Postępowanie karne

Postępowanie karne (proces karny) – zespół norm prawnych regulujących działalność zmierzającą do realizacji prawa karnego materialnego. Jego głównym celem jest ustalenie, czy zaistniał czyn zabroniony mający postać przestępstwa, a następnie wykrycie jego sprawcy i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej.

Normy postępowania karnego określają prawa i obowiązki organów procesowych (sądu, prokuratora - w postępowaniu przygotowawczym), stron i innych uczestników tego postępowania oraz warunki i formy ich działania, które muszą mieć określoną formę zawierającą się w ramach określanych przez ustawę.

Akty prawne regulujące postępowanie karne (źródła prawa)

• kodeks postępowania karnego Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555 wraz z przepisami wprowadzającymi (ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 556),
• Konstytucja RP - zawarte są tu podstawowe zasady procesowe, takie jak: prawo do obrony (art. 42 ust. 2), domniemanie niewinności (art. 42 ust. 3), jawność procesu (art. 45), dwuinstancyjność postępowania sądowego (art. 176 ust. 1),
• ratyfikowane umowy międzynarodowe,
• przepisy ustrojowe, określające organizację sądów, prokuratury, adwokatury, radców prawnych, organów ścigania,
• przepisy kodeksu postępowania cywilnego w zakresie określonym przez kodeks postępowania karnego (art. 7, 89, 292 § 1 k.p.k.),
• akty wykonawcze (rozporządzenia wydane na podstawie delegacji zamieszczonych w kodeksie postępowania karnego).

Ponadto przepisy kodeksu postępowania karnego stosuje się także:

• w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe,
• w postępowaniu w sprawach o wykroczenia (w postępowaniu tym przepisy kodeksu postępowania karnego stosuje się tylko wtedy, gdy przepisy kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenie tak stanowią),
• w postępowaniu w sprawach nieletnich
• w postępowaniu przed Trybunałem Stanu
• w postępowaniu lustracyjnym
• w postępowaniu cywilnym, na podstawie art. 163 § 2 k.p.c., w razie zarządzenia przymusowego sprowadzania lub aresztowania..

Naczelne zasady w postępowaniu karnym

• zasada prawdy materialnej (obiektywnej) - zgodnie z tą zasadą wszelkie rozstrzygnięcia organów procesowych powinny być oparte na prawdziwych ustaleniach faktycznych
• zasada swobodnej oceny dowodów
• zasada obiektywizmu
• zasada bezpośredniości
• zasada skargowości - postępowanie wszczynane jest na żądanie uprawnionego oskarżyciela
• zasada kontradyktoryjności
• zasada legalizmu
• zasada domniemania niewinności - oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem
• zasada jawności - sentencja wyroku, oraz, co do zasady, rozprawa, są jawne
• zasada in dubio pro reo - wszelkie niedające się usunąć wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego
• zasada prawa do obrony

Podział postępowania karnego

Wyróżnia się postępowanie karne:

• zwyczajne
• szczególne:
  • postępowanie uproszczone (art. 468-484 k.p.k.),
  • postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego (art. 485-499 k.p.k.),
  • postępowanie nakazowe (art. 500-507 k.p.k.),
  • postępowanie przyspieszone (tzw. sądy 24-godzinne)

Oprócz postępowania głównego można wyróżnić takie postępowania jak:

• p. zabezpieczające (np. zabezpieczenie majątkowe),
• p. w przedmiocie odtworzenia akt w razie ich zniszczenia lub zagubienia,
• p. ekstradycyjne o wydanie sprawcy przestępstwa przebywającego za granicą,
• p. o odszkodowanie za niesłuszne skazanie i oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie,
• p. w kwestii odpowiedzialności cywilnej w postaci procesu adhezyjnego (powództwo cywilne) lub zasądzenie odszkodowania z urzędu;
• p. incydentalne (tzw. wpadkowe), które powstają w ramach procesu zasadniczego, a których przedmiotem są sprawy uboczne (nie dotyczące istoty sprawy)

Proces karny - zespół prawnie uregulowanych czynności, których celem jest wykrycie przestępstwa i jego sprawcy, osądzenie go za to przestępstwo i ewentualne wykonanie kary, środków karnych oraz środków zabezpieczających.

Pewna część literatury prawniczej traktuje pojęcia "proces karny" i "postępowanie karne" synonimicznie, inna wyraźnie rozdziela te określenia, przyjmując, że proces jest pojęciem szerszym, zaś "postępowanie" określa krótsze odcinki przebiegu procesu bądź jego szczególne odmiany.

Funkcje norm procedury karnej

W literaturze wyróżnia się cztery funkcje norm procedury karnej:

• prakseologiczną,
• gwarancyjną (celem jest ochrona podstawowych wartości nadrzędnych oraz praw jednostki w procesie),
• regulacyjną,
• materialnoprawną (wywiera wpływ na stosowanie prawa karnego materialnego np. przez przepisy o odmowie zeznań).

Cele procesu karnego

Celami procesu karnego są:

• osiągnięcie stanu sprawiedliwości prawnomaterialnej (cel ten sprowadza się do subsumpcji czynu pod przepis prawny),
• osiągnięciu stanu sprawiedliwości proceduralnej.

Przedmiot procesu

Przedmiot procesu karnego budził dawniej dyskusję w literaturze prawniczej. Obecnie polska literatura stoi na gruncie teorii odpowiedzialności, która przyjmuje, że przedmiotem procesu jest odpowiedzialność karna (czasami też cywilna) oskarżonego za zarzucone mu przestępstwo.

Rodzaje procesu a rodzaj odpowiedzialności prawnej

Według kryterium rodzaju odpowiedzialności prawnej proces dzieli się na proces zasadniczy, zajmujący się kwestią odpowiedzialności karnej, oraz akcję cywilną.

Działy procesu karnego

Proces karny dzieli się na proces karny powszechny, toczący się przed sądami powszechnymi, i proces karny specjalny, toczący się przed sądami szczególnymi (specjalnymi), np. proces karny przez Trybunałem Stanu. Czasami jako przykład procesu karnego specjalnego podaje się postępowanie przed sądami wojskowymi, co jest tematem dyskusji w literaturze.

Zobacz też

• postępowanie cywilne
• postępowanie administracyjne
• postępowanie egzekucyjne
• postępowanie sądowoadministracyjne

Bibliografia

• Waltoś S., Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2008.

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.