Ratusz w Krakowie

Ratusz Krakowski
Ratusz Krakowski (makieta, stan z 1787)
położenie na planie Starego Miasta
Ratusz Krakowski
Miejsce	Kraków, Rynek Główny
Wyburzony	1820 r.

Ratusz w Krakowie (istniejący w latach ok. 1300–1820) – budowla wzniesiona na przełomie XIII i XIV wieku, dziś nieistniejąca, jedna z najstarszych w Polsce siedzib władz miejskich w średniowieczu i czasach nowożytnych.

Budynek był położony w południowo-zachodniej części Rynku, prostopadle do Sukiennic, zburzony został w 1820 roku. Współczesna szczegółowa rekonstrukcja poza materiałem archeologicznym (wykopaliska prowadzone w latach 2005–2006), dokonana została w oparciu o plan miejski (nazywany "Planem Dominika Pucka") z 1787 roku, którego autorem był miejski geometra Dominik Pucek (1723–1789) oraz liczny materiał ikonograficzny (m.in. krakowski Rynek uwieczniony został na trzech obrazach Michała Stachowicza, z których dwa dotyczyły insurekcji kościuszkowskiej a trzeci pochodu na Rynku w dniu składania homagium ks. Karolowi Auerspergowi 17 sierpnia 1796 roku), jak też archiwalia miejskie (np. Schmaus von Livonegg, dyrektor ck dyrekcji budownictwa w Krakowie, wykonał w roku 1802 inwentaryzację rysunkową i projekty przebudowy ratusza; poza tym liczne akta ławnicze, wójtowskie, radcowskie, księgi rachunkowe, rejestry podatkowe, księgi wiertelnicze i akta cechowe).

Zespół zabudowań ratuszowych

Plan ratusza, wieży, spichlerza i kabatów z 1802, wg J. Brodowskiego

Izba Pańska w ratuszu krakowskim

Ratusz stanowiła kamienna, początkowo dwukondygnacyjna (później trzykondygnacyjna) budowla wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 30 na 10 metrów. Do budynku od południowego wschodu przylegała wieża ratuszowa, przestrzeń pomiędzy ratuszem a wieżą zajmował wewnętrzny dziedziniec, zamknięty z dwóch pozostałych stron przez mur z galerią dla straży i kabaty/kazamaty czyli więzienie. Do ratusza od strony północnej przylegał spichlerz, a od południowej – wieża ratuszowa.

Najważniejsze pomieszczenia dawnego ratusza to:

• Izba Rady, zwana Izbą Pańską (dodatkowo pełniła także funkcje sali sądowej), mieściła się ona na drugiej kondygnacji
• Izba Ławnicza (po pożarze Domu Ławników)
• Izba Kupiecka
• Izba Wójtowska
• Sala Ratuszna
• Gmach Królewski
• kabaty ratuszowe (tzw. dłużnica miejska)
• dziedziniec straceń – między kabatami i ratuszem (służył za miejsce straceń)
• kaplica ratuszowa
• inne izby

Krakowski ratusz był obiektem jak na owe czasy bardzo kompleksowym – w skład ratuszowego zespołu budynków wchodziły następujące zabudowania:

• wieża ratuszowa
• odwach ratuszowy
• piwnica miejska
  • kazamaty ratuszowe z tortornią
  • Piwnica Świdnicka
• spichlerz miejski
• arsenał miejski
• Dom Notariusza
• Dom Ławników (po jego pożarze przekształcono w Izbę Ławniczą)
• smatruz
• arkadowy ganek pełniący rolę trybuny (od wschodu, czyli od Sukiennic)

Historia

Spichlerz Miejski, za nim Ratusz i Wieża Ratuszowa (XVIII/XIX w.)

• Początki: XIV – XV wiek

Krakowski ratusz wzniesiony został na przełomie XIII i XIV wieku, najstarsza informacja źródłowa o ratuszu pochodzi z 1313 lub 1316 roku. W latach 1397–1399 wzniesiono Dom Notariusza. W drugiej połowie XIV wieku w wyniku przebudowy ratusz zyskał trzecią kondygnację, a także blendowane szczyty ze sterczynami, ośmioboczne wieżyczki na narożnikach, arkadowy ganek-loggia od wschodu, pełniący rolę trybuny.

• Rozwój: XVI – XVIII wiek

W latach 30. i 40. XVI w. ratusz zmodernizowano, zakładając wielkie okna w jego wschodniej elewacji. W 1547 roku od południa zbudowano nowe kabaty. W latach 1561–1563 wzniesiono zwieńczony w XVII wieku attyką Spichlerz. W 1678 roku powstało drugie piętro ratusza od strony wschodniej (mieszczące arsenał), nakryte dachem pogrążonym i zwieńczone attyką. Po 1782 roku wzniesiono klasycystyczny odwach przylegający do wieży ratuszowej. Przed 1782 rokiem zmianie uległa wieża nakryta nowym XVIII wiecznym hełmem, w miejsce starego gotyckiego nawiązującego do zwieńczenia Wieży Mariackiej.

• Wyburzenie ratusza i odbudowa odwachu: XIX wiek

W 1820 roku ratusz został zburzony mimo pierwotnych zamiarów wyburzenia jedynie spichlerza. Niektóre elementy zabytkowe zostały zdeponowane w innych krakowskich budynkach (np. portal i drzwi z Izby Pańskiej od 1856 roku w Collegium Maius, galeria portretów sztalugowych z Izby Ławniczej w Instytucie Technicznym, następnie w Szkole Sztuk Pięknych, od 1913 roku w Sali Portretowej magistratu przy placu Wszystkich Świętych). Myśl o odbudowie ratusza kilkakrotnie powracała w ostatnich dekadach XIX i na początku XX w. W roku 1829 nastąpiła zagospodarowanie przestrzeni po zburzonych kabatach, wtedy też rozbudowano odwach. W latach 1881–1882 wzniesiono nowy, neogotycki odwach.

• Remonty: XX – XXI wiek

Po II wojnie światowej, w 1946 zburzono neogotycki odwach utożsamiany z wrogim panowaniem austriackim oraz niemieckim. Obecnie po Krakowskim Ratuszu pozostała jedynie wieża ratuszowa wraz z piwnicami. Pozostałości te są systematycznie odnawiane i remontowane. Prace architektoniczne prowadzone były w następujących latach:

• 1962–1967 (odrestaurowanie piwnic)
• 1983–1987 (przebudowanie piwnic dla potrzeb ówczesnego Teatru Maszkaron, dzisiejsza Scena pod Ratuszem Teatru Ludowego)
• 1997–1998 (remont piwnic)

Galeria

• 

  Ratusz Krakowski (widok od zachodu)

• 

  Ratusz Krakowski, ok. 1650 (makieta)

• 

  Ratusz Krakowski (akwarela Jana Stróżyckiego z 1849 r.

• 

  Ratusz Krakowski, 1794 (widok od północy)

• 

  Ratusz Krakowski, 1794 (widok od zachodu)

• 

  Ratusz Krakowski, 1794 (widok od zachodu)

• 

  Ratusz Krakowski z Odwachem, 1809 (widok od południa)

• 

  Widok na Wieżę Ratuszową, 1886 (widok od południowego-zachodu)

Bibliografia

1. W. Komorowski, A. Sudacka: Rynek Główny w Krakowie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008. ISBN 978-83-04-04992-5. 
2. Marta Marek, Zastosowanie techniki cyfrowej 3D do rekonstrukcji historycznej zabudowy Krakowa [w:] Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa "Krzysztofory" nr 26, Kraków 2008

Zobacz też

• Nowy Ratusz Miejski w Krakowie
• Magistrat Krakowski

Linki zewnętrzne

• Zdjęcie intersjowanych drzwi z dawnego Ratusza - obecnie w Collegium Maius UJ (dostęp: 2011-03-02)
• Współczesna wizualizacja ratusza. www.lokacjakrakow.tron.pl. [dostęp 2011-02-26].
• Rafał Męcikiewicz (blog): Architektura: Kraków – Ratusz i wieża ratuszowa na Rynku Głównym. majtra.blogspot.com. [dostęp 2011-02-26].