnych filarach. Zwieńczenie całości stanowił czterospadowy dach z analogicznymi wieżyczkami w czterech rogach. Napis, autorstwa radcy sądowego Friedricha Grahsa brzmiał: Geistesgewaltig wiesest zuerst du dir Bahne der Erde; dieser Stadt und der Burg brachtest du Segen und Schulz. Popiersie ustawiono przed olsztyńskim zamkiem, na rogu obecnej ul. Zamkowej i Okopowej. Przed wkroczeniem Armii Czerwonej pomnik zdemontowano i ukryto w piwnicy zamku. W maju to samo popiersie umieszczono na cokole z drugiej strony zamku, na skwerze (znajduje się tam obecnie). Zdjęto napis niemiecki i umieszczono napis Obrońcy grodu olsztyńskiego przed najeźdźcą krzyżackim. Wielkiemu Polakowi Mikołajowi Kopernikowi – wdzięczni rodacy. W latach 90. XX wieku tablica z napisem była zdemontowana.
Nie istniejący już niemiecki pomnik plebiscytowy
- Niemiecki pomnik plebiscytowy w parku na Jakubowie (obecnie w tym miejscu stoi pomnik Bohaterom Walki o Wyzwolenie Narodowe i Społeczne Warmii i Mazur). Powstał wiosną 1928 r., wykonany przez firmę niemiecką "Wais i Freitag" z Królewca. Monument w atmosferze wielkiego festynu poświęcono 8 lipca 1928. Tuż po II wojnie światowej pomnik został zburzony, a w jego miejscu urządzono skwer. W 1972 zbudowano tu okazały pomnik Bohaterom Walki o Wyzwolenie Narodowe i Społeczne Warmii i Mazur).
- Pomnik bojowników o polskość Warmii i Mazur. Początkowo na skwerze na placu Jedności Słowiańskiej. W 1946 pomnik przerobiony został na pomnik upamiętniający bojowników o polskość Warmii i Mazur – usunięto płaskorzeźby z podobizną Schultze-Delitzscha oraz napisami w języku niemieckim, a zastąpiono napisem Bohaterom którzy zginęli na polu walki za Warmię i Mazury, Wzdzięczni Rodacy. 1946. Nazywany był "iglicą" (ze względu na kształt) lub "bojowników". W 1966 obelisk usunięto, ponieważ odsłoniętą specjalną tablicę brązową, umieszczoną na ścianie olsztyńskiego zamku. Obramowanie pomnika jeszcze dłuższy czas pozostawiono na skwerze.
- Pomnik pamięci żołnierzom radzieckim, marmurowy, wybudowany w 1949, ku pamięci pogrzebanych na cmentarzu w zbiorowej mogile ponad 4 tys. żołnierzy, ekshumowanych w różnych latach w różnych miejscach Warmii i Mazur.
- Pomnik poświęcony ofiarom II wojny światowej (dawniej pomnik Ofiarom terroru hitlerowskiego). Za budynkami polikliniki (między ul. Baczewskiego i al. Sybiraków) w latach 1948-1953 przenoszono szczątki ludzkie, ekshumowane z różnych olsztyńskich cmentarzy oraz miejsc gdzie istniały pojedyncze i zbiorowe groby z ostatniej wojny, w tym z Kortowa. Wbrew napisowi zdecydowana większość stanowiły ofiary Armii Czerwonej, głównie ludność cywilna. Napis na pomniku głosi 4670 ofiar terroru faszystowskiego, pomordowanych, rozstrzelanych w lagrach, obozach, w szpitalach w Olsztynie, w Starych Jabłonkach, Iławie, Królikowie. Jednakże w zbiorowym grobie znaleźli się także pacjenci i personel szpitali olsztyńskich, wymordowani przez żołnierzy Armii Czerwonej. Znaleźli się tu także mieszkańcy Olsztyna, którzy w różny sposób stracili życie w 1945. W 1995 z inicjatywy Społecznego Komitetu Ratowania Dawnych Cmentarzy na Warmii i Mazurach, przy udziale duchowieństwa trzech wyznań i w obecności sporej grupy Niemców wywodzących się z Olsztyna i regionu, poświęcono drewniany krzyż (stoi obok pomnika), upamiętniający wszystkie ofiary roku 1945.
- Popiersie generała lejtnanta Nikołaja Oślikowskiego, na wysokim postumencie, odsłonięte w 1977 r. na placu Konstytucji 3 Maja i przed halą nowego Dworca Głównego PKP i PKS. Generał Oślikowski był dowódcą 3. Korpusu Kawalerii Gwardii Armii Czerwonej, którego oddziały w nocy z 21 na 22 stycznia 1945, opanowały Olsztyn, w tym dworzec kolejowy. Wkrótce po odsłonięciu popiersie zaczęło niszczeć. Na skutek niekorzystnego działania czynników atmosferycznych głowa zaczęła wyglądać mało estetycznie – przebarwiała się i pokrywała czymś w rodzaju liszaja. Niebawem pomnik osunięto. Według jednych opinii winę ponosił wykonawca, według innych wadliwy był materiał. Złośliwi dodawali, ze to fatum ciążące nad tym miejscem i kara za gwałt na mieście i jego mieszkańcach, jakiego w 1945 dopuścili się żołnierze z oddziałów generała.
- Kolumna Orła Białego na pl. Konsulatu Polskiego. Odsłonięta 3 maja 2002 z inicjatywy Andrzeja Sassyna, prezesa Towarzystwa Miłośników Olsztyna. Autorem kolumny jest Andrzej Matyka, natomiast orła Urszula i Ryszard Szmytowie[4].
- Pomnik Wolności Ojczyzny (plac Solidarności, róg Al. Piłsudskiego i ul. Kościńskiego), 2003, inicjator – Stowarzyszenie Pro Patria.
- Pomnik poświęcony wszystkim pochowanym w Kortowie. Powstał w październiku 1997 z inicjatywy kortowskiej "Solidarności", usytuowany na skraju dawnego cmentarza, w pobliżu budynku Instytutu Rybactwa Śródlądowego. Poświęcony jest wszystkim pogrzebanym na kortowskim cmentarzu, zarówno pacjentom niegdysiejszego szpitala psychiatrycznego, jak i ofiarom zbrodni (Armia Czerwona wymordowała ok. 400 pacjentom i personelu szpitala wojskowego). Na pomnik składa się duży głaz z fragmentem metalowego krzyża, u dołu fragment wiersza Adama Asnyka Ale nie depczcie przeszłości ołtarzy. Obok głazu rozrzucone fragmenty nagrobków.
[edytuj] Kamienie pamiątkowe
- Kamień pamiątkowy poświęcony Bohaterom Powstania Warszawskiego
- Kamień pamiątkowy poświęcony Michałowi Oczapowskiemu, położony w Kortowie
- Kamień pamiątkowy poświęcony prof. Jerzemu Bobrzeckiemu, położony w Kortowie
- Kamień pamiątkowy poświęcony prof. Kazimierzowi Sikorskiemu, położony w Kortowie przy stadionie akademickim
- Kamień pamiątkowy poświęcony prof. Dominikowi Wanicowi, położony w Kortowie, w parku pomiędzy stołówką akademicką, a halą sportową
- Kamień pamiątkowy poświęcony pamięci Seweryna Pieniężnego
- Kamień pamiątkowy położony na Placu Trzech Krzyży
- Kamień pamiątkowy poświęcony NSZZ "Solidarności", położony na Placu Solidarności
- Kamień pamiątkowy poświęcony ofiarom Katynia, położony na Placu Ofiar Katynia
- Kamień upamiętniający 40 rocznicę powrotu Warmii i Mazur do macierzy, odsłonięty w 1985 r.
- Kamienie upamiętniające Mszę św. odprawioną przez Jana Pawła II, odsłonięty w 2006 r.
- Kamień na cześć Napoleona, ustawiony z inicjatywy historyka prof. Janusza Jasińskiego z Polskiego Towarzystwa Historycznego. Kamień stoi nieopodal mostu św. Jana, w pobliżu figury Jana Nepomucena. Odsłonięty 12 czerwca 2007 r.
[edytuj] Tablice pamiątkowe
Tablica upamiętniająca rocznicę 650-lecia miasta
W Olsztynie znajduje się zarejestrowanych 17 pomników przyrody:
- Klon zwyczajny rosnący przy ul. 1 Maja (objęty ochroną od 1984 r.), numer inwentarzowy 381.
- Dąb szypułkowy, znajdujący się na skraju Lasu Miejskiego, numer inwentarzowy 382
- Buk pospolity, rosnący na terenie UWM, numer inwentarzowy 525
- Głóg jednoszyjkowy, znajdujący się na terenie UWM, numer inwentarzowy 1224.
- Klon jawor, znajdujący się na terenie UWM, numer inwentarzowy 1225
- Klon jawor, znajdujący się na terenie UWM, numer inwentarzowy 1226
- Klon jawor, na terenie UWM, numer inwentarzowy 1227
- Dwa dęby szypułkowe, rosnąace na terenie UWM, numer inwentarzowy 1228
- Wierzba biała, na terenie UWM w Kortowie, numer inwentarzowy 1229
- Topola biała, na terenie UWM, numer inwentarzowy 1230
- Klon zwyczajny, na terenie UWM w Kortowie, numer inwentarzowy 1231
- Jałowiec pospolity, rosnący na terenie UWM, numer inwentarzowy 1232
- Jałowiec pospolity, na terenie UWM, numer inwentarzowy 1233
- Wierzba biała, na terenie UWM, numer inwentarzowy 1234
- Grupa drzew w parku podworskim w Pozortach (ochrona od 1986 r.), numer inwentarzowy 437; buk zwyczajny, dab szypułkowy, dąb czerwony, choina kanadyjska
- zabytkowa aleja drzew biegnąca wzdłuż ulicy Tuwima, numer inwentarzowy 517; 13 dębów szypułkowych, 12 klonów, 2 lipy
- Aleja bukowo-dębowa biegnąca na północ od ul. Tuwima co cmentarza rodowego w parku w Pozortach, numer inwentarzowy 524: 26 drzew, dębów szypułkowych i buków zwyczajnych.
Przypisy
- ↑ Magda Brzezińska, Tomasz Kurs. Dużo pomników, za mało troski. „Gazeta Wyborcza w Olsztynie”. 12 maja 2007. (ostatnia aktualizacja 2007-06-12 18:41).
- ↑ Rocznica śmierci burmistrza Olsztyna, Jakuba Rarkowskiego. kultura.wm.pl, 9 grudnia 2009. [dostęp 9 grudnia 2009].
- ↑ Jerzy Sikorski: Galopem przez stulecia : Olsztyn 1353-2003. red. i wybór il. Tomasz Śrutkowski. Olsztyn: Edytor „Wers”, 2003, s. 193. ISBN 83-919110-0-4.
- ↑ Jerzy Sikorski: Galopem przez stulecia : Olsztyn 1353-2003. red. i wybór il. Tomasz Śrutkowski. Olsztyn: Edytor „Wers”, 2003, s. 215. ISBN 83-919110-0-4.
- ↑ Jerzy Sikorski: Galopem przez stulecia : Olsztyn 1353-2003. red. i wybór il. Tomasz Śrutkowski. Olsztyn: Edytor „Wers”, 2003, s. 208. ISBN 83-919110-0-4.
- ↑ Wesoły dziś dzień nam nastał!. [dostęp 17 marca 2009].
[edytuj] Bibliografia
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Figura "Bożamęka", pochodząca z XVIII wieku z napisem w języku polskim Idź za mną. Przedstawia Chrystusa niosącego krzyż. Pierwotnie ustawiona była na Warszawskim Przedmieściu przy dawnym Targu Końskim (obecny pl. Roosevelta). W 1937 roku władze niemieckie przeniosły figurę poza miasto (obecnie skrzyżowanie alei Warszawskiej i ulicy Jagiellończyka). Figura ta prawdopodobnie powstała po epidemii dżumy z 1710 r.
.jpg&filetimestamp=20080623091910)
