Sytuacja prawna i społeczna osób LGBT w Europie

Kontakty homoseksualne są obecnie legalne we wszystkich 46 krajach Europy. Pierwszym krajem na kontynencie, który zalegalizował kontakty homoseksualne, była Francja (w 1791 r. – jednocześnie pierwszy kraj na świecie), a ostatnim Bośnia i Hercegowina (w 2000 r. – Republika Serbska, wchodząca w skład federacyjnej B. i H.). Polska zalegalizowała kontakty homoseksualne w 1932 roku jako jedenasty kraj na kontynencie.

Obecnie w nielicznych krajach europejskich istnieją przepisy prawne bezpośrednio dyskryminujące mniejszości seksualne. W szczególności chodzi o nierówny wiek dopuszczający kontakty seksualne (wyższy dla homoseksualistów, a niższy dla heteroseksualistów). W niektórych krajach geje w dalszym ciągu są wykluczeni ze służby wojskowej z powodu swojej orientacji seksualnej.

W Europie najbardziej zaangażowane w obronę i promowanie praw mniejszości seksualnych są Unia Europejska i Rada Europy. Przyjęły one wiele rezolucji dotyczących przestrzegania praw homoseksualistów. UE podpisała międzynarodowe porozumienia z krajami Afryki Północnej i kilkoma z Bliskiego Wschodu, zobowiązujące je do przestrzegania praw człowieka, w tym praw homoseksualistów (chociaż seks homoseksualny w dalszym ciągu pozostaje tam nielegalny i grozi za niego kilkuletnie więzienie oraz grzywny), podpisała również porozumienia z Arabią Saudyjską, Jemenem i Pakistanem, zobowiązujące te kraje do zniesienia kary śmierci za kontakty homoseksualne.

W Parlamencie Europejskim lewicowe i centrowe frakcje polityczne jak zieloni, socjaliści i komuniści, a także liberałowie oraz niektórzy chrześcijańscy demokraci popierają prawa osób LGBT. Przeciwna jest im natomiast zdecydowana większość chrześcijańskich demokratów.

Ochrona prawna przed dyskryminacją

Przepisy zakazujące dyskryminacji przez wzgląd na orientację seksualną istnieją w systemach prawnych zdecydowanej większości krajów europejskich, zazwyczaj zawarte w kodeksach karnych i kodeksach pracy. Tylko jedno państwo na kontynencie, Portugalia, posiada taki zakaz wprost sformułowany w konstytucji; podobny zakaz znajduje się w konstytucji szwajcarskiej, która nie wymienia bezpośrednio w katalogu kategorii chronionych orientacji seksualnej, zastępując ją szerokim pojęciem "sposobu życia".

Unia Europejska chroni mniejszości seksualne przed dyskryminacją w Traktacie amsterdamskim z 1997 roku, a także w Karcie Praw Podstawowych z 2000 roku. Parlament Europejski przyjął również dwie dyrektywy w 2000 roku, zakazujące dyskryminacji przez wzgląd na orientację seksualną, do których ratyfikacji są zobowiązane kraje członkowskie i kandydujące do Unii Europejskiej.

Unia Europejska przyjęła również dyrektywę, na mocy której wszystkie kraje członkowskie zobowiązane są do zagwarantowania prawa azylu przez wzgląd na orientację seksualną jako jedną z kategorii chronionych. Obecnie tylko kilkanaście państw Unii Europejskiej, a także Australia, Kanada, Nowa Zelandia, RPA i USA dają taką możliwość.

Uznanie związków osób tej samej płci

Związki par tej samej płci w Europie:

     Małżeństwa osób tej samej płci.

     Rejestrowane związki partnerskie.

     Konkubinaty.

     Konstytucja ogranicza małżeństwo do kobiety i mężczyzny.

     Związki jednopłciowe nieuznawane.

W większości krajów europejskich (niemal w całej Europie Zachodniej) związki między osobami tej samej płci już od dawna są prawnie uznawane. Ich uznanie funkcjonuje w trzech typach:

• Małżeństwa osób tej samej płci – małżeństwa cywilne, których małżonkowie stanowią osoby tej samej płci. W Europie zalegalizowane do tej pory w Holandii (2001), Belgii (2003), Hiszpanii (2005), Norwegii (2009), Szwecji (2009), Portugalii (2010) oraz Islandii (2010). Poza tymi krajami odpowiednie ustawy zostały zaproponowane od 2004 roku w Luksemburgu, Niemczech, Francji i w Austrii. Większość krajów "starej" Unii Europejskiej, a także niektóre w Europie Wschodniej, Ameryce, Azji i Oceanii rozważają taką możliwość, chociaż odpowiednie ustawy jeszcze nie powstały bądź nie zostały jeszcze zaproponowane.

• Rejestrowane związki partnerskie – dają one zazwyczaj ograniczone prawa w stosunku do tych, jakie mają małżeństwa, często wykluczają adopcję dzieci przez takie pary. W niektórych krajach jednakże związki partnerskie przyznają zawierającym je parom wszystkie prawa przysługujące małżeństwom, np. w Wielkiej Brytanii. Nie mają one charakteru małżeństwa, więc są pozbawione ceremonii ślubnej, świadków, wymiany obrączek, publicznych pocałunków itd. Zawieranie takiego związku często sprowadza się do zwykłej jego rejestracji w urzędzie stanu cywilnego. Najczęściej są dostępne także dla par heteroseksualnych. Wszystko to jednak zależy od kraju, w jakim dana forma związku funkcjonuje. Ich różne typy są legalne w kilkunastu krajach: Dania (1989), Szwecja (1995), Islandia (1996), Francja (1999), Niemcy (2001), Finlandia (2002), Portugalia (2001), Luksemburg (2004), Wielka Brytania (2005), Słowenia (2005), Andora (2005), Czechy (2006), Szwajcaria (2007), Węgry (2009), Austria (2010), Irlandia (2011) i Liechtenstein (2011).

Projekty ustaw legalizujących związki partnerskie zostały zaproponowane w wielu krajach europejskich takich jak: Polska, Włochy (na poziomie ogólnokrajowym), Słowacja czy Grecja. W niektórych z tych krajów podobne projekty pojawiały się wielokrotnie, często nie będąc dopuszczonym do głosowania. Wszystkie kraje, w których legalne są małżeństwa homoseksualne, uznają również związki partnerskie.

• Konkubinaty – są to nieformalne związki. Konkubenci otrzymują tylko pewną liczbę praw z tych dostępnych małżeństwom. Ta forma legalizacji związku sprowadza się do jego rejestracji, najczęściej w formie aktu notarialnego bądź w każdym przypadku para zwraca się do sądu. Zalegalizowane w większości krajów Europy Zachodniej, a także na Węgrzech (1996), w Austrii (2003) oraz Chorwacji (2003).

Wiele krajów przyznaje parom jednopłciowym także prawo adopcji dzieci: Szwecja (2003)², Francja (2004 – decyzja sądu)¹, Hiszpania (2000¹/2005²), Niemcy (2005)¹, Andora (2005)², Holandia (2005)², Wielka Brytania (2005)², Belgia (2000¹/2006²), Islandia (2000¹/2006²), Norwegia (2001¹/2009²), Finlandia (2009)¹, Dania (1999¹/2010²), Słowenia (2011¹). Szereg innych państw, a także wiele z wyżej wymienionych, rozważa taką możliwość, w tym także przyznanie prawa do adopcji parom niespokrewnionym z dzieckiem.

¹ - tylko dzieci partnera
² - bez ograniczeń

Parlament Europejski przyjął 14 lipca 2005 roku (stosunkiem głosów 360 za, 272 przeciw, 20 się wstrzymało) dyrektywę zobowiązującą wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej do uznawania małżeństw homoseksualnych, nawet jeśli w danym kraju związki homoseksualne nie są uznawane.

Sytuacja prawna osób LGBT w poszczególnych krajach Europy

Kraj	Legalizacja kontaktów homoseksualnych¹	Zrównanie wieku²	Zakaz dyskryminacji³	Związki osób tej samej płci4	Małżeństwa osób tej samej płci5	Adopcja dzieci6	Prawo azylu7	Możliwość zmiany płci8
Albania	1995	2001	2010	-	-	-	-	TAK
Andora	1886	2001	2005	2005	-	2005	-	-
Armenia	2003	2003	-	-	-	-	-	-
Austria	1971	2003	2004	2003/2010	-	-	TAK	TAK
Azerbejdżan	2000	2000	-	-	-	-	-	-
Belgia	1792	1985	2003	2000	2003	2000/2006	TAK	2007
Białoruś	1994	1994	-	-	199410	-	-	NIE
Bośnia i Hercegowina	2000*	2000	2003	-	-	-	-	-
Bułgaria	1968	2002	2003	-	199110	-	-	TAK
Chorwacja	1977	1998	2003	2003	-	-	-	2009
Cypr	2009*	2002	2004	-	-	-	-	-
Czarnogóra	1977	1977	2010	-	200710	-	-	-
Czechy	1961	1990	1999	2001/2006	-	-	-	1966
Dania	1933	1976	1987	1986/1989	-	1999/2010	TAK	TAK
Estonia	1992	2001	2004	-	-	-	-	1999
Finlandia	1971	1998	1995	2002	-	2009	TAK	2002
Francja	1791	1982	2001	1999	-	2004	TAK	1993
Grecja	1952	1987	2005	-	-	-	TAK	TAK
Gruzja	2000	2000	2006	-	-	-	-	-
Hiszpania	1822	1822	1995	1994 (11 z 17 regionów)/2005	2005	2005	TAK	2007
Holandia	1811	1971	1992	1979/1998	2001	2005	TAK	TAK
Irlandia	1993	1993	2000	2011	-	-	TAK	NIE
Islandia	1940	1992	1996	1996	2010	2000/2006	TAK	TAK
Kazachstan	1998	NIE	TAK	-	-	-	-	2003
Kosowo	1970	2006	2001	-	-	-	-	2001
Liechtenstein	1989	2001	1999	-	-	-	-	-
Litwa	1993	2004	2003	-	199210	-	-	NIE
Luksemburg	1795	1992	1997	2004	-	-	-	TAK
Łotwa	1992	2000	2006	-	200510	-	TAK	2005
Macedonia	1996	1996	2008	-	-	-	-	-
Malta	1973	1973	2003	-	-	-	-	2008
Mołdawia	1995	2002	2005	-	199410	-	-	TAK
Monako	1793	TAK	TAK	-	-	-	-	-
Niemcy	1969*	1994*	2005	2001	-	2005	TAK	1981
Norwegia	1972	1972	1981	1991/1993	2009	2001/2009	TAK	2000
Polska	1932	1932	2003	-	199710	-	TAK	1964
Portugalia	1983	2005 (decyzja sądu)	2004	2001	2010	-	-	2011
Rosja	1993 (z wyjątkiem Czeczenii)	1997	2005 (decyzja sądu)	-	-	-	-	1997
Rumunia	1996	2002	2002	-	-	-	-	1996
San Marino	1864	1864	-	-	-	-	-	-
Serbia	1994*	2006	2009	-	200610	-	-	TAK
Słowacja	1962	1990	2008	-	-	-	-	TAK
Słowenia	1977	1977	1995	2006	-	2011	TAK	TAK
Szwajcaria	1942	1992	1999	2007	-	-	-	TAK
Szwecja	1944	1978	1987	1988/1995	2009	2003	TAK	1972
Turcja	1858	1858	-	-	-	-	-	1988
Ukraina	1991	1991	-	-	199610	-	-	TAK
Watykan	19299	1929	-	-	-	-	-	NIE
Węgry	1962	2004	2004	1996/2009	201210	-	-	TAK
Wielka Brytania	1982*	2001	2005	1996/2005	-	2005	TAK	2005
Włochy	1890*	1889	2003	2004 (10/20 regionów)	-	-	-	1982
Kraj	Legalizacja kontaktów homoseksualnych¹	Zrównanie wieku²	Zakaz dyskryminacji³	Związki osób tej samej płci4	Małżeństwa osób tej samej płci5	Adopcja dzieci6	Prawo azylu7	Możliwość zmiany płci8

¹ Ostateczna data legalizacji kontaktów homoseksualnych. W niektórych krajach federacyjnych depenalizacja aktów homoseksualnych postępowała nierównomiernie – uwzględniono datę ostatniego regionu, który je zdepenalizował.
² Ostateczna data zrównania wieku osób legalnie dopuszczających się aktów homo- i heteroseksualnych. W niektórych krajach federacyjnych zrównywanie wieku postępowało nierównomiernie – uwzględniono datę ostatniego regionu, który go zrównał.
³ "Całkowity" tj. w kodeksie karnym, konstytucji bądź innym akcie dającym ogólny zakaz dyskryminacji z powodu orientacji seksualnej we wszystkich dziedzinach życia lub "częściowy" tj. chroni przed dyskryminacją tylko w wybranych, jednej lub więcej dziedzinach życia, np. miejsce pracy, służba w armii itd., ale nie we wszystkich dziedzinach życia.
⁴ "Związki partnerskie" przyznające zazwyczaj większość praw z tych, jakie mają małżeństwa heteroseksualne lub "konkubinaty" przyznające zazwyczaj część lub tylko kilka podstawowych praw z tych, jakie mają małżeństwa heteroseksualne.
⁵ Małżeństwa par homoseksualnych przyznające identyczne prawa, jakie przysługują małżeństwom heteroseksualnym.
⁶ Przyznaje prawo do adopcji dzieci parom niespokrewnionym z dzieckiem lub tylko adopcji dzieci jednego z partnerów.
⁷ Przyznaje prawo do ubiegania się o azyl polityczny z powodu prześladowań przez wzgląd na orientację seksualną we własnym kraju.
⁸ Oznacza możliwość prawnej zmiany płci. Rok oznacza wejście w życie prawa dotyczącego tego aspektu. Znak "-" oznacza brak informacji o takich regulacjach w danym państwie.
⁹ Chociaż homoseksualizm jest prawnie legalny, to nauki Kościoła katolickiego są skierowane negatywnie wobec homoseksualizmu.
¹⁰ Obecnie dziesięć państw Europy zakazuje małżeństw osób tej samej płci w swoich konstytucjach, ponieważ definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny (Białoruś, Bułgaria, Czarnogóra, Litwa, Łotwa, Mołdawia, Polska, Serbia, Ukraina, Węgry).

Życie osób LGBT na kontynencie

Parada gejów i lesbijek w Paryżu.

W całej Europie akceptacja dla osób o innej orientacji seksualnej niż heteroseksualna jest bardzo wysoka – średnio 64% (2005). Jednak występują znaczne różnice między zachodem i wschodem kontynentu.

Poparcie społeczeństwa wobec wprowadzenia w całej Europie (2006):
Kraj	Małżeństw homoseksualnych	Adopcji dzieci przez pary homoseksualne
Holandia	82	69
Szwecja	71	51
Dania	69	44
Belgia	62	43
Luksemburg	58	39
Hiszpania	56	43
Niemcy	52	42
Czechy	52	24
Austria	49	44
Francja	48	35
Wielka Brytania	46	33
Finlandia	45	24
Unia Europejska (bez Rumunii i Bułgarii)	44	32
Irlandia	41	30
Włochy	31	24
Słowenia	31	17
Portugalia	29	19
Estonia	21	14
Słowacja	19	12
Węgry	18	13
Malta	18	7
Litwa	17	12
Polska	17	7
Bułgaria	15	12
Grecja	15	11
Cypr	14	10
Łotwa	12	8
Rumunia	11	8

Źródło za 2006 (patrz str. 41 i 42)

O wysokim poziomie tolerancji świadczy również liczba państw uznających małżeństwa homoseksualne (7), związki partnerskie (15) czy konkubinaty homoseksualne (19).

Pomimo wysokiego poziomu tolerancji na kontynencie, przedstawiciele mniejszości seksualnych spotykają się wciąż z nietolerancją, agresją, a nawet zbrodniami na tle uprzedzeń homofobicznych. Incydenty te nie omijają również tak tolerancyjnych państw jak Holandia czy Szwecja. Sprawcami aktów nienawiści są przede wszystkim gangi młodzieży, ultraprawicowi skinheadzi, jak i bojówki skrajnie prawicowych ugrupowań politycznych, prowadzących kampanie antyhomoseksualną, a także coraz częściej imigranci z państw muzułmańskich, zamieszkujących te kraje.

W Europie, obok Ameryki, funkcjonuje największa scena gejowska na świecie. Na kontynencie znajdują się setki lokali (pubów, barów, dyskotek, saun, hoteli, restauracji itp.) gejowskich i przyjaznych gejom, tzw. gay-friendly.

W samej Europie działa ponad 200 organizacji LGBT z ponad 40 krajów o zasięgu międzynarodowym i regionalnym. Zajmują się one przede wszystkim niesieniem pomocy przedstawicielom społeczności LGTB w zakresie prawnym i psychologicznym, a także walką z nietolerancją czy organizacją imprez kulturowych. W kilku krajach europejskich działają także gejowskie stacje telewizyjne (np. GAY.tv).

Również stanowiska niektórych kościołów, zwłaszcza protestanckich, są otwarte. Kościół Szwecji udzielił zezwolenia na udzielanie małżeństw parom homoseksualnym w październiku 2009. Inne kościoły skandynawskie (w Norwegii czy Danii) udzielają od 1995 błogosławieństw (nie małżeństw) parom homoseksualnym rejestrującym swój związek partnerski. Podobnie Kościół anglikański w Wielkiej Brytanii czy ewangelicki w Niemczech. Niezmienne stanowisko w tej sprawie zajmują Kościół katolicki oraz prawosławny, które potępiają związki homoseksualne.

Zobacz też

• biseksualizm
• homofobia
• LGBT
• sytuacja prawna i społeczna osób LGBT na świecie

Bibliografia

1. ILGA World Legal Survey (dane do 2006, ang.).