Sztuka Urartu

Fragment rzeźby
Element tronu królów urartyjskich. Rzeźba została wykonana z brązu.

Sztuka Urartu – sztuka starożytnego Bliskiego Wschodu, tworzona na terenie starożytnego państwa Urartu, które istniało w pierwszym tysiącleciu p.n.e. na obszarze Wyżyny Armeńskiej. Rozwój jej przypadł na VIII wiek p.n.e. – na okres największej potęgi państwa. Zachowało się niewiele zabytków kultury materialnej Urartu: rzeźby z brązu, wyroby jubilerskie i inne wytwory rzemieślnicze, fragmenty zabudowy architektonicznej. Mimo że cywilizacja urartyjska znajdowała się pod silnym wpływem sąsiedniej Asyrii, wytworzyła własne charakterystyczne wzorce.

Stan badań

W XIX wieku wzrosło zainteresowanie Europejczyków zabytkami starożytnego Wschodu. Do muzeów zaczęły napływać zabytki zapomnianych cywilizacji. Ówczesny stan badań archeologicznych nie pozwalał jednak na bliższe poznanie kultury Urartu. Ruiny Tuszpy i Rusahinili niedaleko tureckiego miasta Wan uznawano za mało interesującą prowincję asyryjską. Dopiero odkrycia archeologiczne w Niniwie, dokonane przez Austena Henry'ego Layarda "przyćmiły" znaleziska znad jeziora Wan. W XIX wieku kulturą urartyjską, prócz archeologów, interesowali się poszukiwacze skarbów, których klientami byli prywatni kolekcjonerzy. Zabytki sztuki Urartu trafiały do muzeów głównie dzięki ich fundacjom. Z uwagi na niedostateczną wiedzę w zakresie historii i sztuki Urartu zaliczano ją mylnie do zabytków sztuki asyryjskiej lub sasanidzkiej. Dopiero po odczytaniu pisma urartyjskiego na przełomie XIX i XX wieku znaleziska te zostały prawidłowo sklasyfikowane i opisane. Znaczny wkład nad poznaniem sztuki urartyjskiej wniosły systematyczne badania archeologiczne z połowy XX wieku, prowadzone w starożytnych miastach Urartu: Tejszebaini i Erebuni, położonych na terenie obecnej Armenii.

Zachowało się niewiele zabytków kultury materialnej Urartu. Przez dłuższy okres sztuka ta była uznawana za jeden z odłamów sztuki asyryjskiej. Badacze jednak wyróżniają kilka jej charakterystycznych cech:

• większe niż w innych kulturach starożytnego Wschodu przywiązanie do wypracowanego kanonu,
• rezygnacja z przedstawienia scen rodzajowych na rzecz ornamentów,
• tendencja do wielokrotnego powielania tych samych schematów w miejsce dalszego, twórczego, rozwoju i doskonalenia.

Styl pracy rzemieślników urartyjskich pozostawał niezmienny w ciągu kilku stuleci. Z czasem uległ uproszczeniu i stał się bardziej prymitywny.

Zabytki sztuki Urartu

Rzeźby z brązu

Artyści Urartu byli w stanie odlewać duże statuy z brązu. Nie zachowały się jednak żadne wyroby o podobnych rozmiarach, ani nawet ich fragmenty. O tym, że istniały, informują jedynie asyryjskie źródła pisane, na przykład, podczas plądrowania Musasiru w 714 roku p.n.e. jednym z łupów wojska asyryjskiego była rzeźba króla Argisztiego I o wadze 60 talentów – około 1,8 ton. Liczną grupę wyrobów z brązu stanowią niewielkie rzeźby, które można podzielić na trzy grupy: ozdoby tronów i miedzianych kotłów oraz – najrzadziej spotykane – figurki bogów urartyjskich. Wszystkie znalezione przedmioty należą do sztuki pałacowej lub religijnej.

Tron królów Urartu

Pod koniec XIX wieku poszukiwacze skarbów sprzedali do muzeów europejskich kilka niewielkich przedmiotów z brązu. Podczas badań okazało się, że są to części królewskiego tronu. Zachowane fragmenty wykonano metodą odlewniczą. Detale zostały najpierw zrobione z wosku, następnie powleczone żaroodpornym materiałem. Po utwardzeniu skorupy wylewano podgrzany wosk. Puste miejsce wypełniono ciekłym brązem. Po zastygnięciu stopu rozbijano skorupę. Gotową rzeźbę pozłacano przy pomocy cienkich płatków złota.

Fragmenty tronu królów Urartu
Znalezione przez mieszkańców miasta Wan odłamki tronu zostały sprzedane w latach 1877-1885 do kilku muzeów: Muzeum Brytyjskiego, Ermitażu, Luwru i Metropolitan Museum of Art. Kilka elementów znalazło się też w prywatnych kolekcjach w Paryżu i Brukseli. Wszystkie rzeźby posiadają charakterystyczne wgłębienia, przeznaczone do umocowania na tronie. Miejsce każdego elementu na tronie wyznaczał hieroglif.
Z lewej strony – rzeźba bóstwa stojącego na zwierzęciu, w centrum i z prawej – bóstwa skrzydlate. W miejscach, gdzie powinny znajdować się twarze w figurkach po lewej i po prawej stronie, znajdują się puste wgłębienia. Prawdopodobnie twarze były wykonane z kamieni szlachetnych, dlatego zostały wyłamane i nie zachowały się. Widoczne są ślady pozłacania. Figurki znajdują się w Ermitażu.			Z lewej strony – brązowa rzeźba skrzydlatego byka, zdobiąca lewy bok tronu królewskiego. Symetryczna do niej rzeźba z prawej części tegoż tronu przechowywana jest w Muzeum Brytyjskim.

Ozdoby miedzianych kotłów

Figurki z brązu, służące do ozdoby miedzianych kotłów, to najbardziej rozpowszechnione przedmioty w okresie istnienia Urartu. Na początku XX wieku rzeźby te przyczyniły się do zidentyfikowania i opisania stylu urartyjskiej sztuki. Kotły z miedzi prawdopodobnie były wykorzystywane do rytualnego składania ofiar. Roczniki króla Asyrii Sargona II zawierają wzmiankę o naczyniu z brązu, wypełnionym winem, które wylewano na ołtarz podczas składania ofiary bóstwu Chaldiemu.

Odlewane z brązu rzeźby mocowano do kotła. Wśród figurek z kotłów znane są głowy byków, uskrzydlonych bóstw żeńskich, rzadziej męskich. Badacze przypuszczają, że bóstwa te są wizerunkami Sziwiniego i jego małżonki Tuszpuei. Technika odlewania ozdób na kotłach została przejęta przez państwa sąsiednie. Z Frygii przeniknęła do Europy. Urartyjskie figurki do zdobienia kotłów zostały znalezione również w Grecji i Italii: w Rodosie, w Atenach, Beocji, Delfach, Olimpii oraz w etruskich grobowcach. Początkowo rzeźby te były uważane przez naukę za zabytki starożytnej kultury śródziemnomorskiej. Dopiero w połowie XX wieku, po szczegółowych badaniach, rzeźby zostały zidentyfikowane jako zabytki sztuki urartyjskiej.

Figurki bóstw

Do końca XX wieku zostały odkryte jedynie trzy figurki z brązu, przedstawiające bóstwa urartyjskie. Prawdopodobnie rzeźby te zostały wykonane dla celów rytualnych. Jedna z figurek, przypuszczalnie Chaldiego, przechowywana jest obecnie w Muzeum Brytyjskim, dwie pozostałe w Muzeum Historycznym Armenii, zaś ich kopie w Muzeum Erebuni.

Ozdoby kotłów		Figurki bóstw
Pierwszy od lewej – kocioł z rzeźbami byków, odkryty w pobliżu Wanu. Drugi od lewej – kocioł, znaleziony podczas wykopalisk frygijskiego miasta w Turcji. Zaliczany jest do zabytków sztuki Urartu. Figurka prawdopodobnie przedstawia boga Sziwiniego. Druga od prawej – figurka Tejszeby znaleziona w 1941 roku na Karmir Blur w ruinach twierdzy Tejszebaini, nazwanej tak na cześć bóstwa. Z prawej – figurka Arubaini, małżonki Chaldiego. Kilkakrotnie przechodziła z rąk do rąk prywatnych kolekcjonerów starożytności. Od 1936 roku znajduje się w Muzeum Historycznym Armenii. Prawdopodobnie została znaleziona na brzegu jeziora Wan.

Broń urartyjska

Inną kategorię sztuki Urartu stanowi broń, należąca do królów. Na uzbrojenie żołnierza urartyjskiego składały się: zbroja, hełm, miecz, kołczan i tarcza. Na wszystkich elementach zostały wykonane ozdoby w postaci typowych dla Bliskiego Wschodu motywów lwa, byka, uskrzydlonego bóstwa, drzewa życia.

Hełmy

Odkryto dużą ilość hełmów urartyjskich. Podczas wykopalisk w Tejszebaini znaleziono ich ponad dwadzieścia. Hełmy królewskie nie różniły się kształtem od hełmów żołnierzy, jednak miały bogatsze zdobienie przy wykorzystaniu techniki repusowania.

Hełm Sarduriego II
Znalezione podczas wykopalisk w Tejszebaini na wzgórzu Karmir Blur. Przechowywane są w Muzeum Historycznym w Erywaniu.
Napis na hełmie głosi: Bogu Chaldiemu, władcy, ten hełm Sarduri, syn Argisztiego, ofiarował dla życia. Z prawej strony, na fragmencie hełmu, przedstawiony został motyw drzewa życia.

Tarcze

Badacze Urartu dysponują kilkoma tarczami urartyjskimi. Zostały znalezione w rejonie jeziora Wan, skąd przewieziono je do Muzeum Brytyjskiego oraz muzeów berlińskich. Czternaście tarcz odkryto podczas wykopalisk na wzniesieniu Karmir Blur w starożytnym Tejszebaini. Wszystkie zostały ozdobione wizerunkami lwów i byków. Układ obrazów na tarczach został przemyślany w ten sposób, że żadna z sylwetek nie była obrócona do góry nogami. Ozdoby wybito i wymodelowano przy pomocy przeznaczonych do tego narzędzi. Średnica odkrytych tarcz waha się od 70 cm do 1 m. Tarcze te nie były przeznaczone do użycia na polu walki. Ich grubość oraz elementy mocowania na tylnej stronie świadczą o tym, że zostały przeznaczone na dary wotywne dla świątyń, gdzie były wieszane na ścianach.

Tarcza Argisztiego I		Tarcza Sarduriego II
Znalezione podczas wykopalisk w Tejszebaini na wzgórzu Karmir Blur. Przechowywane są w Muzeum Historycznym w Erywaniu.
Napis na tarczy głosi: Ta tarcza należy do zbrojowni Argisztiego, syna Menui. Argiszti, syn Menui, król potężny, król mocny, król wielki, król krainy Biainili, władca Tuszpy-miasta. Bogu Chaldiemu, władcy, tę tarczę Argiszti, syn Menui, ofiarował. Z prawej strony – szkic tarczy.		Tarcza Sarduriego II. Napis głosi: Bogu Chaldiemu, władcy, tę tarczę Sarduri, syn Argisztiego, ofiarował. Potęgą boga Chaldiego Sarduri, król potężny, król wielki, król krainy Biainili, władca Tuszpy-miasta. Z prawej strony – szkic tarczy.

Kołczany

Podczas wykopalisk archeologicznych na terenach niegdysiejszego Urartu odkryto tylko trzy kołczany. Wszystkie pochodziły z ostatniej stolicy państwa – Tejszebaini, leżącej na terytorium współczesnej Armenii. Jeden kołczan przechowywany jest w Ermitażu, dwa pozostałe w Narodowym Muzeum Historycznym Armenii. Kołczany wykonano z brązu. Na stronie zewnętrznej znajdują się repusowane wizerunki żołnierzy urartyjskich.

Królewskie kołczany
Z lewej strony – kołczan Argisztiego I. W centrum – kołczan Sarduriego II, z prawej strony – górna część kołczanu Sarduriego II.

Zbroja

Podczas wykopalisk w Tejszebaini odkryto zachowane pozostałości zbroi Argisztiego II, eksponowane obecnie w armeńskim muzeum Erebuni. W Turcji podczas wykopalisk w Altyn-tepe, w Iranie w pobliżu jeziora Urmii oraz w Armenii na wzgórzu Karmir Blur odkryto żołnierskie pasy z brązu, zachowane w lepszym stanie niż zbroja Argisztiego II. Pasy te stanowiły element zbroi. Miały około 12 cm szerokości i około 1 m długości.

Pasy łuczników urartyjskich
Pasy z metalu służyły zarówno do ochrony fizycznej, jak i magicznej, chroniąc właściciela przed złymi siłami. Z lewej strony – fragmenty pasa, znalezione podczas wykopalisk w Erebuni na wzgórzu Arin Berd. Przechowywane są w Muzeum "Erebuni" w Erywaniu. Z prawej strony – pas z brązu, odkryty w pobliżu miasta Wan. Przechowywany jest w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze.

Wyroby jubilerskie

Urartyjskie wyroby jubilerskie można podzielić na dwie kategorie: ozdoby z metali i kamieni szlachetnych, należące do sztuki pałacowej, oraz uproszczone wyroby z brązu, noszone przez niższe warstwy społeczeństwa. Badacze przypuszczają, że ozdoby te pełniły zarówno funkcję biżuterii, jak i amuletów. Zachowało się niewiele urartyjskich wyrobów jubilerskich. Kroniki Sargona II wymieniają złote i srebrne berła, naczynia, naszyjniki, które zostały wywiezione z Musasiru w 714 roku p.n.e. Te przedmioty nie zachowały się. Zdarzały się również przypadki, kiedy poszukiwacze skarbów zlecali przetapianie znalezionych wyrobów ze złota i srebra w inne formy.

Największymi z odkrytych ozdób urartyjskich są: pektorał, znaleziony przez ekspedycję berlińską w Rusahinili, oraz pokrywka kotła, odkryta w Tejszebaini. Do zachowanych drobnych wyrobów jubilerskich produkcji urartyjskiej należą przede wszystkim złote i srebrne szpilki, kolczyki, pozostałości bransoletek i kilka medalionów. Ozdoby, należące niegdyś do kobiet, przedstawiają często boginię Arubaini – małżonkę Chaldiego. Znajdują się na nich także motywy zaczerpnięte z Mezopotamii, na przykład drzewo życia i uskrzydlona tarcza. Wśród ludności z niższych warstw społecznych rozpowszechnione były bransoletki i kolczyki z brązu oraz karneolowe korale. W Urartu biżuteria była noszona zarówno przez kobiety, jak i mężczyzn.

Wyroby z metali szlachetnych		Biżuteria
Dwa największe odkryte pozłacane wyroby urartyjskiej sztuki jubilerskiej. Wykonane zostały ze srebra. Z lewej strony – pektorał z wizerunkiem boga Chaldiego i jego małżonki – Arubaini. Przechowywany jest w Muzeum Pergamońskim w Berlinie. Z prawej strony – pokrywa kotła z figurką rozkwitającego kwiatu granatu. Przechowywany jest w Narodowym Muzeum Historycznym Armenii.		Z lewej strony – złote kolczyki. Dwa zdjęcia w centrum – srebrne medaliony, uszkodzone podczas pożaru na skutek szturmu w Tejszebaini. Kolczyki i medaliony odkryto podczas wykopalisk na Karmir Blur. Przechowywane są w Narodowym Muzeum Historycznym Armenii. Z prawej strony – urartyjskie karneolowe korale, odkupione od poszukiwaczy skarbów w rejonie jeziora Wan. Przechowywane są w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich.

Wyroby z kamienia

Wśród wszystkich przedmiotów sztuki urartyjskiej najmniej zachowało się wyrobów z kamienia. Wbrew oczekiwaniom, na Skale Wan naukowcy nie odkryli żadnych płaskorzeźb ani monumentów. Nie znaleziono ich także podczas wykopalisk w Toprakkale. Urartyjskie rzeźby monumentalne znane są jedynie z płaskorzeźb asyryjskich czasów Sargona II, które przedstawiały miasto Musasir i świątynie Chaldiego, gdzie były umieszczone wielkie statuy. Na skutek najazdów Medów prawdopodobnie żadna płaskorzeźba, ani statua nie przetrwała w pierwszej rezydencji królów urartyjskich Tuszpie ani w następnej – Rusahinili. Kilka fragmentów przedmiotów sztuki Urartu, wykonanych z kamienia, zostało znalezionych na terenie współczesnej Turcji.

Wyroby z kamienia
Z lewej strony – fragmenty płaskorzeźby, przedstawiającej boga Tejszebę, stojącego na byku. Płaskorzeźbę odkryto w ruinach urartyjskiej twierdzy Adildżewaze. Przechowywana jest w Wanskim Muzeum w Turcji. W centrum i z prawej strony – dwie szkatułki, odkryte na wzgórzu Karmir Blur. Przechowywane są w Muzeum "Erebuni" w Erywaniu. Na wieku prawej szkatułki przedstawione są gryfy i uskrzydlona tarcza.

Ceramika

Urartyjscy garncarze produkowali wyroby z gliny zarówno do celów gospodarczych, jak i rytualnych – na potrzeby świątyń. Naczynia sakralne były dodatkowo zdobione wizerunkami bóstw i zwierząt. Niektóre z naczyń malowano.

Wyroby ceramiczne
Z lewej strony – naczynie w kształcie buta. Zostało odkryte na wzgórzu Karmir blur. Przechowywane jest w Narodowym Muzeum Historycznym Armenii. W centrum – ryton w kształcie zwierzęcej szyi, znaleziony w pobliżu miasta Wan. Przechowywany jest w Muzeum Archeologicznym w Stambule. Z prawej strony – angobowane naczynie rytualne z wizerunkami byków. Znalezione w Armenii podczas prac archeologicznych na terenie pochówków z okresu Urartu. Przechowywane jest w Muzeum "Erebuni" w Erywaniu.

Wyroby z drewna i kości

Wyroby z kości i drewna okresu starożytnego Bliskiego Wschodu są rzadko spotykane podczas wykopalisk archeologicznych. Tym nie mniej odkryto fragmenty takich przedmiotów. Podczas wykopalisk w Tejszebaini znaleziono części ozdobionych ornamentami grzebieni. Jedynym zachowanym dziełem sztuki urartyjskiej, wykonanym w drewnie, jest głowa konia, również znaleziona w Tejszebaini. Głowa była ozdobą, umieszczoną na nieokreślonym większym przedmiocie z drewna.

Wyroby z kości i drewna
Z lewej strony – urartyjski kandelabr, odkryty podczas wykopalisk w Toprakkale. Drewniany fragment świecznika – współczeny, kościane i brązowe – oryginalne. Z prawej strony – ozdoba nóżki kandelabra w powiększeniu. Świecznik przechowywany jest w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich.		Ozdoby z płatów kości, wyrzeźbione w kształcie bóstw urartyjskich. Znalezione zostały w Toprakkale i przechowywane w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze.		Drewniana głowa konia, odkryta na wzgórzu Karmir Blur. Znajduje się w Narodowym Muzeum Historycznym Armenii.

Malowidła ścienne

Kolorowe malowidła ścienne zachowały się w twierdzy Erebuni. Mimo że podobne malowidła były rozpowszechnione na terenie Mezopotamii i zapożyczone z niej przez Urartyjczyków, tylko w Erebuni zachowały się w lepszym stanie niż w ruinach jakiegokolwiek miasta na terenie Bliskiego Wschodu. Dlatego są unikalnym zabytkiem sztuki starożytnego Bliskiego Wschodu. Twierdza Erebuni, w odróżnieniu od innych miast-twierdz urartyjskich, nie została spalona na skutek najazdów, tylko opuszczona bez boju i w następstwie zapomniana. Przyczyniło się to do zachowania na ścianach twierdzy malowideł. Niektóre z nich po konserwacji zostały wyeksponowane w Muzeum "Erebuni" w Erywaniu.

Fragmenty urartyjskich ściennych malowideł z twierdzy Erebuni

Pieczęcie cylindryczne

W Urartu, tak jak w innych państwach starożytnego Bliskiego Wschodu, używano pieczęci cylindrycznych. Technologia i motywy, wykorzystane na nich, zostały zapożyczone z sąsiedniej Asyrii.

Odciski pieczęci urartyjskich
Pieczęcie cylindryczne zostały znalezione na wzgórzu Karmir Blur w Tejszebaini. Odciski wykonano w gipsie. Rysunki urartyjskich pieczęci cylindrycznych przedstawiały zazwyczaj motywy kosmiczne i religijne, rzadziej – sceny z polowania. Na odcisku z lewej strony przedstawieni są strzelający łucznicy, w centrum – księżyc i gwiazdy, z prawej strony – prawdopodobnie drzewo życia.

Architektura Urartu

Architektura Urartu spełniała funkcje obronne i użytkowe. Niewiele wiadomo na temat jej funkcji estetycznej.

Nieodłącznym elementem miast urartyjskich były monumentalne twierdze obronne, budowane przeważnie na wzniesieniach, oraz świątynie. Sposób budowy niektórych obiektów sakralnych Urartu przypominał świątynie frygijskie i paflagońskie. Do nich nawiązuje między innymi świątynia w Musasirze, zburzona w 714 roku p.n.e. przez Asyryjczyków. Jej wygląd znany jest z płaskorzeźby z czasów Sargona II. Głównym elementem konstrukcji świątyni musasirskiej były kolumny. Badania archeologiczne z końca XX wieku potwierdzają ten fakt. Pod gruzami zburzonego miasta odkryto fragmenty kolumn o opływowych kształtach. Podobny styl budowania obiektów sakralnych występował w ówczesnych państewkach Azji Mniejszej.

Dziedzictwo sztuki Urartu

Po upadku Urartu w VI wielu p.n.e. niektóre cechy sztuki urartyjskiej przetwały u jego spadkobierców. Podczas wykopalisk w Erebuni znaleziono skarb, składający się z wyrobów ze srebra, który datowano na epokę Achemenidów. Na odkrytych przedmiotach stwierdzono podobieństwo do urartyjskiej techniki przedstawiania człowieka. Boris Piotrowski, badacz Urartu z połowy XX wieku, po szeregu badań stwierdził, że sposób wykonania scytyjskich pasów i pochew został zapożyczony z Urartu. Niektórzy historycy przyjmują, że urartyjski styl zdobienia kotłów wywarł wpływ na sztukę antyczną za pośrednictwem sąsiednich ludów. Ogólnie przyjmuje się, że sztuka urartyjska oddziaływała na sztukę armeńską i gruzińską. Naukowcy dopatrują się wielu wspólnych cech w architekturze, irygacji i rzemiośle. Zdaniem historyka sztuki, Nonny Stiepanian:

Trudno wydawać dostatecznie uzasadniony sąd o wpływie kultury i sztuki urartyjskiej na kulturę i sztukę Zakaukazia, w szczególności Armenii, ale ślady tej kultury są niewątpliwe.

Przedmioty ze skarbu epoki Achemenidów
Skarb znaleziono w 1968 roku przy wzgórzu Arin Berd. Przechowywany jest w Muzeum "Erebuni" w Erywaniu. Zawiera między innymi srebrne rytony, których styl i sposób wykonania ma cechy charakterystyczne dla sztuki starożytnogreckiej, bliskowschodniej i urartyjskiej. Część naukowców uważa, że skarb jest dowodem na wpływy sztuki Urartu na sztukę starożytnej Persji.

Bibliografia

• East and West, 9 (1958), nr 1-2.
• Iraq, 28(1956), nr 2.
• Lehmann-Haupt C. F., Armenien, einst und jetzt, Berlin 1910-1931.
• Syria, 35 (1958), nr 1-2.
• Историко-филологический журнал, 3(2003).
• Марр Н. Я., Орбели И. А., Археологическая экспедиция 1916 года в Ван, Петроград 1922.
• Меликишвили Г. А., Урартские клинообразные надписи, Москва 1960.
• Оганесян К. Л., Арин-Берд I. Архитектура Эребуни по материалам раскопок 1950-1959 гг., Ереван, 1961.
• Памятники мирового искусства, М. Э. Матье i in., T. 2, Москва 1968.
• Пиотровский Б. Б., Ванское царство (Урарту), Москва, 1959.
• Пиотровский Б. Б., Искусство Урарту VIII-VI вв. до н. э., Ленинград, 1962.
• Пиотровский Б. Б., Кармир-Блур II. Результаты раскопок 1949-1950, Ереван 1952.
• Советская археология, 1(1971).
• Степанян Н., Искусство Армении. Черты историко-художественного развития, Москва 1989. ISBN 5-269-00042-3 [2].
• Ходжаш С. И., Трухтанова Н. С., Оганесян К. Л., Эребуни. Памятник Урартского зодчества VIII-VI в. до н. э., Москва 1979.