Powieść łotrzykowska (hiszp. novela picaresca) – powieść pikarejska, szelmowska. Romans awanturniczy przedstawiający losy przebiegłego i pomysłowego włóczęgi-oszusta, ukazujący zarazem satyryczny obraz epoki; wyrosła z plebejskich opowieści o Sowizdrzale.
Główny bohater wywodzi się z mieszczańskich nizin społecznych. Jest inteligentny i obrotny, a równocześnie za nic ma powszechnie przyjęte obyczaje. To cwaniak i zawadiaka. Na swojej drodze życiowej przeżywa wiele barwnych i często nieprawdopodobnych przygód. Nieraz wpada przy tym w poważne tarapaty wynikające najczęściej z zetknięcia się jego awanturniczej natury z kulturą życia różnych grup społecznych. Nie ma wpływu na otaczające go wydarzenia, ale doskonale potrafi wyjść cało nawet z największych opresji.
Początków gatunku należy szukać w XVI-wiecznej Hiszpanii, a wyjątkową popularność przeżywał tam zwłaszcza w XVII wieku; w Europie gatunek spopularyzował się w dobie oświecenia (XVIII wiek).
Za pierwowzór powieści łotrzykowskiej uważa się hiszpańską, anonimową powieść pt. Łazik z Tormesu.
Spis treści |
Elementy powieści łotrzykowskiej można odnaleźć w wielu innych powieściach XX-wiecznych, na przykład w Colas Breugnon Romaina Rollanda czy Ameryce Franza Kafki.