Stefan Aleksander Okrzeja

Stefan Aleksander Okrzeja
Data i miejsce urodzenia	3 kwietnia 1886 Dembe, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci	21 lipca 1905 Warszawa, Imperium Rosyjskie
Przynależność polityczna	Polska Partia Socjalistyczna
Odznaczenia

Stefan Aleksander Okrzeja ps. Witold, Ernest (ur. 3 kwietnia 1886 we wsi Dembe, zm. 21 lipca 1905 w Warszawie) – robotnik, członek PPS i Organizacji Bojowej PPS, działacz niepodległościowy i socjalistyczny. Schwytany przez policję w trakcie zamachu na cyrkuł policyjny na Pradze. Akcja ta była elementem zamachu OB PPS na oberpolicmajstra Karla Nolkena. Okrzeja został skazany na śmierć i powieszony na stokach Cytadeli Warszawskiej. Po śmierci stał się symbolem walk rewolucyjnych i niepodległościowych.

Dzieciństwo

Okrzeja urodził się w rodzinie Walentego Okrzei, stróża drogowego lat 26 i Heleny z Cieślińskich, mającej lat 20. Oboje rodzice mieszkali w wiosce Dembe. Wkrótce po urodzeniu Stefana rodzice przenieśli się do Warszawy. Zamieszkali na Pradze przy ulicy Wałowej 30. Mając 10 lat wstąpił do dwuklasowej szkoły miejskiej. Ukończył ją z odznaczeniem. Następnie uczęszczał na dodatkowe lekcje i komplety. Z powodu ciężkich warunków materialnych rodziców musiał podjąć pracę. Malował kwiaty na naczyniach emaliowanych w emalierni „Labor” na Pradze. Po konflikcie z majstrem przeniósł się jako ślusarz do fabryki naczyń emaliowanych „Wulkan” przy ulicy Namiestnikowskiej.

Prawdopodobnie w 1904 został członkiem dzielnicy praskiej Polskiej Partii Socjalistycznej przyjmując pseudonim "Witold". Do pracy w PPS wciągnął go między innymi Józef Elżanowski, nauczyciel dyrektor praskiego gimnazjum. W tym czasie uczestniczył w zajęciach kół edukacyjnych. Zajęcia polityczne prowadzili Józef Kwiatek, Antoni Brzozowski, zajęcia z przyrody Wiesław Malinowski, z historii Jan Cynarski. W swoich wspomnieniach Jan Cynarski wskazywał Okrzeję jako najbardziej wyróżniającego się.

Z inicjatywy Bolesława Bergera "Kuroki", został również członkiem nowo powstających grup bojowych PPS - Kół Bojowych Samoobrony Robotniczej, zwanych również "oddziałami technicznymi", których zadanie było rozklejanie odezw, dostarczanie do fabryk "bibuły", urządzanie drobnych demonstracji, bicie kijami zanadto natrętnych szpicli.

W obronie Marcina Kasprzaka

2 sierpnia 1904, Warszawski Komitet Robotniczy PPS rozpoczął akcję w obronie aresztowanego Marcina Kasprzaka. 3 sierpnia 1904 odbyła się demonstracja PPS w Alejach Ujazdowskich. Stefan Okrzeja wzniósł czerwony sztandar z napisem „Precz z sądami wojennymi – PPS”. Znajdująca się w pogotowiu policja zaatakowała i rozbiła demonstrantów. Okrzeja zdołał zwinąć sztandar i uciec. Został członkiem Warszawskiego Komitetu Robotniczego PPS.

28 października 1904 jako chorąży na czele swojej grupy występował w masowej antywojennej demonstracji na Lesznie. Demonstracja została niezwykle brutalnie rozpędzona przez policję i wojsko. Okrzeję dotkliwie pobito i poraniono. Wydarzenia te stały się zarzewiem zorganizowania demonstracji zbrojnej.

Na warszawskiej konferencji PPS z udziałem stu delegatów (znanej pod nazwą "konferencji stu") pod kierownictwem Józefa Kwiatka, Wacława Jankowskiego i Wacława Komorowskiego postanowiono odpowiedzieć na ataki carskiej policji z bronią w ręku. Broń (38 rewolwerów) z zagranicy przemycił Walery Sławek, jeden z przywódców przyszłej Organizacji Spiskowo-Bojowej PPS.

Na placu Grzybowskim

13 listopada 1904 na placu Grzybowskim w Warszawie, doszło do pierwszego od 1863 zbrojnego starcia z oddziałami wojska rosyjskiego. Trzon organizacyjny demonstracji, do której wezwała Polska Partia Socjalistyczna, stanowiła grupa około 60 członków grup bojowców PPS Bolesława Bergera, z których kilkunastu posiadało broń. Na demonstrację przybyło wiele tysięcy osób. Po wyjściu tłumu z kościoła chorąży Stefan Okrzeja wyciągnął w górę sztandar z napisem „PPS. Precz z wojną i caratem! Niech żyje Wolny Polski Lud!”. Gdy do sztandaru ruszyła policja, Okrzeja wraz z innymi otworzył ogień, co rozpoczęło strzelaninę. W zamieszaniu bojowcom udało się przemaszerować do ul. Świętokrzyskiej a następnie Marszałkowskiej i zbiec pościgowi.

W lutym 1905 wraz Bronisławem Żukowskim na rozkaz Bolesława Beregera "Kurokiego" miał przeprowadzić zamach na generał-gubernatora warszawskiego Michaiła Czertkowa. Zamach miał odbyć się na Dworcu Wiedeńskim w trakcie wyjazdu na kurację zagraniczną. Akcja nie odbyła się jednak z uwagi na wstrzymanie wyjazdu gubernatora z powodu choroby. Kilka dni później został wraz z Żukowskim wyznaczony przez Aleksandra Prystora "Katajama", do organizowania pierwszych struktur Organizacji Spiskowo-Bojowej PPS. Powstały dwie grupy bojowe. Grupa kierowana przez Bronisława Żukowskiego "Harakiri" wybrana z dzielnic "Wolska", "Jerozolimska", Mokotowska" i Dolna" składała się z siedmiu osób. W oddziale Okrzei "Ernesta" wybranych z dzielnic "Praga" i "Powązki", znaleźli się Stanisław Zieliński "Sewer", Kazimierz Dobrowolski "Kazik", Szloma Eksztajn "Chłop" i NN. Po zorganizowaniu grup, jej członkowie wycofali się całkowicie z działalności agitacyjnej i podjęli szkolenia z bronią.

Pierwszą akcją bojową oddziału Okrzei, na polecenie Centralnego Komitetu Robotniczego był zamach na stójkowego Szarapa, w fabryce "Labor". Akcja nie powiodła się. Mimo że "Kazik" i Sewer" strzelali z paru kroków zaś Szarap dostał kulę w skroń – przeżył. Kolejnym celem oddziału był generał Nowosilcow. Jednak pomimo licznych zasadzek Okrzei na Agrykoli nie udało się go spotkać.

Zamach na oberpolicmajstra Nolkena

Najważniejszą i ostatnią akcją bojową Stefana Okrzei był udział w głośnym zamachu na znienawidzonego przez ludność Warszawy oberpolicmajstra płk. barona Karla Nolkena. 26 marca 1905 oddział OB PPS, podzielił się na dwie grupy. Jedna pod dowództwem Okrzei miała rzucić bombę na VII cyrkuł policji na Pradze (ul. Wileńska 9), co według informacji PPS miało spowodować przybycie Nolkena na miejsce. Druga grupa pod dowództwem Bronisława Żukowskiego i Aleksandra Prystora miała czekać na Nolkena zmierzającego na miejsce zamachu. Zamach na Nolkena nie powiódł się. Siedzący w powozie oberpolicmajster z zimną krwią odbił ręką bombę rzuconą przez bojowca Organizacji Bojowej. Jej eksplozja jedynie ciężko zraniła Nolkena.

Okrzeja natomiast nie mając odpowiedniego doświadczenia, rzucił bombę ze zbyt małej odległości. Sam został ranny i ogłuszony. W wyniku eksplozji także zostało rannych trzech policjantów (rewirowy Metlicki, stójkowy Biller i strażnik Szarap) i dwóch przypadkowych robotników (Wojciechowski i Prasula). Ranny wybiegł z cyrkułu i stracił orientację. Zamiast do bramy skręcił w podwórze. Tu zaatakował go strzałami rewirowy Ciepielewicz. Broniąc się Okrzeja zdążył strzelić z pistoletu, raniąc śmiertelnie policjanta. Następnie ranny od bomby i postrzału został schwytany i pobity do nieprzytomności.

Skazany na śmierć

Okrzeja został uwięziony na X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Po aresztowaniu Okrzei odbyły się demonstracje robotnicze w jego obronie. 13 czerwca 1905 Stefan Okrzeja stanął przed Wojskowym Sądem Okręgowym w Warszawie. W tym dniu Polska Partia Socjalistyczna wezwała do strajku powszechnego w Warszawie. Okrzeja został oskarżony o to:

• że należał do tajnego stowarzyszenia, posiadającego w swym rozporządzeniu środki wybuchowe i mającego na celu obalenie drogą gwałtu panującego w państwie rosyjskim porządku – oraz oderwanie od Cesarstwa – stanowiącego jedną z nim całość Królestwa Polskiego;
• że po porozumieniu z Polską Partią Socjalistyczną i otrzymawszy od niej bombę, rewolwer i sztylet, rzucił jako członek tejże partii bombę do kancelarii XII rewiru policyjnego i rozmyślnie ranił trzech policjantów i dwóch znajdujących się tam robotników;
• że wystrzałem rewolweru zadał ranę śmiertelną chcącemu go zatrzymać rewirowemu Czepielewiczowi. Obrońcą Okrzei na prośbę matki, był znany adwokat Stanisław Patek.

Wyrokiem sądu 23 czerwca 1905 został skazany na pozbawienie praw i karę śmierci przez powieszenie. Sąd zwrócił się jednocześnie do generał-gubernatora warszawskiego Konstantina Maksymowicza z prośbą o złagodzenie kary. Wniosek nie został uwzględniony. Wyrok wykonano 21 lipca 1905 roku na stokach Cytadeli. Straconego pochowano ukradkiem w nieznanym miejscu.

Rodzina

Stefan miał siedmioro rodzeństwa, trzy siostry i czterech braci. Imię Stefan nadano również jego bratu urodzonemu w 1907: Stefanowi Stanisławowi porucznikowi pilotowi poległemu we wrześniu 1939.

Brat Władysław, zginął w wieku 22 lat jako plutonowy podchorąży w czasie wojny polsko-bolszewickiej; brat Michał, robotnik, jako żołnierz walczył we wrześniu 1939, a w bitwie pod Garwolinem został ciężko ranny i zmarł w szpitalu. Brat – Wacław, w wieku 17 lat był aresztowany przez carską policję i zesłany, powrócił do Polski i zmarł w w 1955. Siostry: Kazimiera Mieszczanek (zmarła w Warszawie w 1976), Marta Czarniecka (również zmarła w Warszawie 1976) oraz Jadwiga Strzelbiecka – działaczka PPS w latach 90., członek Rady Naczelnej PPS. Ojciec Okrzei jako kolejarz po wybuchu I wojny światowej w 1914 został ewakuowany w głąb Rosji i tam wkrótce zmarł. Matka Okrzei zmarła 10 listopada 1949 w Warszawie.

Upamiętnienie

"Cześć Męczennikom! "Pocztówka wydana przez Stowarzyszenie b.Więźniów Politycznych 1920 r.

Okrzeja wszedł do panteonu narodowych bohaterów jeszcze w czasie rewolucji 1905. Dzień 21 lipca 1906, który przypadał w sobotę ogłoszono „Dniem Okrzei”. Warszawski komitet robotniczy PPS wydał w pierwszą rocznicę jego stracenia odezwę „Do wszystkich robotników warszawskich”, w której wzywał do udziału w rocznicowych uroczystościach. Dzielnicowe organizacje PPS zorganizowały dwadzieścia kilka zgromadzeń robotniczych w Warszawie. Podobne obchody odbyły się 5 listopada 1916, gdzie pod Cytadelą przemawiali Tomasz Arciszewski i Norbert Barlicki.

Był już wówczas bohaterem ludowych ballad śpiewanych na Pradze:

W okresie II Rzeczypospolitej

Od 1925 imię Okrzei, nosiła organizacja Dzielnicowa PPS na Pradze. Jak wspominał działacz dzielnicy praskiej Bronisław Lipiński

W rocznicę jego stracenia Dzielnica składała wieniec szarfą na miejscu straceń na stokach Cytadeli, a tabliczki z nazwą ul.Brukowej zamazywała i umieszczała nazwisko swego patrona. Na drugi dzień z rozkazu dzielnicowego policji dozorcy starannie zacierali nazwisko Okrzei, a przywracali nazwę poprzednią,zgodnie z wolą Rady Miejskiej. Wnioski klubu radnych PPS o zmianę nazwy nie były brane pod uwagę przez radę

Ballada o Okrzei „Posłuchajcie bracia mili o Okrzei powieść znaną, Ażebyśmy tak walczyli, za ideę ukochaną. Był to chłopiec piękny, młody, Wyście o nim nie wiedzieli A jak rzucił bombę w cyrkuł, Dostał się do Cytadeli W Cytadeli długo siedział, Mścili się nad nim katowie, Ciało mu nad ogniem piekli, Myśleli, że im co powie. Wieszaj bracie! po cóż stoisz? Polak śmierci się nie lęka. Każdy widzi, że się boisz, Bo drży ci katowska ręka. Jam za wolność ciągle walczył, Wiem, co polska konstytucja I ostatni okrzyk wznoszę: Niechaj żyje rewolucja!

W 1930 Okrzeja został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta Ignacego Mościckiego orderem Odrodzenia Polski III klasy „za wybitną, ofiarną pracę dla Niepodległości w szeregach Organizacji Bojowej PPS” oraz 19 grudnia 1930 r. Krzyżem Niepodległości z Mieczami.. W tym samym roku odsłonięto pamiątkową tablicę na ul. Czerwonego Krzyża (siedziba Związku Zawodowego Kolejarzy) w Warszawie. Odsłonięcia tablicy dokonał Tomasz Arciszewski. Na tablicy zapisano:

Stefan Okrzeja - Syn Ludu roboczego - Chluba i zaszczyt PPS - Dzielny pracownik sprawy proletariatu - Mężny żołnierz rewolucji oddał swe młodzieńcze życie w walce o Socjalizm i Niepodległość - Stracony na stokach cytadeli dnia 21 lipca 1905 roku

.

W okresie wojny

W czasie okupacji niemieckiej w Polsce Jego imię nosił m.in. III Batalion OW PPS walczący w trakcie Powstania na Woli (funkcjonowała tam również barykada im. Stefana Okrzei), utworzona w trakcie powstania warszawskiego 28 Dywizja Piechoty Armii Krajowej oraz 1 batalion rezerwowego pułku piechoty "Restauracja" 106 Dywizji Piechoty AK dowodzony przez ppor. Apoloniusza Józefowicza.

Po 1945 roku

• Imię Stefana Okrzei noszą ulice miast: Aleksandrów Łódzki, Bartoszyce, Biała Podlaska, Biskupiec, Błonie, Bełchatów, Będzin, Bolesławiec, Brzeziny, Chojnów, Czeladź, Bydgoszcz, Bystrzyca Kłodzka, Ciechanów, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Elbląg, Gdynia, Giżycko, Gliwice, Gołdap, Gorlice, Gorzów Wielkopolski,Gubin, Jarosław, Jasień, Jastrzębie-Zdrój, Jelenia Góra, Jędrzejów, Mikołów, Milanówek, Mińsk Mazowiecki, Kamienna Góra, Katowice, Karpacz, Kielce, Kłodzko, Kobyłka, Koszalin, Krasnystaw, Krosno, Kudowa-Zdrój, Kutno, Legnica, Legionowo, Leszno, Lębork, Lipiany, Lipno, Luboń, Łeba, Łódź, Mikołów, Mińsk Mazowiecki, Mysłowice, Niemcza, Olkusz, Olsztyn, Ostrów Mazowiecka, Ostrzeszów, Ośno Lubuskie, Otwock, Piła, Płock, Poznań, Przemyśl, Radom, Racibórz, Rzeszów, Sandomierz, Sanok, Siedlce, Sierpc, Skarżysko-Kamienna, Skorogoszcz, Sopot, Sosnowiec, Stargard Szczeciński, Strzelin, Szczecin, Szklarska Poręba, Tarnowskie Góry, Tczew, Toruń, Trzebiatów, Ustronie Morskie, Wałbrzych, Włocławek, Wolbrom, Wrocław, Zamość, Zduńska Wola, Zielonka, Złocieniec, Żary, Żyrardów.
• Imię Okrzei nosi osiedle w Bełchatowie;
• Od 1948 r. istnieje ulica im. Okrzei w Warszawie. W 1997 roku próbowano zmienić patrona ulicy na: kardynała Aleksandra Kakowskiego członka Rady Regencyjnej, jednak odstąpiono od tego zamiaru.
• Do 2003 r. istniała ulica Okrzei w Gniewie, jednak Rada Miasta 26 czerwca 2003 r. uchwałą Nr X/64/03 na wniosek proboszcza parafii rzym.-kat. pw. św. Mikołaja w Gniewie zmieniła nazwę ulicy na Księdza Kursikowskiego.
• w Lublinie władze miejskie debatowały w 2006 r. nad zmianą patrona. Jak stwierdziła w wypowiedzi dla "Kuriera Lubelskiego" historyk Agata Konstankiewicz: "Kontrowersyjna jest postać Okrzei. Dziś próbuje się go wybielić, ale pamiętajmy, że w PRL uważano go za świetnego komunistę. Dzisiejsze organizacje postkomunistyczne mówią zaś o nim jako o swoim ideowym przodku.

• w Zgierzu do 1 stycznia 1993 r. istniała ulica Stefana Okrzei. Uchwałą Nr VII/49/90 Rady Miejskiej w Zgierzu z dnia 13 grudnia 1990 r. ulica otrzymała imię Jakuba Stefana Cezaka - założyciela Państwowej Szkoły Kupieckiej w Zgierzu

• Imię Okrzei nosiły w różny okresach również: szkoły powszechne w Sosnowcu i Radomiu (do 1939 r.), Zakłady Przemysłu Wełnianego w Bielsku-Białej (1950-1953), Szkoła Zawodowa w Otwocku, Szkoła Podstawowa nr 117 przy ulicy Płużnickiej w Warszawie (1959-1999); Powiatowa Spółdzielnia Pracy Usług Skórzanych w Piotrkowie (1955), Spółdzielnia Pracy Stolarzy i Tapicerów w Wieluniu, Włókiennicza Spółdzielnia Pracy Zelowie, Sanatorium w Otwocku (1954-1968), spółdzielnia pracy w Otwocku.
• Od 1951 do 1967 imię Okrzei nosił statek pasażerski MS "Stefan Okrzeja".

28 listopada 1981 roku odznaczony został Gwiazdą Wytrwałości.

Linki zewnętrzne

• Ballada o Okrzei w wykonaniu Stanisława Grzesiuka na www.youtube.com

Bibliografia

• Daniłowski G., Bandyci z Polskiej Partii Socjalistycznej, Lwów 1924;
• Daniłowski G., ps. Władysław Orwid, Stefan Okrzeja. Życiorys, Warszawa 1910;
• Kronika powstań polskich 1794-1944, Wydawnictwo Kronika, Warszawa, ISBN 83-86079-02-9,
• Paszkowski K., Stefan Okrzeja, Łódź 1948
• Pamięci Stefana Okrzei. W dwudziesta piąta rocznicę jego stracenia, Warszawa 1930
• Potkański W., Odrodzenie czynu niepodległościowego przez PPS w okresie rewolucji 1905 r., Warszawa 2008, ISBN 978-83-7181-527-0
• Król S., Cytadela warszawska, Warszawa 1978
• Dubacki L., Stefan Okrzeja. W stulecie śmierci, w: „Przegląd Socjalistyczny”, nr. 4–5 (5-6), lipiec - grudzień 2005 r., s. 85-98. (dostęp elektroniczny)