Poseł

Poseł – deputowany, członek parlamentu.

W Polsce poseł na Sejm RP jest członkiem niższej izby parlamentu polskiego.

Posłowie w Polsce

W XV–XVIII wieku poseł był wybierany przez sejmiki, które wydawały wiążące instrukcje, czyli wytyczne jak poseł ma postępować i głosować w Sejmie. Konstytucja marcowa z 1921 roku i Konstytucja kwietniowa z 1935 zakazywały narzucania posłowi jakichkolwiek instrukcji.

Obecnie posłem w Polsce może być obywatel, który ukończył 21 lat i ma czynne prawo wyborcze. O ważności wyborów rozstrzyga Sąd Najwyższy. Posłowie (i Senatorowie) są reprezentantami Narodu, nie wiążą ich instrukcje wyborców, niedopuszczalne jest ich odwołanie przez wyborców (koncepcja mandatu wolnego).

Status prawny posła

Uprawnienia:

• udział w dyskusjach i głosowaniu na forum izby oraz w jej organach,
• czynne i bierne prawo wyborcze do organów Sejmu,
• składanie wniosków,
• zrzeszanie się w kluby i koła poselskie,
• prawo wystosowania:
  • interpelacji,
  • zapytań
  • interwencji poselskich.

Obowiązki:

• czynne uczestnictwo w pracach izby oraz Zgromadzenia Narodowego (sankcją za niewypełnianie obowiązku może być poniesienie odpowiedzialności regulaminowej, a także zmniejszenie świadczeń),
• złożenie oświadczenia majątkowego (w przypadku oświadczenia nieprawdy grozi posłowi odpowiedzialność karna).

Zakazy:

• zasada incompatibilitas – zakaz pełnienia innych ważnych funkcji w państwie:
  • Prezydenta RP,
  • senatora, posła do Parlamentu Europejskiego,
  • pracownika Kancelarii Sejmu, Senatu lub Prezydenta,
  • pracownika administracji rządowej (z wyjątkiem członka Rady Ministrów i sekretarza stanu)
  • Prezesa Narodowego Banku Polskiego, Najwyższej Izby Kontroli i ich zastępców,
  • Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka i ich zastępców,
  • członka Rady Polityki Pieniężnej, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji,
  • sędziego, prokuratora,
  • urzędnika służby cywilnej, żołnierza w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariusza policji oraz służb ochrony państwa,
  • wojewody, radnego samorządowego, wójta, burmistrza, prezydenta miasta,
  • ambasadora.

• podejmowania dodatkowych zajęć oraz przyjmowania darowizn mogących naruszyć zaufanie wyborców (sankcją odpowiedzialność regulaminowa),
• zakaz prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek z wykorzystaniem mienia państwowego i komunalnego,
• zakaz prowadzenia działalności gospodarczej z osiągnięciem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego (sankcją za złamanie zakazu jest pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu,
• zakaz zasiadania we władzach zarządzających, kontrolnych i rewizyjnych przedsiębiorców z bezpośrednim udziałem państwowych lub komunalnych osób prawnych,
• zakaz posiadania pakietów udziałów lub akcji przekraczających 10% w spółkach prawa handlowego, w których udziały mają państwowe lub komunalne osoby prawne lub podmioty gospodarcze, w których uczestniczą takie osoby.

Gwarancje prawidłowego wykonywania mandatu

Immunitet

Immunitet polega na wyłączeniu lub ograniczeniu możliwości pociągania posła do odpowiedzialności prawno-karnej lub w ogóle sądowej oraz legalnego naruszania jego nietykalności osobistej.

Przywilej ten nie obowiązuje w przypadku ujęcia posła na gorącym uczynku, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. Należy przyjąć, iż w nadzwyczajnych sytuacjach, jak obrona konieczna czy stan wyższej konieczności, wolno podejmować wobec posła czynności niecierpiące zwłoki polegające na ograniczeniu jego wolności osobistej. W razie zatrzymania posła, należy niezwłocznie o tym fakcie powiadomić Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe uwolnienie posła.

Zakaz pozbawiania posła wolności jest ograniczony w czasie – przypada na okres od dnia ogłoszenia wyników wyborów parlamentarnych do momentu wygaśnięcia mandatu (co nie dotyczy wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu)

Rozróżniamy 2 rodzaje immunitetu:

• immunitet materialny – wynikający z art. 105 ust. 1 Konstytucji: jest to zakaz pociągania posła do odpowiedzialności za wszelkie działania wchodzące w zakres sprawowania mandatu, choćby nawet nosiły one znamiona przestępstwa (dot. kadencji i okresu po niej)

• immunitet formalny – wynikający z art. 105 ust. 2 Konstytucji: jest to zakaz pociągania posła do odpowiedzialności karnej, chyba że sam wyrazi na to zgodę lub uczyni to Sejm (dot. okresu kadencji). Jeżeli postępowanie karne wobec posła zostało wszczęte przed dniem wyboru, wówczas nie ulega ono automatycznemu zawieszeniu do czasu wygaśnięcia mandatu – taką decyzję może podjąć jedynie Sejm uchwałą popartą przez bezwzględną liczbę ustawowej liczby posłów.

Świadczenia materialne

Obejmują one całość uprawnień o charakterze finansowym i rzeczowym zapewniającym posłowi bądź zwrot ponoszonych kosztów w związku z wykonywaniem mandatu, bądź wynagrodzenie za wykonywane w parlamencie obowiązki:

• diety parlamentarne – zryczałtowana rekompensata za wydatki związane ze sprawowaniem mandatu, otrzymywane przez wszystkich posłów,

• uposażenie – wynagrodzenie równe wynagrodzeniu podsekretarza stanu (wiceministra) za wykonywanie obowiązków parlamentarnych stanowiących odpowiednik pracy zawodowej lub głównej działalności zarobkowej, otrzymywane przez tzw. posłów zawodowych.

Zatrudnienie

Stosunek pracy posła jest objęty szczególną ochroną prawną – nie można go zasadniczo rozwiązać w czasie trwania kadencji i w 2 lata po jej zakończeniu, chyba że zgodę na to wyrazi Prezydium Sejmu. Poseł, na czas kadencji, przebywa na urlopie bezpłatnym, który pracodawca jest zobowiązany udzielić na jego wniosek. Jeżeli poseł nie korzysta z urlopu bezpłatnego, wówczas pracodawca zobowiązany jest bezwzględnie umożliwić posłowi wykonywanie obowiązków parlamentarnych na zasadzie pierwszeństwa nad pracowniczymi.

Wygaśnięcie mandatu

Wygaśnięcie mandatu następuje w wypadku:

• śmierci posła,
• zrzeczenia się mandatu,
• utraty prawa wybieralności,
• stwierdzenia nieważności wyboru,
• w chwili zakończeniu kadencji Sejmu, na którą został wybrany.

Bibliografia

• Paweł Sarnecki (red.): Prawo Konstytucyjne RP, Warszawa 2005 (wyd. 6)
• Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne, Warszawa 2004 (wyd. 8)