Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
| SMS Von der Tann | |
 SMS Von der Tann |
|
| Historia | |
| Stocznia | Blohm und Voss |
| Położenie stępki | 25 marca 1908 |
| Wodowanie | 20 marca 1909 |
 Kaiserliche Marine |
|
| Wejście do służby | 1 września 1910 |
| Los okrętu | samozatopiony w Scapa Flow 21 czerwca 1919 |
| Dane taktyczno-techniczne | |
| Wyporność | 19 390 ton konstrukcyjna 21 300 ton pełna |
| Długość | 171,7 m |
| Szerokość | 26,6 m |
| Zanurzenie | 9,17 m |
| Prędkość | 24,8 węzła (projektowana)[1] |
| Zasięg | 4400 Mm przy 14 w. |
| Załoga | 923 − 1174 |
| Napęd | |
| 2 zespoły turbin parowych o łącznej mocy nominalnej 42 000 KM 18 kotłów parowych 4 śruby |
|
| Uzbrojenie | |
| 8 dział kal. 280 mm 10 dział kal. 150 mm 16 dział kal. 88 mm 4 wyrzutnie torped kal. 500 mm |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
SMS Von der Tann − niemiecki krążownik liniowy (według oryginalnej nomenklatury wielki krążownik, niem.: Großer Kreuzer) z okresu I wojny światowej, pierwszy okręt tej klasy w Kaiserliche Marine.
Zbudowany w odpowiedzi na budowę w stoczniach brytyjskich trzech jednostek typu Invincible, był od nich nieco słabiej uzbrojony, dysponował za to znacznie lepszym opancerzeniem i większą prędkością maksymalną. Zwodowany w 1909 roku, rok później wszedł w skład cesarskiej floty. Podczas działań wojennych uczestniczył w większości akcji Hochseeflotte, w tym bitwie jutlandzkiej w 1916 roku. Już w pierwszych minutach starcia jego artylerzyści odnieśli olbrzymi sukces, zatapiając po krótkim pojedynku HMS "Indefatigable".
W listopadzie 1918 roku, na mocy rozejmu w Compiègne SMS "Von der Tann" został, wraz z większością okrętów Hochseeflotte, internowany w Scapa Flow. 21 czerwca 1919 roku został zatopiony przez własną załogę dla uniknięcia przejęcia przez zwycięskich aliantów. Wrak wydobyto w 1930 roku i w następnych latach złomowano w Rosyth.
Spis treści |
W 1906 roku nastąpił znaczący przełom w budownictwie okrętów wojennych: do służby w Royal Navy wszedł nowatorski pancernik "Dreadnought". W tym samym roku z inicjatywy Pierwszego Lorda Morskiego brytyjskiej Admiralicji, admirała Johna Fishera, położono stępki pod pierwsze trzy jednostki nowej klasy okrętów: krążowników liniowych (do końca 1912 roku klasyfikowanych oficjalnie jako wielkie krążowniki pancerne), łączących silne uzbrojenie z dużą prędkością maksymalną, kosztem znacznego osłabienia pancerza. Według brytyjskiej koncepcji miały one służyć do zwalczania rajderów działających na liniach komunikacyjnych Imperium, wypełniać zadania rozpoznawcze na rzecz floty liniowej, prowadzić pościg za jednostkami przeciwnika, dowodzić zespołami lekkich okrętów i reprezentować metropolię w służbie kolonialnej[2].
Budowę i charakterystyki krążowników typu Invincible otoczono ścisłą tajemnicą, dlatego fakt ich znacznej przewagi nad krążownikami pancernymi poznano w pełni dopiero po ich wejściu do służby w 1908 roku. Dowództwo niemieckiej Kaiserliche Marine postanowiło jak najszybciej pozyskać podobny okręt, plany te zyskały poparcie admirała Alfreda von Tirpitza[3]. Stępkę pod krążownik "F" (numer budowy 198), finansowany z budżetu na lata 1907−1908, położono w stoczni koncernu Blohm & Voss w Hamburgu 25 marca 1908 roku[4][5]. Podobnie jak budowane wcześniej niemieckie krążowniki pancerne, był on formalnie klasyfikowany jako wielki krążownik[6]. Pozwalało to, pomimo charakterystyk okrętu zbliżonych do klasycznych drednotów, na uniknięcie politycznych oskarżeń o kontynuowanie wyścigu zbrojeń morskich z Royal Navy w obliczu ograniczeń budżetowych[7]. Jednak równocześnie te ograniczenia miały spory wpływ na ostateczną konstrukcję krążownika. Przede wszystkim wymusiły wybór mniejszego kalibru dział artylerii głównej: 280 mm zamiast planowanych początkowo 305 lub 343 mm[8].
Niemiecka koncepcja użycia okrętów nowej klasy była odmienna od brytyjskiej. Zakładali oni głównie działania na ograniczonym akwenie Morza Północnego, w niewielkiej odległości od baz własnych i potencjalnego przeciwnika. Większą uwagę postanowiono zwrócić na odporność okrętu, wyrażoną grubością pancerza i dobrze rozplanowanym podziałem wewnętrznym kadłuba[9], mniejsze znaczenie przywiązywano do wysokiej prędkości maksymalnej. W efekcie powstały okręt był bardziej zbliżony konstrukcyjnie do szybkiego pancernika, niż swych brytyjskich odpowiedników[10].
Kadłub krążownika "F" zwodowano 20 marca 1909 roku, nadając mu imię SMS "Von der Tann", na cześć Ludwiga von der Tanna, bawarskiego generała, dowódcy korpusu ochotniczego w wojnie o Szlezwik w latach 1848−1851[11]. Aktu nadania imienia dokonał bratanek patrona[12]. Ostatecznie gotowy okręt został przejęty przez Kaiserliche Marine 1 września 1910 roku i rozpoczął próby morskie. Koszt budowy wyniósł nieco ponad 36,5 miliona marek w złocie[13]. SMS "Von der Tann" był pierwszym dużym niemieckim okrętem wojennym wyposażonym w napęd turbinowy[5].
SMS "Von der Tann" miał długość całkowitą 171,7 m (171,5 m na konstrukcyjnej linii wodnej) i szerokość maksymalną 26,6 m. Projektowana wyporność konstrukcyjna miała wynosić 19 390 ton, pełna zaś 21 300 ton metrycznych. Zanurzenie przy pełnym obciążeniu wynosiło 8,91 m na dziobie i 9,17 m na rufie okrętu[13]. Wyższy o jeden poziom pokład dziobowy ciągnął się do przedniego masztu[4]. Przy projektowaniu planowano wyposażyć jednostkę w maszty ażurowe, zbliżone do stosowanych na okrętach amerykańskich, jednak ostatecznie zdecydowano się na tradycyjne maszty palowe[5].
Krążownik został wyposażony w zbiorniki przeciwprzechyłowe systemu Frahma, które jednak z uwagi na ich niską efektywność nie były używane, a ich przestrzeń wykorzystywano jako dodatkowy bunkier węglowy na 200 ton paliwa[4]. Kadłub podzielono przy pomocy grodzi na 15 przedziałów. Podwójne dno obejmowało 75% długości okrętu[14].
Załoga SMS "Von der Tann" w okresie przed wybuchem wojny liczyła 41 oficerów oraz 882 podoficerów i marynarzy, w pierwszej fazie działań wojennych wzrosła do 998 osób[15], a podczas bitwy jutlandzkiej wynosiła 1174 oficerów, podoficerów i marynarzy[4]. Pomieszczenia załogi były podzielone: kabiny oficerskie znajdowały się w nadbudówce dziobowej, pozostała część załogi zajmowała wieloosobowe kajuty na rufie[11].
Napęd krążownika stanowiły dwa zespoły turbin parowych Parsonsa, każdy składający się z turbiny wysokiego i niskiego ciśnienia, o łącznej projektowanej mocy 42 000 KM. Napędzały one za pośrednictwem wałów napędowych cztery śruby o średnicy 3,6 m[13]. Parę do turbin dostarczało 18 kotłów typu Schulz-Thornycroft o ciśnieniu roboczym 16 atmosfer, opalanych węglem, rozmieszczonych w dziesięciu kotłowniach[5]. W porównaniu z kotłami instalowanymi równolegle na jednostkach brytyjskich, odznaczały się one lepszymi własnościami pracy z przeforsowaniem[9]. Pod koniec 1916 roku w paleniskach zainstalowano dodatkowo system rozpylaczy paliwa płynnego, co ułatwiało rozpalanie ognia i przyspieszało osiąganie przez okręt gotowości bojowej[11].
Projektowana prędkość maksymalna, wynosząca 24,8 węzła, została znacznie przekroczona podczas prób morskich. Z przeforsowaniem maszynowni, przy mocy wynoszącej 79 007 KM, "Von der Tann" osiągnął 27,4 węzła[5]. Normalny zapas węgla wynosił 1000 ton, maksymalny 2600 ton, co pozwalało przepłynąć 4400 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów[13]. Krążownik posiadał dwa równoległe stery (odróżniało go to od wszystkich później zbudowanych niemieckich krążowników liniowych, mających stery w układzie tandem, jeden za drugim), nadające mu dobrą manewrowość przy małych prędkościach, przy płynięciu z dużą prędkością powodujące jednak znaczne (do 60%) zwalnianie jednostki przy pełnym wychyleniu na burtę[16].
Okręt był zasilany w energię elektryczną przez sześć turbogeneratorów parowych o łącznej mocy 1200 kW[11].
Podstawowe uzbrojenie artyleryjskie SMS "Von der Tann" stanowiło osiem dział kalibru 280 mm SK L/45, umieszczonych w czterech opancerzonych wieżach: jednej na dziobie, jednej na rufie i dwóch diagonalnie na śródokręciu, z teoretyczną możliwością strzelania na przeciwległą burtę w zakresie 125°[4] (powodowało to jednak ryzyko uszkodzeń pokładu i wyposażenia od podmuchu dział). Zapas amunicji wynosił 165 jednostek na wieżę, łącznie 660 sztuk[13]. Użyte działa o długości lufy 45 kalibrów były identyczne z zastosowanymi na drednotach typu Nassau, z elektrycznym mechanizmem obrotu wieży i hydraulicznym podniesienia dział. Maksymalny kąt podniesienia wynosił 20°, co pozwalało uzyskać donośność 18 900 m. Pocisk przeciwpancerny o masie 302 kg był wystrzeliwany z prędkością początkową 875 m/s[14]. Szybkostrzelność sięgała trzech wystrzałów na minutę[17].
Artyleria średniego kalibru składała się z dziesięciu dział kalibru 150 mm SK L/45, umieszczonych w kazamatach na burtach okrętu, na śródokręciu[18] z zapasem amunicji po 150 jednostek na lufę[13]. Mogły one wystrzeliwać pociski przeciwpancerne i burzące o masie 45,3 kg na odległość 13 500 m[19]. Dla zwalczania zagrożenia ze strony niszczycieli i torpedowców krążownik otrzymał początkowo 16 dział kalibru 88 mm SK L/45 o szybkostrzelności 15 strzałów na minutę i donośności 9 kg pocisku wynoszącej 10 694 m, z łącznym zapasem 3200 jednostek amunicji[13][19]. Umieszczono je po cztery w kazamatach na dziobie i rufie, cztery w kazamatach nadbudówki dziobowej i cztery na dachu nadbudówki rufowej. Były one w trakcie służby sukcesywnie demontowane i zastępowane uzbrojeniem przeciwlotniczym[20].
"Von der Tann" posiadał również cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kalibru 500 mm[13][15] (niektóre źródła podają kaliber 450 mm[17][19]), z zapasem 11 torped. Znajdowały się one po jednej na dziobie, rufie (po lewej stronie urządzenia sterowego) i na obydwu burtach, prostopadle do osi podłużnej kadłuba[5]. Był to klasyczny dla niemieckich dużych okrętów układ, stosowany później na wszystkich jednostkach tej klasy. Stosowane torpedy miały głowicę bojową o masie 110 kg i zasięg 2000 m przy prędkości 32 węzłów lub 1500 m przy 36 węzłach[19].
Podstawową częścią ochrony pancernej niemieckiego krążownika był burtowy pas pancerny, o grubości maksymalnej 250 mm na linii wodnej w centralnej części okrętu i 225 mm powyżej. Tworzył on w ten sposób pancerną cytadelę, sięgającą w górę do pokładu głównego, chroniącą najważniejsze mechanizmy. Poza obszarem cytadeli pas pancerny miał grubość od 80 do 120 mm w części dziobowej i do 100 mm w stronę rufy. Trzy pancerne grodzie wodoszczelne miały grubość 120, 140 i 170 mm, wzdłużna gródź przeciwtorpedowa 25 mm na całej długości kadłuba. Opancerzenie poziome stanowiły dwa pokłady pancerne: górny i główny, każdy o grubości 25 mm[13][15][21].
Wieże artylerii głównej miały pancerz grubości 230 mm od frontu, 180 mm z boków i 90 mm od góry, grubość barbet wynosiła do 230 mm. Kazamaty artyleryjskie chronione były płytami pancernymi o grubości 150 mm. Główne dziobowe stanowisko dowodzenia miało pancerz grubości od 200 do 250 mm, zapasowe rufowe od 50 do 200 mm. Całość wykonana była ze stali Kruppa[13][15][21].
Krążownik posiadał po wejściu do służby sieci przeciwtorpedowe, zdemontowane jako nieskuteczne w 1916 roku[11].
SMS "Von der Tann" nie przechodził podczas swej służby w Kaiserliche Marine poważniejszych modernizacji. W 1915 roku zwiększono maksymalny kąt podniesienia dział artylerii kalibrów 280 i 150 mm, co powiększyło ich zasięg odpowiednio do 20 400 i 16 800 m[22]. W tym samym czasie na okręcie zainstalowano centralne stanowisko kierowania ogniem dla obydwu kalibrów artylerii[17]. Działa kalibru 88 mm, jako nieskuteczne, były sukcesywnie usuwane z pokładu, zaś ich stanowiska w kazamatach zaślepiane. Jako pierwsze zdemontowano, niemożliwe do użycia przy złym stanie morza, armaty z kazamat na dziobie i rufie[9]. W ich miejsce w 1916 roku zainstalowano dwa działa przeciwlotnicze kal. 88 mm L/45[4].
W ostatnich miesiącach 1914 roku na masztach zainstalowano stanowiska obserwacyjne. Pod koniec 1915 roku na krążowniku przeprowadzano próby z wykorzystaniem wodnosamolotu pokładowego Friedrichshafen FF.29, co wiązało się z instalacją dźwigu do podnoszenia maszyny z powierzchni morza[12]. Po stwierdzeniu nieskuteczności zbiorników przeciwprzechyłowych Frahma, na okręcie zabudowano stępki przeciwprzechyłowe[4]. Jeszcze jedną zmianą był demontaż podestu kompasu z nadbudówki rufowej[5].
Pierwszym dowódcą okrętu był od października 1910 roku Kapitän zur See (komandor) Robert Mischke[12]. Po zakończeniu prób zdawczo-odbiorczych 20 lutego 1911 roku[17], SMS "Von der Tann" wyruszył w rejs do Ameryki Południowej. W ciągu ponad dwumiesięcznej podróży krążownik zawinął do Rio de Janeiro, Puerto Militar i Bahía Blanca. W drodze powrotnej na dystansie od Teneryfy do Helgolandu (1913 mil morskich) okręt utrzymywał przeciętną prędkość 24 węzłów, co doskonale świadczyło o możliwościach jego siłowni[12]. 8 maja 1911 roku został przydzielony do 1. Grupy Rozpoznawczej (niem.: 1. Aufklärungsgruppe) w składzie Hochseeflotte, jako okręt flagowy dowódcy sił rozpoznawczych, kontradmirała Franza von Hippera[5].
W czerwcu 1911 roku "Von der Tann", z Kronprinzem na pokładzie, wziął udział w rewii floty w Spithead, z okazji koronacji Jerzego V. Cumujący w pobliżu swego brytyjskiego odpowiednika, HMS "Indefatigable", niemiecki krążownik wzbudził olbrzymie zainteresowanie konstruktorów i wyższych oficerów Royal Navy[23]. W lecie 1912 roku do 1. Grupy Rozpoznawczej dołączył nowy krążownik liniowy "Moltke", który przejął rolę okrętu flagowego admirała Hippera[24]. Od tej pory aż do likwidacji jego stanowiska w grudniu 1914 roku na "Von der Tann" podnosił swoją flagę kontradmirał Arthur Tapken, trzeci admirał sił rozpoznawczych Hochseeflotte[12]. W wrześniu 1912 roku nastąpiła również zmiana na stanowisku dowódcy okrętu; objął je Kapitän zur See Max Hahn[12].
Po wybuchu I wojny światowej okręty 1. Grupy Rozpoznawczej stacjonowały w Wilhelmshaven, na kotwicowisku u ujścia rzeki Jade. Podczas bitwy koło Helgolandu 28 sierpnia 1914 roku ciężkie okręty niemieckie nie mogły z powodu niskiego stanu wód podczas odpływu wyjść w morze, żeby wesprzeć atakowane przez jednostki Grand Fleet siły lekkie. Będący już od rana w gotowości do wyjścia w morze "Von der Tann", mający najmniejsze zanurzenie spośród krążowników liniowych admirała Hippera, mógł opuścić ujście Jade dopiero wczesnym popołudniem, pozostałe jednostki musiały czekać jeszcze ponad godzinę. Gdy w końcu przybyły na miejsce niedawnego starcia, na wszelką kontrakcję było już za późno. Po zebraniu rozproszonych ocalałych lekkich okrętów, całość floty powróciła przed nocą na kotwicowiska[25][26].
Duże straty poniesione w bitwie koło Helgolandu spowodowały wśród niemieckich oficerów chęć rewanżu na flocie brytyjskiej. Jako cel ataku wybrano portowe miasto Great Yarmouth na wschodnim wybrzeżu Anglii. Według planu admirała Hippera niemieckie okręty miały ostrzelać cele lądowe oraz postawić miny na torze wodnym, a w przypadku kontrakcji brytyjskich krążowników liniowych zwycięzcy spod Helgolandu, wiceadmirała Davida Beatty'ego, wciągnąć je na niemieckie defensywne pola minowe i linie patrolujących U-Bootów[27]. Wieczorem wypłynęły w morze dwie eskadry niemieckich drednotów, stanowiąc odwód na wypadek zagrożenia zespołu admirała Hippera przez okręty Royal Navy[28].
Po południu 2 listopada okręty admirała Hippera opuściły kotwicowisko u ujścia Jade. Zespół składał się z trzech krążowników liniowych: flagowego "Seydlitz" oraz "Moltke" i "Von der Tann", krążownika pancernego "Blücher" i czterech krążowników lekkich[28]. Następnego dnia o 6.30 rano osiągnęły pozycję w pobliżu wybrzeża Norfolku, patrolowaną przez dwa brytyjskie niszczyciele i stary torpedowiec HMS "Halcyon", przebudowany na trałowiec[29]. Lekkie okręty zaczęły stawiać miny na zaplanowanych pozycjach, zaś pozostałe jednostki niemieckie otworzyły ogień do najbliższego celu, którym był "Halcyon". Pomimo silnego ostrzału, nie odniósł on poważniejszych uszkodzeń, jedynie odłamki wybuchających w pobliżu pocisków raniły trzech członków załogi i zniszczyły anteny radiowe[30]. Później niemieccy artylerzyści przenieśli ogień na Yarmouth, lecz ostrzał nie spowodował większych zniszczeń, większość pocisków wybuchła na plaży. Po zakończeniu stawiania min okręty admirała Hippera skierowały się w drogę powrotną[31]. Z trzech brytyjskich okrętów podwodnych, które podjęły próbę ataku, jeden, D5, wszedł na jedną z postawionych min i zatonął wraz z niemal całą załogą (uratowano jedynie czterech marynarzy)[30]. Niemcy uznali akcję za swój sukces, a admirał Hipper został odznaczony Krzyżem Żelaznym[32].
W dniach 15–16 grudnia 1914 roku okręty 1. Grupy Rozpoznawczej w osłonie lekkich krążowników i torpedowców przeprowadziły kolejny rajd na nadbrzeżne miasta wschodniej Anglii: Scarborough, Hartlepool i Whitby. Ich głównym celem było wciągnięcie do walki części jednostek Grand Fleet i wyprowadzenie ich pod ogień oczekujących w okolicy Dogger Bank głównych sił Hochseeflotte[33]. Krążowniki admirała Hippera: flagowy "Seydlitz", najnowszy "Derfflinger", "Moltke", "Von der Tann" oraz "Blücher" opuściły kotwicowisko u ujścia Jade nad ranem 15 grudnia[34].
Po osiągnięciu 16 grudnia wybrzeży Anglii, "Derfflinger", "Von der Tann" i krążownik lekki "Kolberg" zostały wysłane w kierunku Scarborough. "Kolberg" postawił w drodze zagrodę złożoną ze 100 min morskich wzdłuż wybrzeży Yorkshire[35]. Krążowniki liniowe otworzyły ogień w kierunku miasta około 8.00 rano, wystrzeliwując w ciągu pół godziny ponad 300 pocisków dużego kalibru, które spowodowały śmierć 17 i ranienie 97 mieszkańców miasta oraz duże straty materialne[36]. Następnie okręty niemieckie skierowały się w stronę rybackiego miasteczka Whitby, gdzie w ciągu około 10 minut ostrzelały posterunek straży wybrzeża i budynki miejskie, trafiając również w zabytkowe ruiny opactwa z XII wieku[37]. W Whitby zginęły kolejne dwie osoby[36].
W tym samym czasie drugi zespół niemiecki ostrzelał Hartlepool. Obydwie grupy połączyły się o 9.45 i skierowały z powrotem w stronę wybrzeża Niemiec[38]. Okręty brytyjskie, które wyszły w morze przeciwko siłom niemieckim, wykryły co prawda przeciwnika, ale błędy w dowodzeniu pozwoliły Niemcom wymknąć się z próby okrążenia. Nie zrealizowali oni jednak planu wciągnięcia Grand Fleet do bitwy; statyczna taktyka dowodzącego Hochseeflotte admirała von Ingenohla spowodowała, że jej przewaga nie została wykorzystana. Po zakończeniu akcji krążowniki admirała Hippera nie niepokojone powróciły do ujścia Jade[39].
24 grudnia 1914 roku, podczas nalotu brytyjskich wodnosamolotów na Cuxhaven, SMS "Von der Tann" wraz z innymi stacjonującymi tam okrętami opuścił kotwicowisko i wypłynął na otwarte wody celem uniknięcia zbombardowania. W gęstej mgle zderzył się z inną jednostką i odniósł nieznaczne uszkodzenia (jako pierwszy w historii okręt w wyniku nalotu samolotów przeciwnika), które zmusiły dowództwo Hochseeflotte do skierowania krążownika do stoczni remontowej[40]. W efekcie nie wziął udziału w bitwie na Dogger Bank 24 stycznia 1915 roku[41].
W pierwszych dniach sierpnia 1915 roku trzy okręty 1. Grupy Rozpoznawczej: "Seydlitz", "Moltke" i "Von der Tann", wraz z grupą starszych drednotów pod dowództwem kontradmirała Hippera zostały przesunięte do działań na Bałtyku[42]. Ich zadaniem było zniszczenie sił marynarki rosyjskiej w rejonie Zatoki Ryskiej. Krążowniki liniowe, z racji swej szybkości, miały stanowić grupę osłonową[43]. 10 sierpnia "Von der Tann" ostrzelał umocnienia rosyjskie na wyspie Utö u wybrzeży fińskich, wdając się w pojedynek artyleryjski na dużym dystansie z rosyjskim krążownikiem pancernym "Bajan" i pięcioma niszczycielami. Niemiecki okręt otrzymał jedno trafienie w komin, które jednak nie spowodowało żadnych poważniejszych strat[41]. Prowadzone w dniach od 8 do 19 sierpnia 1915 roku działania floty niemieckiej nie przyniosły większego sukcesu, zaś obawa przed atakami obecnych na Bałtyku rosyjskich i brytyjskich okrętów podwodnych spowodowała ostatecznie jej wycofanie się po storpedowaniu SMS "Moltke" przez HMS E1 rankiem 19 sierpnia[44][45].
Na początku 1916 roku nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy Hochseeflotte: ciężko chorego admirała Hugo von Pohla (zmarł w szpitalu 23 lutego) zastąpił Reinhard Scheer, zwolennik ofensywnych działań ciężkich okrętów Kaiserliche Marine[46]. Oznaczało to zmianę strategii niemieckiej na morzu. Według planów admirała Scheera lekkie siły oraz krążowniki liniowe 1. Grupy Rozpoznawczej dowodzonej przez kontradmirała Franza von Hippera miały swymi działaniami wywabić okręty Grand Fleet w morze, gdzie starłyby się z oczekującymi w zasadzce pancernikami Hochseeflotte. Korzystając z chwilowej przewagi Niemcy powinni zwyciężyć przeciwnika i uzyskać panowanie na morzu, niezbędne dla przełamania blokady alianckiej i przeprowadzenia zwycięskiej ofensywy lądowej na froncie zachodnim[47][48]. Również na "Von der Tann" nastąpiła zmiana dowódcy okrętu; nowym został Kapitän zur See Hans Zenker[12].
W dniach 3 i 4 lutego 1916 roku "Von der Tann" wchodził w skład zespołu floty osłaniającego powrót do Niemiec krążownika pomocniczego "Möwe"[41]. Od 5 do 7 marca brał udział w przerwanej akcji przeciwko brytyjskiej żegludze na południe od Dogger Bank[49]. Kolejne dwa rejsy bojowe, bez kontaktu z przeciwnikiem, miały miejsce w dniach 17 i 22−24 kwietnia 1916 roku[41]. Niemcy zdecydowani byli jak najszybciej powtórzyć akcję przeciwko angielskim miastom. Krążowniki liniowe 1. Grupy Rozpoznawczej, dowodzonej w zastępstwie chorego admirała Hippera przez wiceadmirała Friedricha Bödickera[50], wyszły w morze z kotwicowiska u ujścia Jade rano 24 kwietnia 1916 roku. Celem było zbombardowanie Lowestoft i Great Yarmouth[49]. Oba miasta nie zostały wybrane przypadkiem: Lowestoft było bazą brytyjskich sił minowych, w Yarmouth stacjonowały brytyjskie okręty podwodne. Zgodnie z planem, w ślad za krążownikami liniowymi podążały główne siły Hochseeflotte pod dowództwem admirała Scheera. Swoje pozycje na podejściach do baz brytyjskich zajęły także U-Booty, których zadaniem było meldowanie o ruchach Royal Navy oraz przeprowadzenie w sprzyjających warunkach ataków na wykryte jednostki[51].
W skład 1. Grupy Rozpoznawczej wchodziły krążowniki liniowe: flagowy "Seydlitz", najnowszy "Lützow", "Derfflinger", "Moltke" i "Von der Tann", osłaniane przez sześć krążowników lekkich i dwie flotylle torpedowców. W ślad za krążownikami liniowymi podążały główne siły Hochseeflotte pod dowództwem admirała Scheera, stanowiące daleką osłonę na wypadek kontrakcji okrętów brytyjskiej Grand Fleet[52]. Po południu 24 kwietnia "Seydlitz" wszedł na minę, rozrywając kadłub na długości około 15 metrów i tracąc jedenastu zabitych członków załogi[53]. Uszkodzony krążownik został odesłany do Wilhelmshaven w eskorcie dwóch niszczycieli, zaś pozostałe okręty kontynuowały operację. Admirał Bödicker przeniósł się ze swoim sztabem na "Lützow"[54].
Cztery pozostałe w akcji okręty 1. Grupy Rozpoznawczej rozpoczęły bombardowanie Lowestoft o godzinie 4.10 rano 25 kwietnia 1916 roku, niszcząc w ciągu dziesięciu minut około 200 domów, dwie baterie nadbrzeżne oraz zabijając trzech i raniąc dwunastu ludzi. Skuteczne zbombardowanie Great Yarmouth uniemożliwiła mgła, toteż niemieckie krążowniki oddały tylko kilka niecelnych salw[55]. Interweniujące lekkie krążowniki brytyjskich sił Harwich Force zostały ostrzelane przez wycofujących się Niemców. Ostatecznie, pomimo znacznej przewagi, admirał Bödicker podjął decyzję o odwrocie, obawiając się ataków brytyjskich okrętów podwodnych, zaś siły główne admirała Scheera podążyły w ślad za nim[56].
Jednostki Grand Fleet nie były w stanie doścignąć wycofujących się Niemców, zaś lekkie okręty nie zaryzykowały pościgu, słusznie obawiając się napotkania niemieckich pancerników. To kolejne bombardowanie angielskich miast wywołało panikę wśród Brytyjczyków i spowodowało podjęcie przez rząd decyzji o przebazowaniu części okrętów do portów na południu Anglii[47]. Obydwie strony planowały przeprowadzenie kolejnych rajdów w najbliższym czasie, licząc na wciągnięcie nieprzyjaciela do walnej bitwy sił głównych, zwycięstwo w której miało zdecydować o panowaniu na morzu[57].
31 maja i 1 lipca 1916 roku SMS "Von der Tann" wziął udział w największej bitwie morskiej I wojny światowej, znanej jako bitwa jutlandzka, a w historiografii niemieckiej jako bitwa na Skagerraku. Doszło do niej na skutek spotkania się na morzu głównych sił morskich Niemiec i Wielkiej Brytanii. Niemieckie krążowniki liniowe 1. Grupy Rozpoznawczej, którym towarzyszyły mniejsze okręty, wyszły w morze z kotwicowiska u ujścia rzeki Jade o godzinie 2.00 (czasu środkowoeuropejskiego) w nocy 31 maja i skierowały się najpierw w stronę wybrzeży Norwegii a następnie na Skagerrak, gdzie miały przeprowadzić działania przeciwko żegludze brytyjskiej. W przypadku napotkania przeważających sił miały się wycofać pod osłonę dział podążającej za nimi Hochseeflotte[58].
Krótko przed godziną 16.00 nastąpiło spotkanie krążowników admirała Hippera z podążającymi w ich kierunku brytyjskimi jednostkami 1. i 2. Eskadry Krążowników Liniowych dowodzonymi przez wiceadmirała Davida Beatty'ego. Niemieccy artylerzyści otworzyli ogień o godzinie 16.48[59]. Wkrótce potem zniszczeniu w wyniku trafień niemieckimi pociskami dużego kalibru uległy dwa brytyjskie krążowniki liniowe: HMS "Indefatigable" i "Queen Mary"[60]. W kolejnej fazie bitwy obie strony przeprowadziły ataki torpedowe własnych niszczycieli i torpedowców, nie uzyskując większych sukcesów. Po nadciągnięciu na pole bitwy głównych sił Hochseeflotte, krążowniki liniowe admirała Beatty'ego zmuszone zostały do oderwania się od przeciwnika[61].
Następnie jednostki 1. Grupy Rozpoznawczej starły się z krążownikami liniowymi 3. Eskadry Krążowników Liniowych kontradmirała Horacego Hooda, wysłanymi dla wsparcia admirała Beatty'ego. SMS "Derfflinger" wraz z bliźniaczym SMS "Lützow" rozpoczęły pojedynek artyleryjski z okrętem flagowym admirała Hooda, HMS "Invincible". O godzinie 19.33 jeden z niemieckich pocisków przebił pancerz wieży Q brytyjskiej jednostki, powodując eksplozję w komorach amunicyjnych i natychmiastowe przełamanie się i zatonięcie "Invincible", z którego załogi ocalało jedynie sześciu marynarzy[62].
Po godzinie 20.00 krążowniki admirała Hippera otrzymały rozkaz przeprowadzenia kontrataku, mającego osłonić manewr odwrotu sił głównych Hochseeflotte. Dostawszy się pod ostrzał okrętów brytyjskich, Niemcy ponieśli bardzo ciężkie straty. Ciężko uszkodzony został flagowiec admirała Hippera, "Lützow" (zatopiony po bitwie przez niemiecki niszczyciel G 38[63]). Zmusiło to głównodowodzącego do zmiany okrętu, a na ten czas kierowanie atakiem przejął dowódca "Derfflinger"[64]. Admirał Hipper wybrał na swój nowy okręt flagowy "Moltke", który pozostawał w najlepszym stanie spośród wszystkich niemieckich krążowników liniowych i dowodził z jego pokładu do końca bitwy[65].
SMS "Von der Tann", jako najstarszy i najsłabiej uzbrojony z krążowników liniowych 1. Grupy Rozpoznawczej, rozpoczął bitwę jako ostatni okręt szyku[66]. Już w pierwszych chwilach starł się z HMS "Indefatigable", z którym porównywano go podczas rewii w Spithead w 1911 roku[5]. Niemieccy artylerzyści wykazali swoją wyższość w pojedynku, trafiając w ciągu kilkunastu minut co najmniej pięcioma z 52 wystrzelonych pocisków kalibru 280 mm[67]. Ich brytyjscy odpowiednicy nie trafili ani razu[68]. Celne pociski niemieckie trafiły prawdopodobnie w okolicę barbety wieży rufowej brytyjskiego okrętu, wywołując eksplozję zgromadzonej tam amunicji i zniszczenie urządzenia sterowego, kolejne w dziobową wieżę artyleryjską[69]. O godzinie 17.02 HMS "Indefatigable" został zniszczony w potężnej eksplozji i błyskawicznie zatonął wraz z 1024 osobami[68]. Przeżyło jedynie dwóch marynarzy, uratował ich niemiecki niszczyciel S 16[69].
W kilka minut później SMS "Von der Tann" dostał się pod celny ogień nadciągających na pole bitwy jednostek 5. Eskadry Pancerników Royal Navy. O 17.09 niemiecki okręt został po raz pierwszy trafiony pociskiem kalibru 381 mm z HMS "Barham". Uderzył on w pancerz burtowy na rufie, rozbijając jedną z płyt pancernych i powodując dostanie się do wnętrza kadłuba około 600 ton wody[70]. O 17.23 kolejny ciężki pocisk, tym razem kalibru 343 mm z krążownika liniowego HMS "Tiger" trafił w okolicę jednej z wież artyleryjskich na śródokręciu, wyłączając ją z akcji[67]. Niemiecki okręt zmieniał kurs, aby utrudnić celowanie brytyjskim artylerzystom, i przeniósł ogień na krążownik liniowy HMS "New Zealand"[67]. Następny celny pocisk wystrzelony z "Tigera" trafił o 17.51 w rejonie wieży dziobowej, powodując jej zacięcie w pozycji wychylonej na burtę[41]. Kilkanaście minut później niezdolne do użytku z powodu przegrzania luf[71] stały się pozostałe dwie wieże i "Von der Tann" czasowo został pozbawiony możliwości prowadzenia walki. Na skutek obciążenia kadłuba wodą przedostającą się przez naruszone poszycie prędkość okrętu spadła do 23 węzłów. Pomimo to, jego dowódca nie opuścił szyku[72]. W tej fazie walki artyleria niemieckiego okrętu wystrzeliła 93 pociski kalibru 280 mm, uzyskując po jednym trafieniu na "Barham" i "New Zealand"[71].
O godzinie 19.30 załodze udało się uruchomić wieżę rufową i podjąć walkę[73]. O 20.19 okręt otrzymał czwarte trafienie, pociskiem kalibru 381 mm z pancernika HMS "Revenge" w rufową wieżę dowodzenia. Jego odłamki zabiły między innymi trzeciego oficera artyleryjskiego i dwóch dalmierzystów, raniąc pozostałych członków obsady wieży[74]. Do końca bitwy "Von der Tann" prowadził ogień do drednota HMS "Malaya" i brytyjskich niszczycieli (podczas nocnych ataków jeden z nich, HMS "Moresby", wystrzelił torpedy, które przecięły kurs niemieckiego krążownika przed dziobem, zmuszając go do gwałtownego manewru celem uniknięcia trafienia[75]), od godziny 21.00 już z trzech wież artylerii głównej, przynajmniej częściowo uruchomionych wysiłkiem załogi. Ogółem jego artyleria wystrzeliła 170 pocisków z dział kalibru 280 mm i 98 z dział 150 mm, te ostatnie w większości do lżejszych jednostek przeciwnika[71].
Straty wśród niemieckich marynarzy wyniosły 11 zabitych i 35 rannych[73]. Po bitwie okręt, płynący z nieznacznym przechyłem na prawą burtę i maksymalną prędkością 18 węzłów[71], dotarł do Wilhelmshaven i 2 czerwca został skierowany na remont, trwający do 29 lipca[73].
W połowie sierpnia 1916 roku Niemcy po raz kolejny spróbowali wywabić w morze część Grand Fleet i zniszczyć ją, wykorzystując chwilową przewagę. 18 sierpnia wyszły w morze dwa jedyne zdolne do działań krążowniki liniowe 1. Grupy Rozpoznawczej: "Moltke" i "Von der Tann", wzmocnione na tę okazję drednotami "Markgraf", "Großer Kurfürst" i "Bayern". Celem miało być bombardowanie Sunderlandu. W ślad za zespołem admirała Hippera podążały znów siły Hochseeflotte admirała Scheera[76]. Dowództwo Royal Navy, uprzedzone o ruchach floty niemieckiej przez własny wywiad radiowy, wysłało naprzeciw Niemcom główne siły Grand Fleet, jednak obie floty rozminęły się na morzu w odległości około 40 mil morskich. Po zorientowaniu się o obecności w pobliżu brytyjskich okrętów, admirał Scheer dał rozkaz odwrotu i ostatecznie cała akcja nie doszła do skutku[77]. Podobne akcje, bez rezultatu, odbyły się jeszcze we wrześniu i dwukrotnie w październiku 1916 roku oraz w marcu 1917 roku. W tym okresie na krążowniku dwukrotnie ulegały awariom turbiny parowe, co powodowało konieczność odstawienia jednostki do stoczni w terminach od 13 listopada do 29 grudnia 1916 roku i od 31 maja do 22 czerwca 1917 roku[73]. 27 kwietnia 1917 roku nowym dowódcą "Von der Tann" został Kapitän zur See Konrad Mommsen, 13 lipca 1918 roku zastąpił go Kapitän zur See Carl Feldman[12].
Od końca 1917 roku lekkie siły Kaiserliche Marine z sukcesami rozpoczęły zwalczanie brytyjskich konwojów do neutralnej Norwegii. Zaniepokojony tym ówczesny dowódca Grand Fleet, admirał David Beatty, zdecydował, że ważne konwoje będą dodatkowo osłaniane przez wydzieloną eskadrę okrętów liniowych. Stworzyło to jednostkom Hochseeflotte okazję do przechwycenia i zniszczenia takiej eskadry, korzystając z chwilowej przewagi liczebnej. Plan wiceadmirała Hippera polegał na przeprowadzeniu ataku na konwój przez krążowniki liniowe 1. Grupy Rozpoznawczej, które miały następnie wciągnąć ścigające je okręty brytyjskie pod ogień oczekujących w zasadzce niemieckich sił głównych[78].
Flota niemiecka, prowadzona przez najnowszy krążownik liniowy Kaiserliche Marine, "Hindenburg", opuściła kotwicowiska rankiem 23 kwietnia 1918 roku. Już w godzinę później z jej składu ubyły dwie jednostki. "Moltke" doznał poważnej awarii urządzeń napędowych i niezdolny do samodzielnego poruszania się, został wzięty na hol i odprowadzony do bazy przez pancernik "Oldenburg"[79]. Pozostałe okręty kontynuowały akcję, ale pomimo dwudniowych poszukiwań nie udało im się przechwycić żadnego konwoju i w dniu 25 kwietnia wszystkie powróciły do baz[80]. Podczas tego wypadu (i kolejnego podobnego w lipcu 1918 roku) "Von der Tann" pełnił funkcję okrętu flagowego kontradmirała Ludwiga von Reutera[73].
W październiku 1918 roku Cesarstwo Niemieckie znalazło się w bardzo trudnej sytuacji. Zwycięska ofensywa Ententy, wycofywanie się z działań wojennych kolejnych sprzymierzeńców oraz rewolucyjne wrzenie w samych Niemczech, spowodowały podjęcie przez nowego kanclerza, księcia Maksymiliana Badeńskiego rozmów o zawieszeniu broni z aliantami. Reakcją dowodzącego od sierpnia 1918 roku Kaiserliche Marine admirała Reinharda Scheera, niewyrażającego (podobnie jak większość dowództwa armii i floty niemieckiej) zgody na zaprzestanie działań wojennych, było opracowanie planu decydującej bitwy morskiej z brytyjską Royal Navy[81]. Miał go wykonać admirał Franz von Hipper z podległą mu Hochseeflotte. Okręty admirała Hippera, z "Von der Tann"[73], wyszły na redę bazy w Wilhelmshaven w nocy z 29 na 30 października 1918 roku. Jednak niemieccy marynarze nie zamierzali brać udziału w tej, w zasadzie samobójczej misji i odmówili wykonywania rozkazów. W obliczu otwartej rewolty admirał Hipper nakazał okrętom powrót do portów w Wilhelmshaven i Kilonii[82].
Ostatecznie Niemcy zgodziły się na podpisanie 11 listopada 1918 roku rozejmu w Compiègne, kończącego I wojnę światową. Na mocy tego traktatu okręty Kaiserliche Marine miały zostać rozbrojone i poddane kontroli sprzymierzonych. U-Booty miały zostać wydane ostatecznie i bez prawa do zwrotu, natomiast jednostki nawodne poddane internowaniu na czas trwania rozmów pokojowych[83]. Prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson proponował przekazanie rozbrojonej floty niemieckiej pod nadzór któregoś z państw neutralnych, ale rządy zarówno Hiszpanii jak i Norwegii, które miały techniczne możliwości przyjęcia tak dużej ilości jednostek w swoich portach, odmówiły. W tej sytuacji aktualna stała się oferta brytyjska, wskazująca na kotwicowisko Royal Navy w Scapa Flow na Orkadach jako miejsce postoju internowanej Hochseeflotte[84].
W wyniku negocjacji pomiędzy przedstawicielami marynarek wojennych Wielkiej Brytanii i Niemiec ustalono listę internowanych okrętów. Znajdował się na niej również SMS "Von der Tann". Niemieckie okręty, rozbrojone i z minimalnymi zapasami paliwa i żywności, wyszły w morze 19 listopada 1918 roku pod dowództwem kontradmirała Ludwiga von Reutera, by po spotkaniu z silnym zespołem Royal Navy, wzmocnionym na tę okazję okrętami US Navy i francuskiej Marine Nationale, wpłynąć do Firth of Forth. Po przeprowadzeniu kontroli stanu rozbrojenia okręty zostały przebazowane do Scapa Flow[85]. Dowódcą SMS "Von der Tann" podczas internowania został Kapitänleutnant Karl-Friedrich Wollanke[12].
W trakcie pobytu na internowaniu Ludwig von Reuter coraz wyraźniej zdawał sobie sprawę, że powrót choćby części powierzonych mu okrętów do kraju jest niemożliwy. W związku z tym i w obliczu zbliżającego się dnia wygaśnięcia obowiązywania zawieszenia broni, niemiecki dowódca zdecydował się postąpić zgodnie z rozkazem cesarza, mówiącym, że żaden niemiecki okręt nie może się dostać w ręce wroga. 21 czerwca 1919 roku kontradmirał wydał rozkaz o samozatopieniu[86]. "Von der Tann" zatonął o godzinie 14.15, z powiewającą na maszcie banderą cesarską[15]. Jego marynarze zostali potraktowani jako jeńcy wojenni i osadzeni w obozach, skąd powrócili do kraju dopiero na początku 1920 roku[87].
Wrak krążownika został wydobyty 7 grudnia 1930 roku i złomowany w Rosyth w latach 1931–1934[87].
|
||||||||||||||||||||
