Statut Organiczny Województwa Śląskiego

Statut Organiczny Województwa Śląskiego (właściwie „Ustawa Konstytucyjna z 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego”, – akt prawny uchwalony przez Sejm Ustawodawczy nadający województwu śląskiemu szeroką autonomię.

Statut Organiczny Województwa Śląskiego respektował tradycje samorządowe na Górnym Śląsku. W ten sposób w kampanii przed plebiscytem 1921 roku odebrano stronie niemieckiej argumenty o zamiarze likwidacji silnego samorządu lokalnego.

Woj. śląskie

Kompetencje Sejmu Śląskiego

Autonomia województwa śląskiego obejmowała (w kolejności wymienionej w Statucie):

• ustawodawstwo w zakresie stosowania języka polskiego i niemieckiego jako języków urzędowych;
• ustawodawstwo dotyczące samorządu lokalnego (gminnego i powiatowego) oraz dotyczące władz administracyjnych i podziału administracyjnego woj. śląskiego;
• ustawodawstwo sanitarno-epidemiologiczne;
• ustawodawstwo o organizacji policji i żandarmerii
• ustawodawstwo o nadzorze budowlanym i straży pożarnej;
• ustawodawstwo dotyczące szkolnictwa wszelkich typów i stopni;
• ustawodawstwo w sprawach wyznaniowych – z wyłączeniem spraw uregulowanych konkordatem;
• ustawodawstwo dotyczące zwalczania ubóstwa;
• ustawodawstwo regulujące szeroko rozumianą politykę rolną, melioracje i budownictwo wodne – bez prawa do budowy kanałów i regulacji rzek granicznych;
• ustawodawstwo o zaopatrzeniu ludności w energię elektryczną i w sprawie transportu lokalnego;
• ustalanie dorocznego budżetu śląskiego, zaciąganie pożyczek wojewódzkich, zbywanie, zamianę i obciążanie nieruchomego majątku wojewódzkiego i przyjęcie gwarancji finansowej przez skarb śląski;
• nakładanie podatków i opłat publicznych śląskich.

Spod kompetencji Sejmu Śląskiego wyłączone były m.in. sprawy zagraniczne, wojskowe, walutowe i prawo prasowe.

O Sejmie i ustawodawstwie śląskim

Katowice, gmach Sejmu Śląskiego

Ustawa powoływała jednoizbowy Sejm Śląski z 48 posłami, który wyłaniał Radę Wojewódzką. Sejm Śląski uchwalał własny budżet, który zasilał Skarb Śląski. Część dochodów była odprowadzana przez Skarb Śląski do budżetu centralnego.

Sejm Śląski miał uchwalić ustawę o wewnętrznym ustroju Województwa Śląskiego, czego przed wybuchem wojny nie udało się dokonać.

Według zapisów ustawy Sejm autonomiczny wybierał ze swego grona Marszałka i jego zastępców, a regulamin sejmowy określał prawa i obowiązki Marszałka, liczbę wicemarszałków i sekretarzy, rodzaj i ilość komisji sejmowych, jak i sposób i porządek obrad sejmowych.

Określono również tryb zwoływania, odraczania i zamykania Sejmu Śląskiego przez Naczelnika Państwa.

Władze administracyjne Województwa Śląskiego

Ustawa stanowiła, że naczelnymi organami administracji Województwa Śląskiego są: wojewoda i Rada Wojewódzka.

Rada Wojewódzka

Rada Wojewódzka składała się z wojewody śląskiego, jego zastępcy i 5 członków, wybranych w głosowaniu przez Sejm Śląski. Radę Wojewódzką zwoływał wojewoda, musiał ją zaś zwołać na żądanie trzech członków Rady. Rada rozstrzygała większością głosów w obecności co najmniej trzech członków, nie licząc wojewody, względnie jego zastępcy.

Wojewoda i jego zastępca

Wojewodę i jego zastępcę mianował i zwolniał z urzędu Naczelnik Państwa na wniosek Rady Ministrów. Wojewodzie przysługiwało prawo do zawieszania uchwał Rady, sprzeciwiających się ustawom lub przekraczających zakres działania Rady. W wypadkach takich wojewoda oddawał sprawę do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego w Warszawie.

Urzędnicy śląscy

Urzędnicy państwowi, urzędujący w Województwie Śląskiem, powinni byli w zasadzie pochodzić z Województwa Śląskiego. Przy obsadzaniu urzędów administracji państwowej na obszarze Województwa Śląskiego powinni mieli mieć przy równych kwalifikacjach pierwszeństwo urzędnicy pochodzący w Województwa Śląskiego. Urzędnicy i pracownicy, jak i robotnicy z Województwa Śląskiego, zatrudnieni w administracji państwowej lub w przedsiębiorstwach państwowych w Województwie Śląskim, mogli zostać przeniesieni do innych dzielnic Rzeczypospolitej Polskiej wbrew swej woli tylko, jeżeli wymagało tego koniecznie ich wyszkolenie lub kwalifikacje, albo przeważający interes służby państwowej.

Urzędnicy śląscy, nauczyciele i urzędnicy komunalni składali przysięgę według roty i w sposób, przepisany dla urzędników Rzeczypospolitej. Członkowie Rady Wojewódzkiej przysięgali, że będą pełnili obowiązki sumiennie, zgodnie z prawem i w zamiarze służenia Rzeczypospolitej Polskiej.

Sądy

Wszystkie sądy województwa śląskiego wydawały wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a nadzór nad nimi przysługiwał Ministerstwu Sprawiedliwości.

Poprawki do Ustawy Konstytucyjnej

Dokument konstytucji kwietniowej

W ustawie konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r., zawierającej statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz. U. R. P. Nr. 73, poz. 497) do wybuchu II wojny światowej wprowadzono sześć poprawek ustawami: z dnia 8 marca 1921 r. (Dz. U. R. P. Nr. 26, poz. 146), z dnia 30 lipca 1921 r. (Dz. U. R. P. Nr. 69, poz. 449), z dnia 18 października 1921 r. (Dz. U. R. P. Nr. 85, poz. 608), z dnia 13 lutego 1924 r. (Dz.U. R. P. Nr. 21, poz. 224), z dnia 18 marca 1925 r. (Dz. U. R. P. Nr. 36, poz. 240) oraz z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. R. P. Nr. 30, poz. 227).

Artykuł 44

Pierwotna treść artykułu 44 -

Ustawa, zmieniająca niniejszą ustawę konstytucyjną, a ograniczająca prawa ustawodawstwa lub samorządu śląskiego (artykuły 1, 4 do 12, 13 do 33, 36 do 42 i 44), wymagać będzie zgody Sejmu Śląskiego.

- zabezpieczała samorządność górnośląską przed jej likwidacją bez zgody mieszkańców województwa śląskiego. Nowe brzmienie art. 44 zgodnie z art. 81 ust. 3 Konstytucji kwietniowej -

Zmiana niniejszej ustawy konstytucyjnej wymaga ustawy państwowej.

- nie uzyskało mocy obowiązującej na obszarze województwa śląskiego z racji braku zgody Sejmu Śląskiego na jego zmianę.

Uchylenie Statutu Organicznego

Statut Organiczny Województwa Śląskiego został zniesiony przez Krajową Radę Narodową ustawą konstytucyjną z 6 maja 1945, która weszła w życie 7 maja.

Według opinii Konstantego Wolnego, dziekana Rady Adwokackiej w Katowicach, jednego z twórców statutu organicznego na mocy art. 44:

Sejm Polski może prawa Województwa Śląskiego rozszerzyć, ścieśnić je atoli może tylko za zgodą Sejmu Śląskiego. Dlatego każda zmiana statutu organicznego może nastąpić równobrzmiącą uchwałą Sejmu Polskiego i Śląskiego o ileby ograniczała prawa Województwa Śląskiego,

a więc uchylenie statutu odbyło się z naruszeniem normy sankcjonującej w związku z brakiem zgody Sejmu Śląskiego na uchylenie statutu.

Przypisy

Linki zewnętrzne

• tekst statutu