Santeria

Kapłan Santeríi

Santería (inne nazwy: Lucumi (Lukumi) lub Ocha) – synkretyczny afroamerykański kult pochodzenia karaibskiego, obecny głównie na Kubie. Nazwa "Santería" jest zewnętrzna, sami wyznawcy nazywają ten kult "Regla del Ocha".

Pochodzenie i charakterystyka

Santeria wywodzi się z tradycyjnych wierzeń plemienia Joruba, którego członkowie pojawili się na Karaibach jako niewolnicy. Zwykle byli przymusowo chrzczeni w wierze rzymskokatolickiej z polecenia swych właścicieli, po czym zakazywano im wyznawania dotychczasowej, plemiennej religii.

Jednakże ten sam mechanizm, który do tej pory ułatwiał religii katolickiej ekspansję, tym razem zadziałał w sposób zgoła nieoczekiwany. Misjonarze katoliccy bowiem starali się na ogół "wkomponować" wierzenia, jakie zastali, w nurt doktryny katolickiej. Atrybuty i zadania plemiennych bóstw przypisywano katolickim świętym, pozostałości zaś kultów matriarchalnych (Bogini-Matka, Wielka bogini, Bogini niebios i in.) zastępowano kultem maryjnym.

W przypadku wierzeń ludu Joruba, zestawienie to wygląda następująco:

Miejsce kultu Santerii w Hawanie

• Babalu Aye – bóg uzdrowiciel, ukarany trądem za zuchwalstwo przez wielkiego Olodumare, uważany za brata Chango; utożsamiany z św. Łazarzem
• Eleggua – opiekun dróg, podróżnych oraz domostw; w obrzędach Santerii, to jemu składa się najpierw hołd, jako że rezyduje u "drzwi kosmicznych". Wraz z Ogunem, Osainem oraz Osunem stanowi ochronę domu oraz zainicjowanego Santero. Jego wizerunki to cementowa głowa, której usta, oczy, nos oraz uszy wykonane są z muszelek. Głowa ta często stoi przed drzwiami. Elleggua utożsamiany jest z św. Antonim.
• Obatala – bóstwo żeńskie/męskie; jest zwany Panem Bieli, ponieważ jego pałac oraz ubrania są zawsze białe. Kiedy nie wszystkie bóstwa mogą być zainicjowane, Obatala już rezyduje w człowieku poprzez kości, które są w jego ulubionym kolorze. Jego "dzieci" zawsze noszą białe stroje oraz białe korale. Pod jego ochroną są Albinosy (ludzie i zwierzęta), które utożsamiono zarówno z Maryją (czczono jej wizerunek z Las Mercedes), jak i ze zmartwychwstałym Jezusem.
• Ogun (lub Oggzn, Oguzn) – bóg wojny, metalu, sprawiedliwości oraz pracy. Został zastąpiony św. Piotrem.
• Oshun – bóstwo żeńskie duchowości i obfitości; patronka Kuby. Jej kolory to żółty i złoty, a ulubiony kamień to bursztyn. Kocha wszystko, co piękne. Uważana jest za siostrę Yemaya. Utożsamiono ją z Maryją, ale tym razem z "Najświętszą Panienką Dobroczynności".
• Szango/ Changó – w zależności od zachcianek, żeńskie lub męskie bóstwo zjawisk atmosferycznych, błyskawic, ognia, oraz sprawiedliwości. Według legend jego żoną jest Oya (wcześniej była nią Obba). Zastąpiono św. Barbarą.
• Yeggua- zwiastun śmierci, czczony jako św. Erazmus.
• Oyá / Yansa - bogini miejsc wiecznego odpoczywania; żona Chango; uważana za opiekunkę czarownic. Czczona jako św. Anna z Efezu/św. Klara.
• Ochosi - myśliwy, patron oskarżonych oraz szukających sprawiedliwości - św. Cecylia.
• Orunla - jedyny bóg, któremu udało się okpić śmierć. W jego posiadaniu jest legendarna tablica Ifa, dzięki której potrafi zajrzeć w przyszłość. Przyjęto dla niego imię św. Franciszka.
• Allunga - jedno z wcieleń Obatali, okrutnego wojownika na koniu - czczony jako św. Łukasz.
• Osain - bóg strachu, czczony jako św. Cyryl.
• Ibeji - bliźniacze bóstwa zajmujące się dziećmi. Uwielbiają taniec i wszelkie słodkie rzeczy, w jednej z legend, przechytrzyły samego Diabla, wdając się z nim w grę tańca, utożsamiane są ze świętymi Kosmą i Damianem.
• Yemaya - bogini oceanów; jest patronką kobiet chcących zajść w ciążę oraz kobiet oczekujących potomstwa. Jest kochającą matką, która zawsze wysłuchuje szukających pomocy, jednak rozgniewana, może być trudna do przebłagania. Znana z tego, że gdy któreś z jej dzieci cierpi, w akcie desperacji i chęci pomocy, omamia je wciągając do wody i zabiera je do swego pałacu który jest na dnie oceanów. Utożsamiana z Matką Boską Reglaną.

Pomniejsze bóstwa również znalazły odpowiedniki wśród katolickich świętych.

Główny bóg jorubskiego panteonu, Olorun, został utożsamiony z katolickim Bogiem Ojcem.

Jorubowie zaakceptowali katolickie wizerunki świętych czy Maryi, podstawili jedynie pod nie swoich bogów i w istocie to nadal im oddawali cześć.

W późniejszym okresie wyznawcami kultu Santeria stali się członkowie innych grup Murzynów z grupy Bantu, pochodzenia gwinejskiego lub senegalskiego.

Oprócz uczestnictwa w katolickich ceremoniach, istnieją w Santerii także inne rytuały. Wiadomości o nich są skąpe, gdyż wyznawcy strzegą dość starannie swoich tajemnic. Wiadomo jednak, że obejmują one praktyki wywodzące się z szamanizmu (tańce do rytmicznej muzyki mające ułatwić osiągnięcie ekstazy religijnej i kontakt z duchami przodków i bogami); składa się także ofiary krwawe z krwi zwierząt, przeważnie kurczaków, wierząc, że zadowala to bogów i świętych. Kapłan Santerii nazywany jest babalawo, czyli ojciec tajemnic.

Kult Santeria nigdy nie został zniszczony ani zmarginalizowany, choć próbowano walczyć z nim metodami administracyjnymi na Kubie po rewolucji w tym kraju.

Dane o liczbie wyznawców są sporne, gdyż Santeria nie dąży nigdzie do rejestracji wyznania jako związku wyznaniowego, a wyznawcy tego kultu ujmowani są w statystykach jako katolicy. Operuje się liczbami od kilkuset tysięcy (to jednak wydaje się być mocno zaniżonym szacunkiem) do ok. 10 milionów. Najbardziej prawdopodobna liczba to 2,5-3 miliony.

Rozmieszczenie wyznawców jest nieregularne, większe skupiska znajdują się na Kubie, w USA wśród imigrantów na Florydzie i w Kalifornii, a także w Meksyku, na wyspach karaibskich oraz w Ameryce Południowej. W Europie stanowią niewielki odsetek wśród imigrantów we Francji i Holandii.

Występują dość znaczne różnice zarówno w wierzeniach jak i obrzędowości między różnymi grupami wyznawców, np. odmiana Santerii występująca na Kubie jest bardziej zbliżona do pierwotnych wierzeń, z kolei meksykańska najbardziej "skatolicyzowana".

Elementy tradycyjnych rytmów kultu Jorubów przedostały się też na komercyjne rynki muzyczne, ciesząc się sporą popularnością w USA, zaczynają też zdobywać rynki krajów "starej UE". Inny komercyjny aspekt kultu to sklepy, w tym internetowe, oferujące akcesoria związane z magią Jorubów oraz zioła używane w medycynie ludowej tego plemienia.

Linki zewnętrzne

• Artykuł o Santerii w serwisie Racjonalista.pl