Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Stradom układ urbanistyczny |
|
 nr rej. A-12 23.II.1934 |
|
 Stradom jako jedna z 8 dzielnic Krakowa, na planie z 1891 r. |
|
| Państwo |  Polska |
| Miejscowość | Kraków |
|
Położenie na mapie
  Stradom
układ urbanistyczny |
|
| Na mapach: | |
Stradom – obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy I Stare Miasto. Był dawniej południowym przedmieściem Krakowa, położonym pomiędzy linią plantacyjną a korytem Starej Wisły[1]. Granicę Stradomia od zachodu, południa i wschodu tworzyło kolano Wisły oddzielające go od Kazimierza (dzisiejsze planty Dietlowskie), od północy zaś odnoga Rudawy. Był to teren podmokły i często ulegający zalewom przez Wisłę.
Pierwsza wzmianka o Stradomiu pochodzi z 1378: pro wlneracione [uulneracione] cuiusdam mulieris de Stradomia[2]. Wtedy to królowa Elżbieta zatwierdziła darowiznę znajdującego się tu ogrodu. Ogród ten podarował kościołowi św. Stanisława na Skałce, obywatel krakowski Stanisław Czaja[1].
Przedmieście to nosiło też nazwę Mostu Królewskiego/hortum suum in Stradomia alias in Ponte Regali (Kodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej św. Wacława, cz. II, dokument nr 465 z r. 1402, później Stradom: Pons Regalis alias Stradomya) – od mostu, który łączył Kraków z Kazimierzem[1]. Władysław II Jagiełło w roku 1419 włączył Stradom do Kazimierza, a społeczności tego przedmieścia zagwarantowano udział jej reprezentantów w kazimierskiej radzie miejskiej.
W wydanej w Kolonii w 1618 roku Theatri praecipuarum totius mundi urbium Kraków nazwany jest Cracovia nobilissima et celeberrima Sarmatiae urbs "Kraków najszlachetniejsze i najsławniejsze miasto Sarmacji" a scharakteryzowany określeniem Sarmatica Tripolis seu potius Pentapolis - "Sarmackie Trój- względnie Pięciomiasto" gdzie obok Krakowa, Kazimierza, Kleparza uwzględniano również Garbary i Stradom[3].
W okresie zaborów Stradom mieścił kilka ważnych urzędów (m.in. celny i pocztowy), dlatego też uznawany był za dzielnicę austriacką. W latach 1858-1954 był VII katastralną dzielnicą Krakowa[4]
Spis treści |
Nazwy z rdzeniem strad- występują w znacznej ilości na całym obszarze języka polskiego (z przyrostkiem -om Stradomia, Stradomka, Stradomicko, Stradomno, Stradomszczyzna, Stradomskie jezioro, jak i innymi przyrostkami: Stradań, Stradecz, Stradecka góra, Stradcz, Stradlice, Stradnik, Stradniki, Stradno, Stradoń, Stradopol, Stradowo, Stradów), a także na terenie języków wschodnio-słowiańskich. Występujący tu rdzeń strad- jest dobrze znany zarówno w polszczyźnie, jak i we wszystkich innych językach słowiańskich. Dzisiejsza odmiana stradać stradam stradasz nie była w polszczyźnie pierwotna, jak na to wskazują przykłady, i w formach tych można się dopatrywać śladów odmiany wg koniugacji III: stradać (*strad-a-ti) stradzę (*strad-iǫ) stradzesz (*strad-ieši) porównaj s-c-s stradati straždǫ straždeši. Znaczenie czasownika stradać w tekstach średniowiecznych można określić jako tracić; nie mieć czegoś, być czegoś pozbawionym; cierpieć niedostatek. W XVI w. przybywa jeszcze nowe znaczenie pozbawiać.
Dzisiejsza odmiana Stradom/Stradomia wskazuje na to, że pierwotnie końcowe -m było miękkie, składał się więc ten wyraz z następujących cząstek słowotwórczych: *Strad-om-jь. Najczęstszą (choć nie wyłączną) funkcją formantu/przyrostka -jь było tworzenie nazw dzierżawczych, oznaczających miejscowości będące w chwili powstania nazwy własnością człowieka, od którego imienia nazwa została utworzona. Tak gród Poznana otrzymał nazwę Poznań, Myślibora - Myślibórz, Radogosta - Radogoszcz, Przemysła - Przemyśl itd. Najmniej widoczna jest dziś różnica między podstawową nazwą osobową a pochodną miejscową w nazwach kończących się na spółgłoski wargowe i wargowo-zębowe, ponieważ te są w wygłosie zawsze twarde. Miękkość tematu utrzymała się jednak w przypadkach zależnych: nazwa miejscowa Jarosław, dopełniacz Jarosławia (nazwa osobowa zaś: Jarosław Jarosława), n.m. Oświęcim Oświęcimia (n.o. Oświęcim Oświęcima), n.m. Radom Radomia (n.o. Radom Radoma), n.m. Wrocław Wrocławia (n.o. *Vortislavъ/Vratъslavъ[5]/Wrocisław Wrocisława) itd. Gdybyśmy więc uznali nazwę miejscową Stradom (dopełniacz Stradomia) za dzierżawczą, podstawową dla niej nazwą osobową byłby Stradom (dopełniacz Stradoma).
Według Witolda Taszyckiego[6] polskie nazwy osobowe zawierające przyrostek -om (np. Dzigoma/Digoma z 1136 r., Witoma z 1318, Lubom z 1424, Trzaskoma 1435, Trzeskoma z 1438, Jaroma z 1461) to skrócenia dwutematowe, tzn. takie, gdzie w skrócie z imienia dwuczłonowego pozostaje cały człon pierwszy i część członu drugiego. Tak jak od pełnego imienia dwuczłonowego Broni-sław powstaje imię skrócone Broni-sł, a Suli-mira - Suli-m, tak od pełnego imienia Wito-mir mamy skrócone Wito-m, Radzi-mira - Radzi-m, Jaro-mira Jaro-m-a, Rado-mira Rado-m itd. Niestety nie wiemy, czy istniała jakaś postać imienia *Stradomił (*Stradomir, *Stradomysł), której skrótem mogłaby być forma Stradom, wyjątkiem jest zapiska pod rokiem 1425 (nr 3810) o treści: Wenczla Stranczka de Stradomiria salsator[7] ale też nazwa Stradomia mogła zostać przez piszącego urobiona do sąsiedniego miasta Casimiria tj. Kazimierza. Jednak istnienie takiego imienia jest prawdopodobne[8] gdyż dysponujemy zapisem południowo-słowiańskiego imienia Stradosław/Stradoslav (Stradosclauua, Stradasclau[9])
Druga teoria wiąże się z uwagą Jana Rozwadowskiego tj. możliwością uznania imion takich jak Chocim, Chwalim oraz podobnych na -om za imiesłowy odnośnych czasowników. W formie stradomъ moglibyśmy więc widzieć twór przymiotnikowy utworzony za pomocą wyabstrahowanego z tworów imiesłowowych przyrostka -om. Przymiotnik stradom(y) mógł służyć do określania osoby tak jak łakomy, widomy (częściej niewidomy). Przyjmując więc to znaczenie otrzymalibyśmy "skłonny do cierpienia, biedowania; boleściwy", więc zbliżone do znanego ze staropolszczyzny stradny "ubogi, nędzny, nieszczęsny".
Trzecie wyjaśnienie, najprostsze, a więc chyba prawdopodobniejsze wydaje się to, które Stradom widzi jako nazwę topograficzną odprzymiotnikową. Objaśnienie nazwy *Stradom-jь (lub pierwotnie jak sądził Rozwadowski *Stradom-je) jako topograficznej jest zupełnie proste. Przyrostek *-jь *-ja *-je tworzył najczęściej nazwy dzierżawcze, ale nie tylko, służył on także do tworzenia ogólnoprzymiotnikowych nazw miejscowych. Od przedstawionego powyżej przymiotnika stradom(-ъ) powstać mogła przy pomocy formantu -jь, czy pierwotnie -je Stradom-jь (co najlepiej porównać ze staroruskim stradomaja zemlja/страдомая земля - "ziemia orna"). To znaczenie ruskiego przymiotnika pochodzącego z imiesłowu można wyprowadzić z pierwotnego znaczenia czasownika stradati "ciężko pracować" następująco: stradati "ciężko pracować" → "z trudem uprawiać" (porównaj rosyjskie strada/страда "ciężka praca, szczególnie w czasie żniw"): stradomъ, "z trudem uprawiany" → "uprawny". Można więc nazwie Stradom przypisać pierwotne znaczenie "z trudem uprawiany", co zgadzałoby się z topografią terenu, gdyż Stradom był niewielkim obszarem uprawnym pomiędzy rozlewiskami Wisły a mokradłami ciągnącymi się wzdłuż dzisiejszej ul. św. Sebastiana i aż do końca średniowiecza zachował charakter przeważnie rolniczy, pomimo że uprawa tego terenu była szczególnie trudna. Położenie jego bowiem było niskie a częste wylewy Wisły musiały niszczyć uprawy[10].
Na Stradomiu znajduje się Wyższe Seminarium Duchowne Księży Misjonarzy Wincentego à Paulo (CM) oraz Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Sosnowieckiej w Krakowie.
|
|||||||
