Prusy Zachodnie

Westpreußen Prusy Zachodnie
← ← ← 1773-1824 1878-1922 → → →
Flaga Godło
Język używany	niemiecki, polski, kaszubski
Stolica	Gdańsk
Powierzchnia  • całkowita	25,534 km²
Liczba ludności ()  • całkowita   • gęstość zaludnienia	1,433,681 (1890) 56.1 osób/km²
Data powstania	1773
Data likwidacji	1922
Multimedia w Wikimedia Commons

Prusy Zachodnie (niem. Westpreußen) – prowincja państwa pruskiego, a potem zjednoczonych w XIX w. Niemiec (do 1945). Powstała na początku 1773, po I rozbiorze Polski i włączeniu Pomorza Gdańskiego do Prus. Obejmowała w przybliżeniu tereny dawnych Prus Królewskich (bez Warmii, ale z dodatkiem Kwidzyna oraz okręgu nadnoteckiego (Bydgoszcz)). Stolicą prowincji został Kwidzyn, a od 1793 Gdańsk. W 1905 powierzchnia prowincji wynosiła 25 534,9 km² i zamieszkiwało ją 1 641 936 mieszkańców.

Zmiany terytorialne

Z początku Prusy Zachodnie dzieliły się na dwa departamenty: gdański i kwidzyński^{[potrzebne źródło]}, w 1818 przemianowane na rejencje o tych samych nazwach. Po pokoju w Tylży w 1807 obszar prowincji zmniejszył się o tereny wokół Bydgoszczy i Torunia, które przeszły do Księstwa Warszawskiego, oraz o terytorium Gdańska ogłoszonego wolnym miastem. W 1814 Gdańsk, a w 1815 ziemia chełmińska wróciły do Prus Zachodnich. Odtąd Westpreußen obejmowały ten sam teren (aż do 1918). W latach 1824–1829 funkcjonowała unia personalna między Prusami Zachodnimi i Prusami Wschodnimi, a w 1829 formalnie zjednoczono obie prowincje w jedną prowincję o nazwie Prusy. W 1878 unia została rozwiązana i wrócono do sytuacji z 1823.

W wyniku traktatu wersalskiego od Prus odpadła większa część Pomorza Gdańskiego z ziemią chełmińską, Kociewiem i częścią Kaszub. Przy Niemczech pozostały zachodnie skrawki Westpreußen (powiaty: Wałcz, Złotów i Człuchów), które wraz z pozostałymi przy Niemczech fragmentami prowincji poznańskiej złożyły się na prowincję o nazwie Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie. Wschodnia część prowincji z powiatami Kwidzyn, Sztum, Malbork, Susz i Elbląg została dołączona do Prus Wschodnich i funkcjonowała w ich ramach jako rejencja zachodniopruska. Gdańsk z okolicami został w 1920 ogłoszony wolnym miastem.

W 1938 prowincja Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie została rozwiązana i rozdzielono ją między sąsiednie: Brandenburgię, Śląsk i Pomorze. Powiaty wałecki, złotowski i człuchowski wcielono do prowincji pomorskiej.

W wyniku okupacji niemieckiej 1939–1945 powstał Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, nieco większy od prowincji zachodniopruskiej w latach 1815–1918 (doszły powiaty bydgoski, lipnowski, rypiński, wyrzyski oraz miasto Bydgoszcz). Obejmował on dużą część przedwojennego województwa pomorskiego (bez powiatów inowrocławskiego, nieszawskiego, szubińskiego i włocławskiego), rejencję zachodniopruską (której przywrócono nazwę: rejencja kwidzyńska) i Wolne Miasto Gdańsk. Na jego czele stał Albert Forster jako gauleiter NSDAP i zarazem Namiestnik Rzeszy. Po 1945 nazwa Prusy Zachodnie wyszła w Polsce z obiegu, choć nadal używana jest w Niemczech na określenie Pomorza Gdańskiego (termin Pommern zarezerwowany jest w Niemczech tylko i wyłącznie dla dawnej prowincji pomorskiej).

Demografia, warunki naturalne i gospodarka

Prusy Zachodnie miały charakter krainy rolniczej – pola uprawne zajmowały 54%, a łąki i pastwiska 18% powierzchni prowincji – i o stosunkowo wyższym zalesieniu (21% powierzchni) niż sąsiadujące prowincje Prus. Również odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie był wyższy niż średnia dla Prus, a wskaźnik urbanizacji niższy.

Około połowy mieszkańców prowincji wyznawało wiarę katolicką, co wynikało przede wszystkim ze zbliżonego odsetka ludności polskiej, przy czym z biegiem lat odsetek katolików rósł i przed końcem XIX wieku przekroczył 50%..

Prusy Zachodnie

Rok	Liczba ludności	Liczba ludności mieszkająca w miejscowościach pow. 2 tys. mieszkańców	Odsetek osób wyznania ewangelickiego	Odsetek osób wyznania rzymsko-katolickiego	Odsetek osób wyznania żydowskiego	Odsetek osób zatrudnionych w przemyśle i budownictwie	Odsetek osób zatrudnionych w handlu i usługach	Odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie i hodowli zwierząt	Przyrost naturalny
1875	1 342 750	26,6%	48%	49%	2%,	18%	7%	65%	15‰
1895	1 494 360	brak danych	48%	50%	1,5%	25%	9%	66%	21‰
1910	1 703 474	40%	46%	52%	0,8%	26%	10%	64%	17‰

Podział administracyjny Prus Zachodnich (do 1920 roku)

Podział administracyjny na rejencje i powiaty

Stolica: Gdańsk

• Rejencja gdańska (Regierungsbezirk Danzig)
• Rejencja kwidzyńska (Regierungsbezirk Marienwerder)

Szczegółowe podziały administracyjne rejencji znajdują się w poszczególnych opisach tych rejencji.

Nadprezydenci Prus Zachodnich (1816-1919)

Lata urzędowania	Nadprezydent	Lata życia
1816 – 1829	Theodor Heinrich von Schön	1773 – 1856
1878 – 1879	Heinrich Karl Julius von Achenbach	1829 – 1899
1879 – 1888	Karl Adolf August Ernst von Ernsthausen	1827 – 1894
1888 – 1891	Adolf Hilmar von Leipziger	1825 – 1891
1891 – 1902	Gustav Heinrich Konrad von Gossler	1838 – 1902
1902 – 1905	Clemens Gottlieb Ernst von Delbrück	1856 – 1921
1905 – 1919	Ernst Ludwig von Jagow	1853 – 1930

Od 3 grudnia 1829, do 1 kwietnia 1878 Prusy Zachodnie były połączone z Prusami Wschodnimi.