Herb Radziwiłłów (Trąby Odm.)
Herb Radziwiłłów, nadany im przez cesarza w 1547
Posiadłości ziemskie Radziwiłłów w I Rzeczypospolitej (niebieski) na tle posiadłości innych rodów magnackich
Mikołaj Radziwiłł Czarny otrzymuje od cesarza tytuł książęcy
Radziwiłłowie (lit. Radvila) – najpotężniejszy litewski ród magnacki herbu własnego (Trąby Odmienne).
Na Litwie występuje pierwszy raz w dokumencie unii polsko-litewskiej w 1401.
W XVI w. podzielił się na kilka linii, z których dwie przyjęły kalwinizm, z czego jedna tylko przez 2 pokolenia i pod koniec XVI w. przeszła na katolicyzm, ale druga pozostała mu wierna aż do wygaśnięcia pod koniec XVII wieku.
Świetność rodu podkreśliło uzyskanie 14 grudnia 1547 od władcy Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego Ferdynanda I Habsburga, tytułu książąt, potwierdzonego w Rzeczypospolitej na mocy aktu unii lubelskiej z 1569 r., przez poszczególne linie w kolejności:
Potęgę rodu zbudowali w XVI w. bracia stryjeczni: Mikołaj Radziwiłł Czarny (zm. 1565) – założyciel linii na Ołyce i Nieświeżu i Mikołaj Radziwiłł Rudy (zm. 1584) – założyciel linii na Birżach i Dubinkach. Mikołaj Radziwiłł Rudy doprowadził do małżeństwa swojej siostry Barbary Radziwiłłówny z królem Zygmuntem Augustem. Obaj uzyskali dla siebie i potomków w 1547 tytuły książęce od cesarza Karola V.
Zdobyli oni stanowisko dominujące w stosunku do innych magnatów i szlachty i stali się najzaciętszymi obrońcami odrębności W. Księstwa, zarazem protektorami różnowierstwa na Litwie. Po ich śmierci utrzymał ród Radziwiłłów dawną potęgę, przeszedłszy na katolicyzm wydał szereg jednostek o niezwykłej religijności i dobroczynności, oraz zastęp wybitnych wodzów.
Radziwiłłowie walczyli o hegemonię na Litwie z Sapiehami oraz przez krótki czas, w II poł. XVII w., z Pacami. Wrodzone poczucie wielkości rodowej, buta i ambicja sprawiły, że w XVII w. byli w dalszym ciągu rzecznikami separatyzmu litewskiego i wydali kilku rokoszan i zdrajców. Jednakże byli wśród nich także znakomici wodzowie gromiący wrogów Rzeczypospolitej jak np. Jerzy Radziwiłł Herkules, Mikołaj Radziwiłł Rudy, Krzysztof Radziwiłł Piorun, Janusz Radziwiłł.
Z powodu swojej potęgi Radziwiłłowie mogli sobie pozwolić na prowadzenie polityki sprzecznej z wolą władców Rzeczypospolitej. W 1655 (potop szwedzki) pochodzący z kalwińskiej linii Janusz i Bogusław Radziwiłłowie próbowali zerwać unię Litwy z Koroną i uznali protektorat Szwecji nad Litwą. Jednak wystąpiła przeciwko nim inna gałąź Radziwiłłów z linii na Ołyce i Nieświeżu. W XVIII w. Radziwiłłowie bronili ustroju Rzeczypospolitej przed reformatorami. W czasach króla Augusta II Mocnego i później przestali odgrywać pierwszoplanową rolę polityczną, za to posiadali w swej galerii szereg typów niezwykle charakterystycznych dla ówczesnego społeczeństwa. Przyćmiewając inne rody magnackie ogromem fortuny, założyli kilka ordynacji. Do 1831 roku wydali 1 kardynała, 3 biskupów, 21 ministrów i 37 wojewodów. Spowinowaceni i spokrewnieni kilkakrotnie z Hohenzollernami w XIX w. (np.Wilhelm Paweł Radziwiłł syn Ludwiki Hohenzollern posiadali znaczne wpływy na dworze pruskim i odgrywali pewną rolę w obozie centrum niemieckiego. W czasie Powstania listopadowego Michał Gedeon Radziwiłł pełnił funkcję Naczelnego Wodza wojsk powstańczych.
W polskim życiu publicznym do dziś pojawiają się potomkowie Radziwiłłów.
Radziwiłłowie sprawowali najważniejsze urzędy: wojewodów wileńskich, kanclerzy, hetmanów wielkich litewskich, polnych litewskich, biskupów krakowskich.
Główne miasta radziwiłłowskich latyfundiów to: Birże, Kleck, Kiejdany, Nieśwież, Szydłowiec, Ołyka, Towiany i Połoneczka. Inne posiadłości to m.in. Mir (z zamkiem), Radziwiłłów, Biała (Podlaska), Nieborów, Szpanów, Antonin (powiat ostrowski).
[edytuj] Etymologia
Polskie formy Radziwiłł lub Radźwił (patronimiki Radziwiłłowic(z), Radźwiłowic(z)) pochodzą od pierwotnie białoruskiego Radzivil' , czyli derywatu na il od podstawy Radziv-, pochodzącej ze skróconej formy imienia Radzivón (z v usuwającym rozziew od cerkiewnego Rodi.ón, porównaj Larivón od Lari.ón (Ilarión) czy Ljavónt od Le.ón), podobnie jak Stanil' od Stanislav. Do litewskiego przejęte jako Radzivìlas, Radzvilà.[1]
[edytuj] Znani członkowie rodu
[edytuj] Pokolenie 0
- Syrpuć – legendarny założyciel rodu.
[edytuj] Pokolenie 1
[edytuj] Pokolenie 2
[edytuj] Pokolenie 3
[edytuj] Pokolenie 4
[edytuj] Pokolenie 5
[edytuj] Pokolenie 6
[edytuj] Pokolenie 7
- Janusz Radziwiłł (1579-1620) – książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, podczaszy litewski, kasztelan wileński, pan na Dubinkach, Słucku i Kopylu.
- Krzysztof Radziwiłł (młodszy) (1585-1640) – hetman polny litewski, wojewoda wileński, hetman wielki litewski.
- Albrecht Władysław Radziwiłł (1589-1636) – ordynat na Nieświeżu, stolnik litewski, krajczy litewski.
- Aleksander Ludwik Radziwiłł (1594-1654) – marszałek wielki litewski, marszałek nadworny litewski, wojewoda połocki, wojewoda brzesko-litewski.
- Jan Jerzy Radziwiłł (1588-1625) – II Ordynat na Nieświeżu, kasztelan trocki.
- Jerzy Radziwiłł (1578-1613) – kasztelan trocki.
- Albrecht Stanisław Radziwiłł (1593-1656) – kanclerz wielki litewski, podkanclerzy litewski.
- Zygmunt Karol Radziwiłł (1591-1642) – podkomorzy stołowicki i poznański, krajczy koronny królowej, krajczy litewski, podczaszy litewski, wojewoda nowogrodzki.
- Eufemia Radziwiłłówna (1598-1658) – ksieni benedyktynek w Nieświeżu.
- Zofia z Radziwiłłów Dorohostajska (1577-1614) – bohaterka głośnego skandalu obyczajowego na początku XVII wieku
[edytuj] Pokolenie 8
- Michał Karol Radziwiłł (po 1614-1656) – ordynat na Klecku, podczaszy litewski i podskarbi wielki litewski.
- Michał Kazimierz Radziwiłł (1635-1680) – podkanclerzy litewski, hetman polny litewski, wojewoda wileński, VI ordynat nieświeski, IV ordynat ołycki, III pan na Białej.
- Dominik Mikołaj Radziwiłł (1643-1697) – podskarbi nadworny litewski, podkanclerzy litewski, kanclerz wielki litewski, ordynat na Klecku.
- Bogusław Radziwiłł (1620-1669) – książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, wielokrotny poseł, chorąży, koniuszy wielki litewski, generalny namiestnik Prus Książęcych.
- Janusz Radziwiłł (1612-1655) – hetman wielki litewski, wojewoda wileński, starosta generalny żmudzki, hetman polny litewski.
[edytuj] Pokolenie 9
[edytuj] Pokolenie 10
[edytuj] Pokolenie 11
- Karol Stanisław Radziwiłł Panie Kochanku (1734-1790) – wojewoda wileński i starosta lwowski, X ordynat nieświeski, VIII ordynat ołycki, VII pan na Białej.
- Michał Hieronim Radziwiłł (1744-1831) – wojewoda i kasztelan wileński, konsyliarz Rady Nieustającej, targowiczanin.[2]
- Józef Mikołaj Radziwiłł (1736-1813) – wojewoda trocki, kasztelan trocki, wojewoda miński, pisarz wielki litewski.
- Anna Olimpia Mostowska z domu Radziwiłł – data urodzin nieznana, data śmierci: 1810 lub 1811 – powieściopisarka.
- Antoni Mikołaj Radziwiłł (1741-1778) – kanonik wileński, referendarz wielki koronny, sekretarz wielki koronny.
- Hieronim Wincenty Radziwiłł (1759-1786) – podkomorzy wielki litewski, poseł, ordynat na Klecku.
- Mikołaj Radziwiłł (1748-1811) – szef Regimentu Gwardii Konnej Wielkiego Księstwa Litewskiego.
- Mateusz Radziwiłł (1768-1818), generał armii carskiej, tajny radca stanu.
[edytuj] Pokolenie 12
[edytuj] Pokolenie 13
[edytuj] Pokolenie 14
[edytuj] Pokolenie 15
- Stanisław Wilhelm Radziwiłł (1880-1920) – dwunasty ordynat na Dawigródku, porucznik pruski, później rosyjski, rotmistrz kawalerii polskiej, adiutant marszałka Józefa Piłsudskiego.
- Janusz Franciszek Radziwiłł (1880-1967) – polityk konserwatywny, dyplomata, zwierzchnik Polskiego Związku Kawalerów Maltańskich.
- Krzysztof Mikołaj Radziwiłł (1898-1986) – działacz polityczny, senator, poseł na Sejm Ustawodawczy.
- Michał Radziwiłł Rudy (1870-1954) – IV ordynat na Przygodzicach.
- Konstanty Mikołaj Radziwiłł (1902-1944) – ziemianin, oficer Armii Krajowej.
- Hieronim Mikołaj Radziwiłł (1885-1945) – właściciel dóbr Balice koło Krakowa.
- Konstanty Radziwiłł (1873-1944/1945) – ziemianin, polityk konserwatywny.
- Leon Konstanty Radziwiłł (1880-1927) – oficer armii francuskiej.
- Artur Radziwiłł (1901-1939) – dziedzic Rytwian, porucznik Wojska Polskiego.
- Maciej Radziwiłł (1905-1994)
[edytuj] Pokolenie 16
- Konstanty Radziwiłł syn Konstantego (ur. 1913-1989)
- Antoni Albrecht Wilhelm Radziwiłł (1885-1935) – walczył w 12. Pułku Ułanów Podolskich i 10. Pułku Ułanów Litewskich, wiceprezes Związku Obrońców Kresów Wschodnich, działacz społeczny, orydnat nieświecki i klecki
- Karol Mikołaj Radziwiłł (1886-1968) – major, uczestnik I i II wojny światowej, zwierzchnik Wielkiego Przeoratu Polski Rycerskiego i Szpitalnego Zakonu Św. Łazarza z Jerozolimy, działacz społeczny, ostatni ordynat na Dawigródku
- Anna Radziwiłł (1939-2009) – senator RP, wiceminister edukacji narodowej.
- Stanisław Albrecht Radziwiłł (1914-1976)
- Edmund Ferdynand Radziwiłł (1906-1971) – ziemianin, działacz gospodarczy i społeczny, porucznik Armii Krajowej, czternasty i ostatni ordynat na Ołyce, rotmistrz Wojska Polskiego.
- Izabela Róża z Radziwiłłów (1915-1996), córka Karola Mikołaja, żona Edmunda Ferdynanda
[edytuj] Pokolenie 17
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
Przypisy
- ↑ Wojciech Smoczyński, Nazwy osobowe "litewskie" [w:] Aleksandra Cieślikowa (pod red.), Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Część 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii, Kraków 2002, s. 25.
- ↑ Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 212.
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
