Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Powstanie wrześniowe 1923 – powstanie w Bułgarii 23-29 września 1923, zainicjowane przez Bułgarską Partię Komunistyczną w odpowiedzi na prawicowo-wojskowy zamach stanu.
Spis treści |
22 kwietnia 1923 w wyborach do Zgromadzenia Narodowego Bułgarii zwycięstwo odniósł Bułgarski Ludowy Związek Chłopski ("zemedelcy"), uzyskując 52,7% głosów. Drugie miejsce zajęła Bułgarska Partia Komunistyczna, uzyskując 18,9%. Związek Chłopski uzyskał tym samym 212 mandatów, komuniści – 16; liczba reprezentantów innych ugrupowań ograniczała się do kilku posłów[1]. Na czele rządu zemedelców stanął Aleksandyr Stambolijski, który za głównego konkurenta politycznego swojej partii uznał BPK. Tymczasem car Borys III wyraził zgodę na zorganizowanie wojskowego zamachu stanu, na czele którego stanęli generałowie Iwan Wyłkow oraz Welizar Łazarow. W nocy z 8 na 9 czerwca 1923 oddziały garnizonu sofijskiego oraz junkrzy ze Szkoły Wojskowej dokonali aresztowań ministrów rządu Stambolijskiego; on sam, pojmany pod Pazardżykiem po próbie organizacji oporu wobec zamachu na prowincji, został zamordowany w Sławowicy 14 czerwca[1]. 9 czerwca zwycięscy organizatorzy zamachu ogłosili powstanie nowego rządu kierowanego przez Aleksandra Cankowa[2]. 10 sierpnia 1923 rząd Cankowa został przeformowany. Nowy gabinet podjął działania na rzecz delegalizacji BPK i zlikwidował niektóre uprawnienia pracowników nadane im przez rządy zemedelców. Doprowadziło to do wzrostu niezadowolenia społecznego[2].
Komitet Centralny Bułgarskiej Partii Komunistycznej głosił jednak nadal zasadę neutralności wobec polityki Cankowa; została ona odwołana dopiero pod naciskiem Kominternu[2]. Do Bułgarii przybył delegat III Międzynarodówki Wasyl Kołarow, który został na miesiąc aresztowany przez władze bułgarskie. Po jego uwolnieniu Komitet Centralny na posiedzeniu na początku sierpnia 1923 przystał na jego apel o sformowanie szerokiego frontu antyfaszystowskiego, wymierzonego w rząd. Koncepcję tę spopularyzował w artykułach publikowanych przez "Wiadomości Robotnicze" Georgi Dymitrow. Jedynym we władzach partyjnych przeciwnikiem tej koncepcji był sekretarz organizacyjny KC Todor Łukanow[3]. Ostatecznie na apel komunistów o formowanie wspólnego frontu odpowiedział pozytywnie jedynie Bułgarski Ludowy Związek Chłopski oraz Macedońska Narodowo-Rewolucyjna Organizacja[4].
Zdając sobie sprawę z działań podejmowanych przez BPK, rząd Cankowa 12 września zamknął lokale partii i zdelegalizował jej wydawnictwa. Aresztowanych zostało 2 tys. działaczy komunistycznych, w tym sekretarz polityczny KC Christo Kabakczyjew. Pozostali na wolności członkowie KC nie byli zgodni co do dalszej taktyki. 14 września Wasyl Kołarow i Georgi Dymitrow wezwali robotników do strajku, który następnie odwołał Łukanow. Dopiero 20 września Komitet Centralny zdecydował się na wystąpienie zbrojne, które miało rozpocząć się w nocy z 22 na 23 września i postawić jako cel sformowanie rządu robotniczo-chłopskiego we współpracy z zemedelcami. Na czele powstańców stanął komitet wojskowo-rewolucyjny z Dymitrowem, Kołarowem i Gawriłem Genowem[5].
W planach komunistów centrum powstania miał być okręg wraczański[6], jednak walki wybuchły spontanicznie, jeszcze przed oficjalnym wezwaniem do wystąpienia i przed zaplanowanym terminem: już 13 września pierwszy oddział powstańczy zaatakował siły rządowe we wsi Mygliż. W nocy z 19 na 20 września walki przybrały masowy charakter w okręgu starozagorskim. Największym osiągnięciem powstańców było zdobycie Nowej Zagory (szturm na Starą Zagorę, Kazanłyk i Czirpan zakończył się klęską). Na czele zbuntowanych oddziałów stanął uwolniony z więzienia Petko Enew, jednak jeszcze 20 września siły wojskowe, sprowadzone z Jambołu, Sliwenu i Harmanli, stłumiły wystąpienie i rozpoczęły represje wobec komunistów[6].
Całkowicie nie powiodła się próba podjęcia walki w stolicy, gdyż działacze wyznaczeni na jej przywódców zostali zatrzymani przez policję. Na niewielką skalę wystąpienie wybuchło również w regionie tyrnowskim, okolicach Popowa i Grudowa[7].
W nocy z 22 na 23 września rozpoczęło się powstanie w Bułgarii północno-zachodniej, które w okręgach wraczańskim i widyńskim miało charakter masowy[6]. Głównym ośrodkiem walk stało się miasto Ferdynand, które kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk, stało się również siedzibą centralnego dowództwa powstania. Buntownicy zajęli szereg wsi w okolicach miasta. W okręgu widyńskim opanowali miasto Łom[6]. Starcia ze zmiennym szczęściem toczyły się pod Kriwodołem, gdzie oddziały wojskowe, idące z Szumenu na Ferdynand, rozbiły siły powstańców pod dowództwem Władymira Minczewa, lecz zostały pokonane przez kolejną grupę rebeliantów. Z kolei oddział Kiriła Mitewa i Andreja Iwanowa, wyposażony w zdobyte działo, miał wesprzeć powstańców w Łomie. 26 września posiłki sprowadzone przez rząd rozbiły to zgrupowanie[6]. Następnego dnia padł Ferdynand. W ostatnich dniach września część sił powstańczych przekroczyła granicę jugosłowiańską[7].
Po klęsce powstania doszło do masowych aresztowań komunistów, zemedelców i ich sympatyków. Szczególnie ucierpieli robotnicy z regionu Łomu. 3 tys. z nich zostało uwięzionych na statkach zakotwiczonych na Dunaju, a następnie rozstrzelanych na podstawie wyroków wydanych po przyspieszonym postępowaniu. Ok. tysiąc osób zginęło w innych miejscowościach w podobnych okolicznościach, co daje łączną liczbę 4 tys. straconych[7]. Wielu komunistów, w tym główni przywódcy walk, udało się na emigrację. Georgi Dymitrow, analizując przyczyny klęski powstania, uznał ją za efekt nieskoordynowania wystąpień w różnych ośrodkach, nieudanej próby prowadzenia agitacji lewicowej wśród żołnierzy oraz zbyt późne opowiedzenie się BPK przeciwko rządowi Cankowa[7].
Ekspresjonistyczny obraz powstania i następujących po nim represji zawiera poemat lewicowego poety bułgarskiego Geo Milewa Wrzesień[8].
