Gender studies

Gender studies – nauka społeczna, której obszarem dociekań jest gender - społeczno-kulturowa tożsamość płciowa.

Historia i przedmiot badań

Studia te wyrosły w latach 70. XX w. z tzw. women's studies jako akademicki efekt działań drugiej fali feminizmu. Obecnie w obszarze zainteresowania studiów gender znajdują się również zagadnienia tzw. men's studies. Analiza podejmowana w gender studies dotyczy m.in. kulturowych i społecznych procesów konstruowania norm męskości i kobiecości, internalizacji owych norm oraz społecznych konsekwencji ich obowiązywania. Problematyka płci kulturowej analizowana jest w powiązaniu z kwestiami klasowymi, etnicznymi, rasowymi, religijnymi i innymi. Ważnym obszarem analiz w obrębie gender studies jest nienormatywność płciowa: zjawiska transseksualizmu, transgenderyzmu czy androgynii. Przedmiotem badań w gender studies jest także seksualność, w tym szczególnie normy seksualne oraz obszary seksualnej nienormatywności.

Ważnym paradygmatem studiów gender jest teoria społeczeństwa patriarchalnego, zgodnie z którą kobiety są ofiarami instytucjonalnie utrwalonej męskiej dominacji w społeczeństwie i kulturze. Dominacja ta, uzasadniana naturalną nierównością biologiczną płci, prowadziła do wykluczenia kobiet z najważniejszych obszarów życia społecznego (przede wszystkim z nauki, gospodarki, polityki i religii). Kobiecość konstruowana była jako odwrotność i uzupełnienie męskości, przypisywano jej cechy związane z wycofaniem, biernością i słabością, rezerwując dla kobiet podrzędne role w strukturze społecznej. Z tego powodu studia gender stanowią ważny element gender mainstreamingu, czyli strategii politycznej zmierzającej do likwidacji przejawów dyskryminacji kobiet i wypracowania stanu zrównoważonych relacji pomiędzy mężczyznami i kobietami.

Studia gender podejmowane są w obrębie wielu dyscyplin akademickich, m.in. w filozofii, historii, socjologii, psychologii, antropologii kultury, literaturoznawstwie, historii sztuki, ekonomii i in. Teoretycy gender studies przyjmują założenie, że wszystkie aspekty ludzkiego życia uwarunkowane są konsekwencjami obowiązywania społecznych i kulturowych norm płci.

Gender studies w Polsce

Ośrodkami badawczymi w Polsce, zajmującymi się teorią i tożsamością płciowości w znaczeniu gender studies są:

• Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (Paweł Leszkowicz, Błażej Warkocki, Agnieszka Gajewska, Ewa Kraskowska, Agata Jakubowska, Monika Bobako, Pracownia Pytań Granicznych UAM
• Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (Małgorzata Radkiewicz, Patrycja Pogodzińska, Urszula Chowaniec, Anna Gruszczyńska, Anna Nacher, Beata Kowalska)
• Uniwersytet Łódzki (Izabela Desperak, Ewa Malinowska)
• Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu (Mirosława Buchholz, Radosław Sojak, Katarzyna Więckowska)
• Uniwersytet Szczeciński (Inga Iwasiów, Ewa Majewska)
• Uniwersytet Śląski (Krystyna Kłosińska, Eugenia Mandal)
• Uniwersytet Warszawski (Małgorzata Fuszara, Bożena Chołuj, Agnieszka Graff, Magdalena Środa, Joanna Mizielińska, Jacek Kochanowski, Eleonora Zielińska)
• Uniwersytet Wrocławski (Dorota Majka-Rostek, Monika Baer)
• Instytut Badań Literackich PAN (Maria Janion, Grażyna Borkowska)
• Uniwersytet w Białymstoku (Krzysztof Arcimowicz, Małgorzata Bieńkowska, Ewa Kępa, Agnieszka Nowakowska, Małgorzata Skowrońska)

Krytyka

Krytyka prowadzona jest z trzech odmiennych perspektyw:

• krytyka inspirowana politycznym konserwatyzmem zarzuca gender studies ideologizację nauki polegającą na wprowadzaniu do bezstronnej refleksji naukowej wątków feminizmu. Spór w tym zakresie toczony jest przede wszystkim w obrębie socjologii wiedzy i wiąże się z poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie o możliwość obiektywności w naukach humanistycznych.
• krytyka inspirowana nurtami współczesnej socjobiologii zarzuca studiom gender pomijanie lub minimalizowanie znaczenia czynników biologicznych, w tym genetycznych, w konstrukcji płci i przyjmowanie stanowiska skrajnie konstruktywistycznego. Spór dotyczy granicy pomiędzy biologicznymi i kulturowymi czynnikami tożsamości płci.
• krytyka inspirowana stanowiskiem esencjalistycznym zarzuca studiom gender rozmywanie jednoznacznych kategorii płci i prowadzenie refleksji na zbyt ogólnym poziomie, co uniemożliwia precyzyjne wskazanie na problemy będące elementem codziennego doświadczenia mężczyzn i kobiet. Postulowany jest powrót do prowadzenia refleksji w obrębie Women's studies i Men's studies oraz konstruowanie radykalnej krytyki społecznej podejmowanej z perspektywy feministycznej.

Zobacz też

• gender
• role kobiece i role męskie
• archeologia płci kulturowej
• new queer cinema
• feminizm w muzykologii
• Wikiprojekt: Gender Studies

Bibliografia

1. Elżbieta Pakszys: Między naturą a kulturą. Kategoria płci/rodzaju w poznaniu. Studium epistemologii naturalizowanej w perspektywie feministycznej. Poznań: Wydaw. Naukowe UAM, 2000. ISBN 8323209596. 
2. Inga Iwasiów: Gender dla średnio zaawansowanych. Wykłady szczecińskie. Warszawa: W.A.B., 2004. ISBN 8389291800. 

Linki zewnętrzne

• Gender Studies UW – strona Gender Studies na Uniwersytecie Warszawskim
• Gender Studies IBL PAN – strona Podyplomowych Gender Studies przy IBL PAN
• uniGENDER – naukowe, recenzowane pismo internetowe poświęcone problematyce gender i queer studies
• Brygady politycznej poprawności – krytyczny felieton publicystyczny Agnieszki Kołakowskiej