Racjonalizm metodologiczny

Racjonalizm metodologiczny (aprioryzm) – w kategoryzacji problemów filozoficznych zaproponowanej przez Kazimierza Ajdukiewicza, jest to stanowisko epistemologiczne (a nie psychologiczne) w sporze o źródła poznania. Wg tego stanowiska, podstawy poznania świata są aprioryczne, niezależne od doświadczenia.

• Aprioryzm skrajny twierdzi, że rozum jest jedynym źródłem poznania (istniał on głównie w myśli starożytnej).
• Aprioryzm umiarkowany twierdzi, że rozum jest głównym źródłem poznania, ale przyjmuje on też istnienie uprawnionych twierdzeń syntetycznych a priori, które nie są twierdzeniami analitycznymi. Reprezentowany m.in. przez Immanuela Kanta i Edmunda Husserla.

Stanowisko przeciwstawne znane jest jako empiryzm metodologiczny, wg którego doświadczenie gra w poznaniu rolę dominującą. Nie jest on pozycją, która ma na celu sprzeciwienie się irracjonalizmowi; ten ostatni krytykowany jest przez antyirracjonalizm.

Inne użycia terminu

Termin "racjonalizm metodologiczny" występuje w innych językach jako zupełnie inne pojęcie (co związane jest z podstawową dwuznacznością terminu "racjonalizm" zauważoną przez Ajdukiewicza, gdzie alternatywne znaczenie jest zaprzeczeniem "antyracjonalizmu"). I tak, na przykład:

• Philippe van Parijs mówi o rationalisme méthodologique (lub methodological rationalism w publikacjach po angielsku) jako o postawie reprezentowanej przez krytykowanych przez niego Raymonda Boudona i Jona Elstera, wg której nauki społeczne postrzegają zjawiska socjologiczne jako oparte na wyborach racjonalnych. Wyrażenie to jest nawiązaniem do pojęcia "indywidualizmu metodologicznego", bliskiemu krytykowanym autorom.

Zobacz też

• racjonalizm empiryczny
• racjonalizm genetyczny,
• racjonalizm nowożytny
• racjonalizm światopoglądowy
• krytyczny racjonalizm