Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Szymon Budny | |
 Szymon Budny smaży się w piekle za herezję - rycina z pamfletu jezuity Stanisława Reszki |
|
| Data i miejsce urodzenia | styczeń 1550 Budne, Podlasie |
| Data i miejsce śmierci | 13 stycznia 1593 Wiszniew, powiat oszmiański, Wielkie Księstwo Litewskie |
| Zawód | pisarz, tłumacz, teolog ariański |
 Szymon Budny w Wikicytatach |
|
Szymon Budny (także Simon Budnii, błr.: Сымон Будны, Symon Budny, łac.: Budnius i Budnaeus, ur. w styczniu 1530 w Budnym, zm. 13 stycznia 1593 w Wiszniewie) – białoruski i polski działacz reformacji, pastor początkowo kalwiński a następnie ariański, hebraista, biblista, tłumacz Biblii na język polski, pisarz i teolog ariański. Jeden z pionierów idei demokracji w polityce, przeciwnik kary śmierci. Jeden z najważniejszych twórców literackiego języka białoruskiego, pisał także po łacinie i po polsku.
Historyk Norman Davies nazwał Szymona Budnego "najwybitniejszym hebraistą XVI w."[1]. Budny dokonał przekładu Biblii Nieświeskiej - drugiego (po Biblii Brzeskiej) tłumaczenia Pisma Świętego na polski z języków oryginalnych oraz pierwszego w historii polskich przekładów dokonanego przez jedną osobę.[2]. Jego studia nad językiem hebrajskim wywarły również wpływ na późniejszych uczonych żydowskich.[3]
Spis treści |
Pochodził z ruskiej prawosławnej rodziny szlacheckiej z okolic Zabłudnia, wychowywał się na dworze magnackiej rodziny Chodkiewiczów, następnie studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim, we Włoszech i Szwajcarii, gdzie zetknął się z ideami arianizmu za pośrednictwem Miguela Serveta. Biegle władał językami: białoruskim, polskim, czeskim, łacińskim, hebrajskim, włoskim i greckim.
Po powrocie na Litwę Budny osiadł w Klecku na dworze księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego, protektora kalwinizmu, gdzie powierzono mu funkcję pastora. Budny współtworzył (wraz z Ostapem Wałpowiczem, Wawrzyńcem Krzyżkowskim i Maciejem Kawęczyńskim) kalwińską drukarnię w Nieświeżu, gdzie w 1562 wydrukowano jego pierwszą książkę Katichizis, to jest nauka starodawnaja chrystianskaja od swiatogo Pisma dlia prostych ludiej jazyka ruskago w pytaniach i odkazach sobrana. To dzieło zostało napisane w języku białoruskim i głosiło pochwałę tego języka oraz podkreślało konieczność jego używania w literaturze (zgodnie z poglądami Franciszka Skaryny). Jest to jedno z niewielu dzieł, pisanych po białorusku. W języku tym pisali wówczas tylko miejscowi muzułmanie (Tatarzy) oraz ewangelicy; katolicy pisali po polsku, a prawosławni w języku cerkiewnosłowiańskim. Jednocześnie Katichisis było pamfletem wymierzonym przeciwko prawosławiu, podkreślało zbędność rytuałów religijnych, niski poziom wykształcenia księży i stwierdzało, że tylko judaizm stara się zapoznać wiernych z treścią świętych pism.
Budny wkrótce ujawnił swoje sympatie dla arianizmu w kolejnym dziele w języku białoruskim: Pra apraudanie griesznaga czaławieka pierad Bogam (O usprawiedliwieniu grzesznego człowieka przed Bogiem) 1562. W tej książce Budny bronił instytucji państwa, służby wojskowej i własności prywatnej przeciwko radykałom ariańskim.
Z powodu sprzyjania Braciom Polskim (arianom) kalwiński konsystorz pozbawił go funkcji pastora. Nagle Budny został pozbawiony wszelkich dochodów i w rozpaczy próbował odzyskać łaskę księcia Radziwiłła, ale bez powodzenia. Przeniósł się do Łoska, na dwór krajczego litewskiego Jana Kiszki, który sprzyjał arianom. Tu Budny (jako pastor ariański) otwarcie przedstawił swój program demokratyzacji ustroju państwa i protestował przeciwko karze śmierci. Odrzucał też ideę boskości Jezusa i podkreślał, iż Jezus był tylko doskonałym człowiekiem. Te nowatorskie idee przysporzyły mu wielu wrogów, głównie wśród katolików i prawosławnych, którzy zarzucali mu sympatię dla judaizmu. Także Bracia Polscy potępiali jego najskrajniejsze poglądy; był 2 razy ekskomunikowany ze zboru (w 1582 i 1584) i z powrotem przyjmowany, po odwołaniu kontrowersji.
Po ukazaniu się pierwszych drukowanych polskich Biblii - katolickiej Biblii Leopolity (1561) i kalwińskiej Biblii Brzeskiej (1563) - środowiska protestanckie (kalwińskie i ariańskie) dostrzegały potrzebę wydania jeszcze jednego Pisma Świętego w tańszym i poręczniejszym formacie oraz wolnego od błędów wydań wcześniejszych i bliższą językowi zwykłych ludzi. Około 1567 (ariański synod skrzyński) rozpoczęto prace nad poprawionym wydaniem Biblii Brzeskiej i przygotowania do jej druku w Nieświeżu w majątku Radziwiłłów, którym zarządzał Maciej Kawęczyński, właściciel tamtejszej drukarni.
Prawdopodobnie w 1568 Kawęczyński zaprosił Budnego do prac nad poprawieniem Biblii Brzeskiej. Porównanie jej tekstu z wersjami grecką, hebrajską i niemiecką wykazało jednak, że wbrew deklaracjom wydawców przekład brzeski nie jest bezpośrednim tłumaczeniem z języków oryginalnych, ale przekładem z łaciny i francuskiego. Szybko okazało się, że dużo praktyczniej będzie dokonać nowego tłumaczenia niż poprawiać błędy wcześniejszych wydań. Po nieudanych próbach pozyskania współpracowników, Budny przyjął cały ciężar dokonania przekładu na siebie.
Budny rozpoczął od przetłumaczenia Nowego Testamentu oraz ksiąg apokryficznych (które uważał za nienatchnione i traktował je jako "wprawkę" w grece). Zostały one wydrukowane w 1570 w Nieświeżu przez Kawęczyńskiego, który nie podzielał wszystkich poglądów Budnego i dokonał w tekście zmian bez uzgodnienia z tłumaczem, między innymi usuwając przypisy.
Prace nad Starym Testamentem prowadził Budny w latach 1570-1572. O intensywności pracy świadczy fakt, że pod koniec tego okresu biblista miał poważne problemy ze wzrokiem i musiał korzystać z pomocy młodzieńca czytającego teksty hebrajskie. W 1572 ukazało się dzieło życia Budnego - całość przekładu Biblii znana jako "Biblia Nieświeska". Druk rozpoczęto w Nieświeżu, ale przerwano go na skutek interwencji nawróconego na katolicyzm Krzysztofa "Sierotki" Radziwiłła, który doprowadził do przeniesienia drukarni do Zasławia (lub Uzdy). Tam dokończono druk Biblii w przekładzie Budnego, stąd czasem jej nazwa Biblia Nieświesko-Zasławska.
Biblia Nieświeska, w odróżnieniu do Brzeskiej, była tłumaczeniem dosłownym, w którym oddano "słowo za słowo", a nie "myśl za myśl". Przez to była, jak na XVI w., bardzo nowatorska. Zrywała też z wieloma tradycyjnymi rozwiązaniami, a w to miejsce często ściśle trzymała się wersji hebrajskiej. Wprowadzała do języka polskiego neologizmy, które miały zastąpić łacińskie zwroty (np. "rozdział" w miejsce "kapitel"). Większość imion i nazw własnych było transkrypcją hebrajskich i greckich odpowiedników. Konsekwentnie oddawała takie słowa jak "dusza" (hebr. nefesz, gr. psyche), "grób" (hebr. szeol, gr. hadeis), "Jehowa" (hebr. JHWH).
Z czasem Budny wyparł się jednak tłumaczenia Nowego Testamentu z Biblii Nieświeskiej (pozmienianego przez wydawców) i 2 lata później, w 1574 wydał w Łosku sam pod własnym nazwiskiem Nowy Testament, w wersji bez zmian Kawęczyńskiego i z przypisami oraz obszernym materiałem biblistycznym. W wydaniu tym zamieścił 11 razy imię "Jehowa" w Ewangelii według Mateusza. W wydaniu tym Budny usunął wszelkie wzmianki sugerujące boskość Jezusa.
Później, ok. 1589, Budny wydał jeszcze jedno wydanie Nowego Testamentu, w którym wycofał się z części swoich rozwiązań, uważanych za kontrowersyjne i niepotwierdzone manuskryptami. Zmian tych dokonał również pod wpływem środowiska Braci Polskich.
Ponieważ krąg czytelników języka białoruskiego był ograniczony, Budny zaczął pisać po polsku, wyjaśniając: Głupstwo to jest mową jednej krainy gardzić, a drugiej słówka pod niebiosa wynosić.
Napisał wstęp do polskiego przekładu dzieła Andrzeja Frycza Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej (1577). Nieco wcześniej, w książce O furyiach albo szaleństwach francuskich... (1573) przestrzegał przed wybieraniem Henryka Walezego na króla Polski, który mógłby powtórzyć masakrę innowierców ("Noc św. Bartłomieja").
Nawoływał do zachowania czystości języka polskiego i proponował zastąpienie zapożyczeń z języków obcych (głównie germanizmów i latynizmów) słowami z innych języków słowiańskich. Wprowadził do swoich przekładów takie słowa jak "namiot", "rozdział", "napletek", "całopalenie" i inne, które weszły na stałe do języka polskiego.
Większość dzieł Budnego zaginęła lub została zniszczona w okresie kontrreformacji; oprócz wymienionych zachowały się: Świętego Justyna filozofa i męczennika rozmowa z Tryfonem Żydem (1564), Ad argumenta Simleri... (1574), O przedniejszych wiary chrystyjańskiej artykulech to jest o Bogu jedynym, o Synu jego i Duchu św. (1576), O urzędzie miecza używającem (1583).
