Praworządność

Praworządność, zasada legalności, zasada praworządności – działanie przez wszystkie organy państwowe wyłącznie na podstawie przepisów prawa i ściśle według prawa oraz przestrzeganie prawa przez inne podmioty. Pojęcie praworządności, według dominującego stanowiska nauki prawa, dotyczy zarówno organów państwowych jak i zwykłych obywateli czy osób prawnych.

Podkreśla się, że za praworządne można uznać państwo, w którym nie tylko przestrzega się prawa, ale i prawo spełnia pewne postulaty natury aksjologicznej. Takie podejście wiąże się ze zmiennością historyczną, geograficzną czy kulturową norm leżących u podłoża stanowienia prawa, które mogą być odmienne w zależności od przekonań filozoficznych, politycznych, religijnych czy moralno-światopoglądowych. Można jednak wyróżnić pewne uniwersalne zasady (przyjmowane także w polskiej doktrynie prawa), że prawo powinno być równe dla wszystkich obywateli, deklarować podstawowe wolności i prawa człowieka i obywatela, zawierać gwarancje ich realizacji. Innymi słowy, choć formalne przestrzeganie prawa jest warunkiem koniecznym, prawo nie może być oderwane od swoich społecznych funkcji, celów i ważnych społecznie wartości.

W krajach europejskiego kręgu kulturowego katalog wartości jest w zasadzie jednolity i obejmuje takie wartości jak wolność i godność człowieka, równość wobec prawa, prawo do życia i osobistego bezpieczeństwa, wolność sumienia, poglądów i wyznania, wolność działania w granicach gwarantujących nieszkodzenie innym czy prawo do własności.

Problem praworządności był już dostrzegany przez starożytnych myślicieli, jak Platon i Arystoteles. Koncepcja państwa prawnego rozwinęła się szczególnie w Niemczech w XIX wieku. Jednym z głównych jej propagatorów był Robert von Mohl.

Zasada praworządności w Rzeczypospolitej Polskiej jest zawarta w art. 2 Konstytucji: Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej oraz w art. 7: Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.

Koncepcje praworządności

W nauce prawa znane są obecnie dwie konkurencyjne koncepcje praworządności, które dzieli odmienne podejście do kwestii wartościowania prawa. Są to: formalna koncepcja praworządności i materialna koncepcja praworządności:

• Zwolennicy formalnej koncepcji praworządności przyjmują, że praworządne są wszelkie działania organów państwa, które są zgodne z ustanowionych prawem. Sama treść prawa jest obojętna, a więc przyjmuje się, że przestrzeganie prawa jest wartością samoistną, która daje obywatelom poczucie pewności, stabilności i przewidywalności.

• Zwolennicy materialnej koncepcji praworządności twierdzą natomiast, że nie można ograniczać problemu praworządności jedynie do aspektów formalnych. Ich zdaniem istotna jest również treść prawa. Istotnym argumentem na rzecz takiego pojmowania praworządności są działania reżimów totalitarnych (państwa nazistowskiego czy państw komunistycznych), w których wiele czynów było wprawdzie zgodnych z obowiązującym prawem, ale prawo to było złe z moralnego punktu widzenia. PRL była uważana za państwo niepraworządne zarówno z punktu widzenia formalnej, jak i zwłaszcza materialnej koncepcji praworządności.

Koncepcja państwa prawa

Zgodnie z zasadą praworządności państwo prawa powinno:

• działać w granicach prawa,
• realizować zasadę równości wszystkich obywateli wobec prawa,
• gwarantować pewność prawa
• gwarantować prawo obrony obywatela przed sądem
• realizować zasadę Lex retro non agit (prawo nie działa wstecz)

Gwarancje państwa prawa

Gwarancje państwa prawa to:

• ustrojowe
  • podział władzy
  • legalnie i swobodnie działająca opozycja
  • niezbywalność wolności obywatelskich
  • niezawisłość sędziowska
• legislacyjne
  • hierarchia aktów prawnych
  • nadrzędność konstytucji w systemie aktów prawnych
  • rozgraniczanie kompetencji prawotwórczych
• proceduralne
  • wieloinstancyjność trybu rozstrzygania spraw
  • zasada odpowiedzialności indywidualnej
  • domniemanie niewinności oskarżonego
  • prawa oskarżonego w procesie karnym
  • badanie zgodności decyzji administracyjnych z prawem

Cechy państwa prawa

Najważniejsze cechy państwa prawa to:

• zabezpieczenia wolności
  • prawa zasadnicze wyznaczają linię graniczną działań państwa
  • ograniczanie wolności możliwe jest wyłącznie poprzez państwowe unormowania prawne
• równość wobec prawa
  • zniesienie podziałów stanowych
• pewność prawa
  • istnienie prawa formalnego (postępowanie sądowe przebiega zgodnie z nim)
  • nadrzędność ustaw w stosunku do innych aktów prawnych
  • sądowa ochrona prawna
  • ochrona przed samowolnym uwięzieniem
  • zakaz stanowienia ustaw działających wstecz
• trójpodział władzy
  • egzekutywa
  • legislatywa
  • sądownictwo (judykatywa)

Bibliografia

• Andrzej Dziadzio, Koncepcja państwa prawa w XIX w. Idea i rzeczywistość, "Czasopismo Prawno-Historyczne" 2005, t. 57, zesz. 1.
• S. Kalinin, O genezie koncepcji państwa prawa, "Przegląd Prawa i Administracji", 2005, t. 59.
• Adam Lityński, Państwo prawa w Europie u progu XX w. Zagadnienia prawa karnego i cywilnego, [w:] Z dziejów kultury prawnej. Studia ofiarowane Prof. Juliuszowi Bardachowi, red. Anna Rosner i inni, 2004.
• Michał Pietrzak, Państwo prawne w Konstytucji z 17 marca 1921 r., "Czasopismo Prawno-Historyczne" tom 39, zeszyt 2.