Spiski Czwartek

Spiski Czwartek Spišský Štvrtok
Herb Spiskiego Czwartku
Kościół św. Władysława i kaplica rodu Zapolya
Państwo	Słowacja
Kraj	Preszów
Powiat	Lewocza
Starosta	Štefan Bajtoš
Powierzchnia	14,29 km²
Wysokość	560 m n.p.m.
Populacja (2005) • liczba ludności • gęstość	2341 163,74 os./km²
Położenie na mapie Słowacji Spiski Czwartek Spišský Štvrtok
49°00′N 20°28′E
Strona internetowa wsi

Spiski Czwartek (słow. Spišský Štvrtok, węg. Csütörtökhely, niem. Donnersmark, Donnersmarkt) – wieś na Słowacji, w powiecie Lewocza, w kraju preszowskim. Położona jest w historycznym rejonie Spisz, na północ od Słowackiego Raju.

Historia

Okolice Spiskiego Czwartku były zamieszkane prawdopodobnie już w neolicie. Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1263 – nazywaną ją wówczas Villa Santi Ladislai lub Villa Santi Ladislavsi, od kościoła św. Władysława. Później nazwa zmieniała się wielokrotnie (patrz:Zmiana nazwy wsi), ale od początku XIV wieku związana była z targami, które odbywały się w miejscowości w czwartek. Obecna nazwa obowiązuje od 1927 r.

W XV wieku Spiski Czwartek był na krótko siedzibą prowincji 11 miast spiskich, które pozostały przy Węgrzech (pozostałe weszły w skład zastawu spiskiego), ale niezależność tego organizmu zlikwidowano w 1465 r. i włączono do prowincji spiskiej, której właścicielem był pan na zamku spiskim. Wtedy też Spiski Czwartek stracił liczne przywileje miejskie, ale zachował prawo do organizowania czwartkowych targów, które trwały do XIX wieku (ostatnia wzmianka w 1854 r.).

Kolejnymi właścicielami były węgierskie rody magnackie: Zapolya, Turzonowie (Thurzó), i Csáky (ci ostatni od 1650 r. do zniesienia pańszczyzny w 1848, ale gospodarstwo należące do rodu było w Spiskim Czwartku aż do okresu międzywojennego XX wieku).

Już w XV wieku istniała tutaj szkoła. W dokumentach zachowały się informację, że w 1565 r. miejscowość liczyła 61 domów, ale w 1605 już tylko 30. Poniosła spore straty podczas najazdów tureckich (w 1570 r. zagony tureckie dotarły aż na południowy Spisz), a w XVIII wieku – podczas powstań antyhabsburskich.

Aż do początku XVII wieku większość mieszkańców stanowili Niemcy, natomiast później zaczyna się zwiększać liczba ludności słowiańskiej (Słowacy zaczęli się przenosić ze wsi do miast). Dowodem na to jest pierwsze powszechniejsze użycie nazwy słowiańskiej zamiast niemieckiej (Štwartek). W 1710 r. nieszczęścia spowodowane wojnami dopełniła wielka zaraza – zmarło wtedy więcej niż połowę mieszkańców Spiszu. Nie wiadomo ilu z nich w Spiskim Czwartku – najbliższe dane są z 1787 r. i mówią o 493 mieszkańcach. Również w XIX wieku różne katastrofy dotykały miejscowość – w 1831 epidemia cholery, a w 1869 wielki pożar, w którym spłonęły liczne domy, dachy kościoła, kościelnej wieży i klasztoru franciszkanów. Rozwój gospodarczy okolicy, spowodowany otwarciem linii kolejowej z Bogumina do Koszyc (tzw. Kolej Koszycko-Bogumińska) ominął Spiski Czwartek, bo ominęła go sama kolej.

Po I wojnie światowej właściciel wielu okolicznych ziem, hrabia Vidor Csáky, zmuszony został do sprzedaży wielu pól i lasów po niskich cenach – pozbyto się wówczas ostatnich pozostałości stosunków feudalnych. Podczas ostatniej wojny Niemcy wywieźli z miejscowości rodzinę miejscowego Żyda Jakuba Kleina do obozu koncentracyjnego, gdzie wszyscy zginęli. Podczas narodowego powstania słowackiego w 1944 r. z powodu swego strategicznego położenia na skrzyżowaniu dróg Spiski Czwartek był miejscem ważnym zarówno dla partyzantów jak i wojsk niemieckich, które stacjonowały w miejscowej szkole. Pod koniec roku hitlerowcy zmuszali okolicznych mieszkańców do kopania rowów przeciwczołgowych, chcieli także wywieźć mężczyzn na roboty do Rzeszy, ale z powodu chaosu spowodowanego bliskością frontu większość zagrożonych wywózką osób zdołała się ukryć.

W komunistycznym państwie Czechosłowackim w 1950 r. zamknięto istniejący od XVIII klasztor franciszkanów i utworzono w nim dom wypoczynkowy. Jednocześnie okres do 1989 r. był czasem rozwoju wsi – wybudowano nowe ulice, domy, dom kultury, a także obwodnicę drogi numer 18.

Zmiana nazwy wsi na przestrzeni wieków

• 1294 – Santus Ladislaus alias Quintoforum
• 1312, 1317, 1328 – Obec sv. Ladislava
• 1310 – Štwartok, Forumquintum, Donnersmark
• 1312 – Quinto-fori
• 1344 – Zenthlazlou
• 1479 – Chetherthekhel, Csutortokhrly
• 1492 – Donners Marckt
• 1502 – Donnersmarkt
• 1627 – Štwrtek, Štvrtek
• 1773 – Štwartek, Doners-Marck
• 1786 – Čtwrtek, Cžtevrtek
• II połowa XIX stulecia - Csötörtökhely, Csötörtökfalu
• 1920 – Štvrtek nad Hernádom, Štvrtok
• 1927 – Spišský Štvrtok.

Zabytki

• Dawny barokowy klasztor franciszkanów z 1668. W 1950 przejęty przez państwo.
• Kościół św. Władysława z XIII wieku – pierwotnie romańsko-gotycki, w XVII i XVIII wieku poddany przebudowie barokowej. Konstrukcja świątyni jest jednonawowa, a dzisiejszy wygląd zawdzięcza renowacji po pożarze pod koniec XIX wieku. Wieża z neogotyckim zakończeniem (również z końca XIX wieku) jest charakterystyczna dla rejonu Spiszu. Wyposażenie jest głównie barokowe – główny ołtarz św. Władysława z 1704, boczne ołtarze są z połowy XVIII wieku, podobnie jak ambona i krucyfiks. Jest też kilka obrazów XIX-nych. Z pierwotnego wyposażenia kościoła przetrwał do naszych czasów gotycki ołtarz św. Katarzyny Aleksandryjskiej, ale od 1806 znajduje się w kościele w Turanach.
• Najcenniejszym obiektem jest kaplica rodu Zapolya z 1473, przylegająca do kościoła, uważana za arcydzieło sztuki gotyckiej. Za wzór wzięto francuskie kaplice dworskie (według innych teorii przypomina niektóre fragmenty katedry św. Szczepana w Wiedniu), a architektem był mistrz Puchspaum (budował również wiedeńską katedrę). Kaplica jest dwukondygnacyjna – można wyróżnić kaplicę górną i dolną, gdzie miały znaleźć się sarkofagi rodziny fundatora. Główny neogotycki ołtarz górnej kaplicy pochodzi z końca XIX wieku i zawiera w sobie gotycki obraz Zaśnięcia Maryi Panny, malowany na drewnie, z połowy XV stulecia. Jest to prawdopodobnie fragment większego ołtarza gotyckiego, który miał mieć tego samego autora, co ołtarz z kościoła w Turanach. Późnogotycka Pieta z XVI wieku została wykonana przez kogoś z otoczenia Mistrza Pawła z Lewoczy. W dolnej kaplicy jest jeszcze jedna Pieta, w stylu barokowym, służąca tam jako mały ołtarz (w okresie Wielkanocy służy jako "Boży Grób").

Sławne osoby

• Mikuláš Dzurinda – premier Słowacji w latach 1998 – 2006.
• Spiski Czwartek jest gniazdem rodowym rodziny Henckel von Donnersmarck. Ich drugie nazwisko jest niemieckim tłumaczeniem nazwy miejscowości.