Rzesza

18 stycznia 1871 - proklamacja Cesarstwa Niemieckiego w Sali Zwierciadlanej pałacu wersalskiego pod Paryżem

Rzesza (niem. Reich) – historyczne określenie państwa niemieckiego. Stosowane dla podkreślenia jedności autonomicznych niemieckich regionów lub państw regionalnych, implikowało siłę i potęgę.

Można wyróżnić cztery historyczne państwa niemieckie określane w ten sposób:

• Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (niem. Heiliges Römisches Reich deutscher Nation, łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae) – istniało w latach 962–1806;
• Cesarstwo Niemieckie (oficjalnie Deutsches Reich, nieoficjalnie Zweites Reich) – 1871–1918;
• Republika Weimarska (oficjalnie Deutsches Reich) – 1918–1933;
• III Rzesza (Deutsches Reich, po przyłączeniu Austrii w 1938 roku Großdeutsches Reich, nieoficjalnie Drittes Reich) – 1933–1945.

Historia

Nazwa zrodziła się w Średniowieczu, kiedy wskutek podziałów plemiennych i feudalnych Królestwo Niemieckie, będące rdzeniem Świętego Cesarstwa Rzymskiego, przybrało postać związku kilkuset księstw, biskupstw, opactw, miast, hrabstw i drobniejszych majątków, cieszących się szeroką autonomią, ale uznających zwierzchnictwo elekcyjnego króla niemieckiego (zarazem cesarza rzymsko-niemieckiego).

Cesarstwo Niemieckie powstałe w 1871 roku przyjęło formułę "Rzesza Niemiecka" za swoją urzędową nazwę, dla podkreślenia ciągłości historycznej względem Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Nazwa wyszła z oficjalnego użycia po II wojnie światowej, na skutek procesu denazyfikacji, ponieważ kojarzyła się z imperialistycznymi ambicjami i nacjonalistycznym światopoglądem.

Etymologia oraz użycie w innych językach

Etymologia: Germańskie słowo *rikaz zostało zapożyczone z języka celtyckiego i pochodzi od słowa *rix – "król", te zaś wywodzi się z języka PIE – *reg, co oznacza "rządzić, władać".

Pokrewieństwo z innymi językami indoeuropejskimi:

• łac. rex (od słowa regis) – "król"
• staroirl. ri (od słowa rig) – "król"
• skt. radża – "król, władca"

Słowo "rzesza" w innych językach germańskich

• pragerm. *rikijaz,
• staronord. rikr – "władza, bogactwo",
• staro-wysoko-niem. rihhi – "władca, potęga, bogactwo",
• got. reiks – "władca, władza, bogactwo",
• dun. rige – "państwo, królestwo",
• szw. rike – "państwo, królestwo" (zobacz niżej), rik – "bogactwo, zamożność",
• starofryz. rike,
• niderl. rijk,
• frank. *riki – "potęga",
• starofr. riche – "bogactwo, zamożność",
• staroang. rice – "bogactwo, zamożność, potęga"
• ang. rich – "bogactwo, zamożność, żyzność".

Słowo "rzesza" występuje w nazwach państw:

• Austria (niem. Österreich, staro-wysoko-niem. ôstarrîhhi) – "Państwo na wschodzie" (nazwa wzięła się stąd, że zalążkiem Austrii była niemiecka Marchia Wschodnia)
• Szwecja (szw. Sverige, staronord. Sviariki – "Imperium/Państwo swoich".

Słowo "rzesza" występuje w nazwach parlamentów:

• Niemiecki parlament (historyczny) – Reichstag (obecnie Bundestag),
• Szwedzki parlament – Riksdag,
• Fiński parlament – Eduskunta (po szwedzku zwany Riksdag)
• Duński parlament (historyczny) – Rigsdag (obecnie Folketinget)
• Estoński parlament – Riigikogu

Słowo "rzesza" w językach słowiańskich (zapożyczone z języka niemieckiego)

• pol. rzesza,
• cz. říše,
• sł. ríša.

Zobacz też

• historia Niemiec
• imperium
• Radża

Bibliografia

• Etymologia – portal internetowy Online Etymology Dictionary: rich, rex
• Lista etymologii nazw państw