Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane stronyReżim 4 sierpnia - autorytarny system rządów w Grecji w latach 1936 - 1941, wprowadzony przez premiera i faktycznego dyktatora generała Joanisa Metaksasa.
Spis treści |
Nazwa reżim 4 sierpnia wywodzi się od daty wprowadzenia dyktatury Metaksasa - 4 sierpnia 1936. W tym dniu król Jerzy II Grecki dekretem rozwiązał parlament, zdelegalizował wszystkie partie polityczne, zawiesił swobody obywatelskie gwarantowane w konstytucji. Następnie przekazał faktyczną władzę w ręce gen. Metaksasa, samemu zawieszając działalność polityczną[1]. Jako oficjalną przyczynę tej decyzji podano zagrożenie dla stabilności państwa ze strony Komunistycznej Partii Grecji. W późniejszym okresie Metaksas zaczął podawać jeszcze inne uzasadnienie swojego zamachu stanu. Twierdził, że winnymi chaosu w kraju byli przywódcy największych partii, którzy nie potrafili działać dla dobra całego narodu, dbając wyłącznie o interesy własne. Nowy rząd miał wykazać zupełnie odmienną postawę, doprowadzając do fundamentalnych przemian w greckiej gospodarce, siłach zbrojnych i ustawodawstwie socjalnym[2].
Metaksas oparł swoje rządy na zawieszeniu swobód demokratycznych i podjęciu represji przeciwko opozycji, zwłaszcza Komunistycznej Partii Grecji. Osoby podejrzewane o lewicowe poglądy mogły być bez problemu zwalniane z pracy, zaś ponad 400 opozycjonistów trafiło do specjalnie utworzonych obozów na greckich wyspach[2]. Za zwalczanie opozycji odpowiedzialny był minister porządku publicznego Konstandinos Maniakadis, któremu udało się poważnie osłabić działającą w podziemiu partię komunistyczną, której działacze byli wtrącani do więzień, po czym wymuszano od nich, także torturami, deklaracje zerwania z dotychczasowymi poglądami[3]. Jak pisze Clogg
 |
W czasach dyktatury Metaksasa liczba żandarmów wzrosła o 1/5, jednostka specjalizująca się w zwalczaniu komunistów liczyła 80 osób w miejsce dotychczasowych 15, zaś łączna liczba funkcjonariuszy sił bezpieczeństwa wzrosła z ok. 200 do 1675[2].
Najpoważniejszym wystąpieniem przeciwko dyktaturze Metaksasa był bunt wojska na Krecie 29 lipca 1938, dowodzony przez Andreasa Mitsotakisa. 500 uczestników wystąpienia zajęło stolicę wyspy i uwięziło gubernatora, lecz wystąpienie stłumiło wojsko w ciągu 24 godzin[2].
Pod wpływem faszyzmu włoskiego, którego admiratorem był Metaksas, rozbudowana została warstwa propagandowa systemu: dyktator przyjął tytuły Pierwszego Robotnika i Pierwszego Chłopa, Greków porównywano do wielkiej rodziny, której ojcem jest Metaksas[2]. Z programów nauczania w szkołach usunięto treści uznane za "propagandę rewolucyjną"[4]. Grecja została zewnętrznie upodobniona do państw faszystowskich, w tym poprzez wprowadzenie faszystowskiej symboliki[5]. Metaksas pragnął zbudować "trzecią cywilizację grecką", łączącą najlepsze elementy dziedzictwa Grecji starożytnej i Bizancjum[4].
W 1936 powstała Narodowa Organizacja Młodzieżowa, wzorowana na organizacjach młodzieżowych faszystów włoskich. Jej hasłem było "Porządek, Dyscyplina i Praca". Członkowie organizacji nosili specjalne umundurowanie i posługiwali się faszystowską symboliką (salut rzymski)[2]. Reżim 4 sierpnia nie zawierał jednak elementów rasizmu[2] i antysemityzmu[4].
Częścią systemu propagandy reżimu 4 sierpnia była cenzura, która objęła także historyczne teksty literackie, m.in. Tukidydesa[4]. Prasie greckiej zabroniono poruszania tematyki Dodekanezu, Cypru i północnego Epiru. Zakazane było również sygnalizowanie ingerencji cenzury poprzez drukowanie pustych szpalt pism - w miejsce każdego wyciętego tekstu należało umieścić inny[2].
Jeszcze w 1935 przeprowadzona została reforma armii połączona z budową systemu fortyfikacji wzdłuż północnej granicy kraju (Linia Metaksasa)[2]. W ten sposób Metaksas zamierzał przygotować się do ewentualnych wojen z Włochami[4] i Bułgarią.
W pierwszych dwóch latach dyktatury Metaksas przeprowadził reformy społeczne, wprowadzając minimum socjalne, oddłużając chłopów, uruchamiając programy robót publicznych. Równocześnie zlikwidowano związki zawodowe, narzucając robotnikom w sytuacjach spornych arbitraż, co oznaczało przekazanie pełnej kontroli w ręce pracodawców[4]. Metaksas wspierał język nowogrecki (ludowy, dimotiki) przeciwko sztucznej katharewusie (język "oczyszczony"), jako pierwszy w historii zlecając opracowanie jego gramatyki[6].
W historiografii greckiej reżim Metaksasa jest powszechnie określany jako dyktatura faszystowska[potrzebne źródło]. Autorzy niegreccy formułują nieco inne oceny tego okresu. Brytyjski historyk Richard Clogg zestawił reżim 4 sierpnia z Nowym Państwem Salazara i określił go jako "autorytarną, paternalistyczną dyktaturę"[6]. Podobnie ocenił reżim Metaksasa polski historyk Tadeusz Czekalski[2].
Reżim Metaksasa różnił się od rządów Mussoliniego bądź Hitlera w wielu kwestiach: cechował się stosunkowo mniejszą ilością przemocy, nie skupiał się na ekspansjonizmie, nie instytucjonalizował antysemityzmu i brakowało mu podstawy w masowym ruchu politycznym.
Z drugiej strony jednak dyktaturę Metaksasa określa się również jako częściowo faszystowską w swojej naturze ideologicznej. Dodatkowo ustanowiono model gospodarczy, w którym główny nacisk położono na rozwój przemysłu zbrojeniowego, stworzono państwo policyjne, przyjmowano wsparcie gospodarcze i ideologiczne od hitlerowskich Niemiec (czego wyrazem była m.in. korespondencja między Heinrichem Himmlerem a greckim ministrem bezpieczeństwa państwowego, Konstantinosem Maniadakisem) i obchodzono się bardzo brutalnie, często zbrodniczo, z komunistami, działaczami związków zawodowych, przedstawicielami mniejszości narodowych i z więźniami politycznymi. Prócz obowiązkowych, systematycznych mobilizacji całości młodzieży, także część dorosłego społeczeństwa zmuszano do udziału w masowych imprezach, opartych o musztrę, właściwą oddziałom wojskowym lub więźniom[7]. Rozpoczęto tworzenie pierwszego w Grecji, masowego ale jeszcze nie powszechnego, systemu ubezpieczeń społecznych.
W okresie bezpośrednio po upadku państwa Metaksasa, czyli w kolaboracyjnym, nazistowskim Państwie Greckim, około 30 tysięcy Greków zostało członkami ochotniczych, zbrojnych formacji hitlerowskich - wojska i lokalnych żandarmerii, jak Bataliony Bezpieczeństwa czy Grecka Armia Ochotnicza i ogólnokrajowej, ale powołanej przez Niemców formacji Ochotniczy Korpus Żandarmerii.
