Przedbórz

Przedbórz
Herb Przedborza
Państwo	Polska
Województwo	łódzkie
Powiat	radomszczański
Gmina	Przedbórz gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie	1405
Burmistrz	Miłosz Naczyński
Powierzchnia	6,13 km²
Wysokość	ok. 300 m n.p.m.
Ludność (2010) • liczba • gęstość	4076 665 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 44
Kod pocztowy	97-570
Tablice rejestracyjne	ERA
Położenie na mapie Polski Przedbórz
51°05′N 19°53′E
TERC (TERYT)	1101312114
Urząd miejski ul. Mostowa 29 97-570 Przedbórz
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Przedbórz – miasto w województwie łódzkim, w powiecie radomszczańskim, położone na Wyżynie Przedborskiej, nad rzeką Pilicą. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Przedbórz.

Według danych z 2010 roku miasto liczyło 4076 mieszkańców.

Położenie

Od XIII wieku miasto związane było z ziemią sandomierską a od czasu zjednoczenia ziem Polski przez Władysława Łokietka weszło w skład woj. sandomierskiego. Stan taki przetrwał do roku 1795, kiedy to Przedbórz po ostatnim rozbiorze znalazł się w granicach cesarstwa austriackiego. Pilica stała się wtedy rzeką graniczną między państwami Prus i Austrii. Po pierwszej wojnie światowej miasto włączono wraz z powiatem koneckim do woj. kieleckiego. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej 1 kwietnia 1939 roku Przedbórz i powiat konecki przyłączono do woj. łódzkiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego, a przed 1975 r. do województwa kieleckiego.

Nazwa miasta

Nazwa miasta Przedbórz, może pochodzić od topografii okolicy, albo od imienia założyciela lub dzierżawcy osady.

Pochodzenie topograficzne może wskazywać na naturalne właściwości terenu na którym osada była zakładana. Miejsce ulokowane było przed borami, ponieważ miasto w momencie swego powstawania leżało na granicy z przepastnymi lasami Puszczy Świętokrzyskiej i Puszczy Nadpilickiej. Nie wykluczone jest, że pierwotna nazwa miasta brzmiała Przedborze. Jednak brak potwierdzenia tej nazwy w tekstach źródłowych.

Bardziej prawdopodobnym jest pochodzenie nazwy od imienia Przedbor czyli, że nazwa miasta jest nazwą osobową lub dzierżawczą, pochodzącą od imienia założyciela bądź też dzierżawcy osady i ziemi na której owa się znajdowała. Przedbor to imię dość powszechne na terenie Polski w epoce średniowiecza.

Utworzone z członów przed znaczącego też naj oraz wyrazu bor, pochodzącego od starosłowiańskiego boriti, słowa znaczącego tyle co walka lub konkurowanie. Łatwo więc stwierdzić iż imię Przedbor oznaczać miało człowieka walecznego lub też człowieka stawiającego wyżej walkę. Rodem w którym imię to było dość rozpowszechnione i często nadawane był ród Zadorów. Rodzina ta posiadała w swym władaniu wiele posiadłości na zachodnim brzegu Pilicy. Należały do nich m.in. Chełmo, Bąkowa Góra czy Wielgomłyny. Być może jeden z Zadorów – protoplastów rodziny Lanckorońskich – o imieniu Przedbor był założycielem Przedborza, bądź panem ziem na których osada powstała.

Za nazwą osobową przemawiają zapisy Przedborza w dokumentach średniowiecznych, tzw. falsyfikacie trzemeszeńskim noszącym datę 1145 oraz dokumencie wystawionym przez Bolesława Wstydliwego w 1239 roku. W obu tych dokumentach widnieje nazwa Predbor.

Znane są też inne zapisy nazwy Przedbórz w średniowiecznych dokumentach, np. Predbrij z dokumentu wystawionego przez księcia Konrada Mazowieckiego w 1241 r., czy też Pridborz (1388 r.), Przedborzs (1426 r.), z dokumentów króla Władysława Jagiełły. W odpisie aktu nadania praw miejskich (1405 r.) z 1508 roku widnieje nazwa Przedborze. Różne formy zapisu nazwy miasta widnieją też na mapach z wieku XVI czy też XVIII. Spotykamy więc: na mapie z 1525 nazwę Pfedbors, Przedbors na mapie z 1750, Przedhore – na niemieckiej mapie z 1782 r. Jednak, że są to mapy autorstwa cudzoziemców, dowolność w zapisie nazwy miasta wydaje się być jak najbardziej zrozumiała.

Historia

Pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości nad rzeką Pilicą pochodzi z 1145 roku z tzw. Falsyfikatu Trzemeszeńskiego. W 1239 wymieniany jest tutejszy gród warowny, który w połowie XIV w. Kazimierz Wielki rozbudował na zamek. Ze względu na urodzajność przedborskich lasów częstymi gośćmi zamku byli m.in. Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło. Kazimierz Wielki w 1370 roku nadał miejscowości prawa miejskie, odnowione przez Władysława Jagiełłę w 1405 roku. 29 lipca 1423 roku właśnie tutaj Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie wsi Łodzia (obecnie – Łódź).

W 1512 roku w mieście istniała szkoła, miasteczko było dużym ośrodkiem piwowarstwa. Koniec pomyślnego okresu w dziejach miasta przypieczętował potop szwedzki, który w 1655 przyniósł zniszczenia miastu i zamkowi.

W wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej od 1793 na Pilicy przebiegała wschodnia granica Prus; w 1795 rzeka stała się granicą prusko-austriacką. W 1807 i 1809 tereny po obu stronach rzeki zostały włączone do Księstwa Warszawskiego, następnie do tzw. Królestwa Kongresowego.

Wiek XIX przyniósł rozwój przemysłu, w 1823 roku Wojciech Lange założył fabrykę sukna; w latach 1838-1840 zbudowany zostaje ratusz. W czasie powstania styczniowego do miasteczka wkroczyły oddziały Jana Jeziorańskiego, 27 czerwca 1863 roku oddział Józefa Oxińskiego stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi. Podczas I wojny światowej miasto znalazło się pod bardziej liberalną okupacją austriacką. Przedborzanie mogli wtedy ufundować w parku pomnik Tadeusza Kościuszki.

W okresie międzywojennym miasto było ośrodkiem handlu dla okolicznych wsi. Wydawany był „Głos Przedborza”. W mieście, podobnie jak w wielu miastach w centrum i na wschodzie kraju, zamieszkiwała ludność żydowska.

Czas II wojny światowej przyniósł straty w ludności i zniszczenia w zabudowie. Wiele ludzi w tym okresie brało czynny udział w walce poprzez działania partyzanckie m.in. w oddziale majora Hubala Dobrzańskiego, któremu mieszkańcy miasteczka i okolicznych wsi pomagali w prowadzeniu działań partyzanckich. Na terenie obwodu Radomsko stacjonował i działał 74 Górnośląski Pułk Piechoty, który przeprowadził liczne akcje dywersyjne. 10 lutego 1944 roku zaatakowano Przedbórz i przeprowadzono akcje w urzędzie gminnym, na poczcie, w mleczarni oraz w magazynach. Dowodził ppor. Skóra-Skoczyński "Robotnik". 10 czerwca w mieście podpalono tartak i stoczono walkę z jego osłoną. Akcją dowodził ppor. Kasza-Kowalski "Alm".

Gospodarka

• tkactwo ludowe
• kowalstwo artystyczne, galanteria metalowa
• turystyka: Przedborski Park Krajobrazowy i Muzeum Ludowe. Wiele gospodarstw agroturystycznych.
• produkcja maszyn rolniczych

Zabytki

• kościół św. Aleksego (1278 r.) rozbudowany w 1341 i 1659 r. znajdujący się na wzgórzu nieopodal rynku
• domy mieszkalne (XVIII-XIX w.)
• pozostałości zamku z XIV w., spalony 1655, opuszczony 1765, rozebrany do XIX w.

Innymi obiektami historycznymi są:

• dawny miejski ratusz, klasycystyczny (wybudowany w l. 1838-1840)
• Drewniana synagoga, spalona przez Niemców w 1939

• warto także zwiedzić tutejsze Muzeum Ludowe Ziemi Przedborskiej (ulica Kielecka, naprzeciw kościoła). Muzeum gromadzi wiele eksponatów związanych z dawną kulturą przedborską oraz z historią miasta Przedbórz. Można tam nabyć ciekawe publikacje i pocztówki.

Według rejestru zabytków KOBiDZ na listę zabytków wpisane są obiekty:

• układ urbanistyczny, 1 poł. XIV w., nr rej.: 403 z 20.09.1988
• kościół parafialny pw. św. Aleksego, 1341, 1695, nr rej.: 447 z 27.02.1957 oraz 306 z 18.02.1967
• park, nr rej.: 722 z 20.12.1957
• ratusz, ul. Mostowa, 1820, nr rej.: 769 z 30.05.1972
• karczma, obecnie muzeum, ul. Kielecka 7, XVIII w., 1898, nr rej.: A-437 z 13.06.1993
• dom, XVII/XVIII w., nr rej.: 769 29.01.1958 oraz 643 z 14.01.1972

Ciekawostki

• W Przedborzu w 1917 roku wydawano znaczki pocztowe.
• W Przedborzu zachował się unikalny zespół barokowych kapliczek typu słupowego, powszechnie nazywanych „kapliczkami cholerycznymi”. Zostały one bowiem wzniesione dla ochrony miasta przed epidemiami cholery, szalejącymi w okolicach Przedborza w XVII wieku. Kapliczki te ustawiano przy wjazdach do miasta, aby zarówno wjeżdżający, jak i wyjeżdżający z niego mogli się pod nimi modlić do Boga o odsunięcie groźby zarażenia się tą chorobą. Do dzisiaj przetrwało w Przedborzu aż pięć takich kapliczek. Można je znaleźć przy ulicach: Kościelnej, Podzamcze i Koneckiej. Mają one wiele wspólnych cech: są wsparte na wysokich podstawach, mają wysokie słupy – okrągłe lub prostopadłościenne, a ich zwieńczenie stanowią tzw. latarnie (jedno – lub dwukondygnacyjne). Umieszczano w nich figurki i wizerunki świętych. Kapliczki przykrywały murowane daszki z metalowym krzyżem. W podobny sposób broniono w dawnym Przedborzu przed innymi plagami. Stawiano tutaj również kapliczki dla ochrony przed pożarami, gnębiącymi to miasto w XVII wieku. Świadczy o tym kapliczka, znajdująca się u wjazdu do miasta przy ul. Cmentarnej, a poświęcona Św. Florianowi. Posiada ona niemal identyczną formę, jak opisane wcześniej „kapliczki choleryczne”.
• W Przedborzu nagrano 2 sceny filmu Austeria, jedną na ul.Cmentarnej, drugą na łąkach przy ulicy Krakowskiej

Przyroda

Miasto jest położone po obu stronach rzeki Pilicy, na Wyżynie Przedborskiej. Od wschodu Przedbórz jest otoczony rozległymi lasami, przez które prowadzą drogi w kierunku Skotnik, Końskich, Gór Mokrych, Włoszczowy. Część tego obszaru jest objęta granicami Przedborskiego Parku Krajobrazowego. Na zachód od miasta dominuje krajobraz rolniczy – okolice wiosek Korytno, Wielgomłyny i Chełmo. W odległości około 13 km na północ od miasta, w Skotnikach, znajduje się południowy kraniec Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, a nieco dalej – Rezerwat przyrody Diabla Góra. Pozostałe rezerwaty to Rezerwat przyrody Góra Chełmo koło wsi Chełmo, Rezerwat przyrody Jawora na południe od Dobreniczek, Rezerwat przyrody Wielkopole w bliskim sąsiedztwie wsi o tej samej nazwie, Rezerwat przyrody Murawy Dobromierskie koło Dobromierza i Bukowa Góra w Przedborskim Parku Krajobrazowym.

Przedborski Park Krajobrazowy wraz z Sulejowskim Parkiem Krajobrazowym wchodzą w skład Zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych.

Szlaki turystyczne

Szlak partyzancki – czerwony

długość: 220 km

trasa: Radomsko – Ojrzeń – Ewina – rezerwat Jasień – Kobiele Wielkie – Góra Chełmno – Przedbórz – Bąkowa Góra – Sulejów – Przygłów – Witów – Piotrków Trybunalski – Meszcze – Polichno – Swolszewice Duże – Nagórzyce – Tomaszów Mazowiecki – Spała – Anielin – Poświętne – Radzice PKP – Szydłowiec – Skarżysko-Kamienna

Szlak wodny Pilicy

długość: 228 km

trasa: Zarzecze k. Szczekocin – Przedbórz – Faliszew – Skotniki (powiat piotrkowski) – Sulejów – Zalew Sulejowski – Tomaszów Mazowiecki – Spała – Inowłódz – Żądłowice – Grotowice – Domaniewice – Nowe Miasto nad Pilicą – Białobrzegi – Warka – ujście Pilicy Stopień trudności według klasyfikacji międzynarodowej: CL I (przejazd łatwy), miejscami CL II (przejazd trudniejszy – wąskie koryto, znaczny spadek, kamieniste dno).

Pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy

długość: 122 km

Przez miasto przebiega pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy.

Sport

W Przedborzu istnieje III ligowy klub MKS Pilica Przedbórz.

11 maja 2009 r. otwarto kompleks boisk sportowych w ramach programu Orlik 2012.

Osobistości związane z Przedborzem

• Aldona Orman (ur. 1968 r. w Przedborzu) – aktorka, grała między innymi w Klanie (jako Barbara Milecka), Plebanii (jako Wiola) oraz w filmie Quo vadis
• Abraham Pisarek (ur. 1901 r. w Przedborzu, zm. 24 kwietnia 1983 r. w Berlinie) – niemiecki fotograf pochodzenia żydowskiego, pracował głównie w Berlinie jako fotograf prasowy, jego specjalnością były zdjęcia ze scen teatralnych.
• Jakub Izaak Rabinowicz (ur. 1766 r. w Przedborzu) zw. „Świętym Żydem” – wybitny przywódca chasydzki, od którego wywodzi się chasydzka dynastia Biala.
• Jolanta Szymanek-Deresz (ur. 1954 r. w Przedborzu) – polska polityk, prawnik, posłanka na Sejm V i VI kadencji, były Szef Kancelarii Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego. Zginęła 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem.

Komunikacja

Drogami przebiegającymi przez miasto są:

• Droga krajowa nr 42 – na wschód do Końskich a na zachód do Radomska
• Droga wojewódzka nr 742 – na północ do Piotrkowa Trybunalskiego przez Ręczno a na południe do Włoszczowy
• na północ droga do Faliszewa, Skotnik, Dąbrowy nad Czarną i Sulejowa (do drogi krajowej nr 74 i drogi krajowej nr 12) oraz do wsi Zuzowy
• na północny zachód droga do wsi Korytno,
• na południowy wschód do wsi Kaleń, Policzko i Wojciechów
• na południowy wschód do wsi Brzostek
• na południowy zachód droga do wsi Kawęczyn i Sokola Góra

Komunikację w Przedborzu i okolicach zapewnia PKS Radomsko. Przedbórz posiada bezpośrednie połączenie z Łodzią, Katowicami, Lublinem, Kielcami, Częstochową, Radomskiem, Krakowem, Włocławkiem, Piotrkowem Trybunalskim, Chełmem, Radomiem, Końskimi, Jędrzejowem i Włoszczową.

Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie: Příbor (płn.-wsch. Morawy)^{[potrzebne źródło]}

Zobacz też

• Cmentarz żydowski w Przedborzu

Bibliografia

• Andrzej Stolecki, Kościół św. Aleksego w Przedborzu, Kluczbork 2007, wyd. II popr., ISBN: 978-83-925977-0-4.
• Józef Śmiałowski, Wojciech Lange (1783 – 1830). Dzieje jednego awansu, Łódź 2000, ISBN: 83-88529-05-6, s. 91-92.
• Stanisław Cynarski, Dzieje rodu Lanckorońskich z Brzezia od XVI do XVIII wieku. Warszawa 1996.
• Maria Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa 2003.
• Tadeusz Milewski, Ze studiów nad atroponimią europejską, w: Onomastica nr 5, r. III, z. 2, Wrocław 1957.
• Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław 1984.
• Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski. Wrocław 1987.

Linki zewnętrzne

• Strona Urzędu Miejskiego w Przedborzu
• Strona poświęcona historii Przedborza

• Przedborz w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX (Poźajście – Ruksze) z 1888 r.