Tomaszów Mazowiecki

Tomaszów Mazowiecki
Herb Tomaszowa Mazowieckiego Flaga Tomaszowa Mazowieckiego
Państwo	Polska
Województwo	łódzkie
Powiat	tomaszowski
Gmina	gmina miejska
Prezydent miasta	Rafał Zagozdon
Powierzchnia	41,30 km²
Ludność (2010) • liczba • gęstość	65 818 ▲ 1593,6 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 44
Kod pocztowy	97-200
Tablice rejestracyjne	ETM
Położenie na mapie Polski Tomaszów Mazowiecki
51°31′53″N 20°00′32″E
TERC (TERYT)	1101316011
SIMC	0968300
Urząd miejski ul. Polskiej Organizacji Wojskowej 10/16 97-200 Tomaszów Mazowiecki
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Tomaszów Mazowiecki w Wikisłowniku
Strona internetowa

Tomaszów Mazowiecki: kościół św. Antoniego w centrum miasta

Tomaszów Mazowiecki (do 1926 Tomaszów) – miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. Szóste co do wielkości, a czwarte co do ludności miasto w woj. łódzkim.

Tomaszów Mazowiecki leży w Dolinie Białobrzeskiej, nad Pilicą, Wolbórką, Czarną i Piasecznicą, w pobliżu Zalewu Sulejowskiego, na skraju Puszczy Pilickiej.

Według danych z 30 czerwca 2010 r. miasto miało 65 375 mieszkańców.

Miasto położone jest w dwóch regionach historyczno-kulturowych, bowiem dzielnice po lewej stronie Pilicy to Mazowsze natomiast po prawej stronie rzeki to Małopolska.

Duży ośrodek przemysłu włókienniczego, ceramicznego, maszynowego, odzieżowego, metalowego, skórzanego oraz usług.

Położenie

Panorama Tomaszowa Mazowieckiego na początku XIX wieku, rys. Leonard Chodźko 1837

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 41,30 km². Miasto stanowi 4,03% powierzchni powiatu.

Według danych z roku 2002 Tomaszów Mazowiecki ma obszar 48,3 km², w tym: użytki rolne 45%. użytki leśne 13%.

Miasto sąsiaduje z gminą Lubochnia oraz wiejską gminą Tomaszów Mazowiecki.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego.

Części miasta i osiedla mieszkaniowe

Części miasta

Białobrzegi, Bocian, Brzustówka, Duże Nagórzyce, Józefów, Kaczka, Karpaty, Kępa, Laski, Ludwików, Łąki Henrykowskie, Małe Nagórzyce, Michałówek, Nagórzyce, Niebrów, Nowy Port, Podgórze, Podoba, Rolandówka, Siedmiodomki, Starzyce, Tomaszówek, Utrata, Wilanów, Wola-Wiaderno, Zapiecek.

Osiedla mieszkaniowe

Osiedle 1000-lecia, Osiedle Górna, Osiedle Mjr. Hubala, Osiedle Kanonierów, Osiedle Obrońców Tomaszowa z 1939 r., Osiedle Strzelecka, Osiedle Śródmieście, Osiedle Wyzwolenia I, Osiedle Wyzwolenia II, Os. Zapiecek, Osiedle Zielone.

Historyczne części miasta: Gustek, Henryków, Kuźnice Tomaszowskie.

Historia

Świątynia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, ul. św. Antoniego 39

Rozwój Tomaszowa Mazowieckiego wiąże się z rewolucją przemysłową XIX w. Został on założony przez hrabiego Antoniego Ostrowskiego, który nazwał osadę na cześć swojego ojca Tomasza. Zalążkiem przyszłego miasta były powstałe w 1788 r. piece hutnicze w nadpilickich lasach. Intensywny rozwój miasta nastąpił w latach 1822–1823, kiedy to hrabia Ostrowski postawił na włókiennictwo. W 1824 r. Tomaszów otrzymał prawa osady fabryczno-handlowej, a 6 lipca 1830 Tomaszów uzyskał prawa miejskie.

Miasto stało się jednym z ważniejszych ośrodków przemysłu włókienniczego w Łódzkim Okręgu Przemysłowym. Odzyskanie niepodległości w 1918 r. stało się początkiem okresu odbudowy przemysłu. Dwanaście tysięcy pracujących robotników, 126 większych i mniejszych fabryk, trzy fabryki dywanów dające 70% produkcji krajowej, rozwinięty przemysł włókienniczy, chemiczny oraz drzewny i metalowy, 45 tys. mieszkańców – składają się na obraz Tomaszowa Mazowieckiego w przededniu II wojny światowej^{[potrzebne źródło]}.

Podczas wojny obronnej 6 września 1939 w rejonie miasta rozegrała się bitwa pod Tomaszowem Mazowieckim. W czasie II wojny światowej w połowie 1940 roku m.in. do Tomaszowa (za pośrednictwem obozu przesiedleńczego w Radogoszczy) trafiały transporty osób wysiedlonych z Kraju Warty. W tym okresie na terenie Tomaszowa stacjonował już pododdział Organizacji Todt, który budował duże schrony obok wsi Konewka i Jeleń. W czasie wojny na terenie miasta znajdował się węgierski lazaret. Tomaszów został zajęty przez Armię Czerwoną 18 stycznia 1945.

W okresie powojennym miasto zaczęło się intensywnie rozbudowywać, powstały nowe wielorodzinne osiedla mieszkaniowe oraz osiedla budownictwa jednorodzinnego. Wybudowano kilka nowych zakładów przemysłowych a wiele zmodernizowano.

Po roku 1990 miasto zaczęło podupadać, systematycznie zmniejsza się liczba mieszkańców, a do roku 2010 upadła większość zakładów przemysłowych (ZWCH Wistom, ZTW Mazovia S.A.). Po zakładach tych pozostały tylko zniszczone budynki pofabryczne.

Ulica Św. Antoniego

Urząd Miasta Tomaszowa Mazowieckiego

Budynek ZUS przy ulicy Mościckiego

Budynek banku przy ul. Mościckiego

Hotel przy ul. Św Antoniego

Tomaszów Mazowiecki ul. POW

Kamiennica przy ul. Mościckiego

Osiedle mieszkaniowe przy ul Oskara Lange

Osiedle mieszkaniowe "Niebrów"

Nieczynne Zakłady Włókien Chemicznych WISTOM - Dawniej jedne z największych w Polsce

Zabytki

Zabytkami miasta są:

• kościół ewangelicko-augsburski Zbawiciela – ul. św. Antoniego 39 – zbudowany w latach 1897–1902 w stylu neogotyckim, wewnątrz znajduje się obraz autorstwa Wojciecha Gersona z 1900 r. pt. "Spotkanie Zmartwychwstałego Chrystusa z Marią Magdaleną" oraz zabytkowe organy.
• Klasycystyczny kościół ewangelicko-augsburski Świętej Trójcy – pl. Kościuszki 21 – wybudowany na zlecenie hr. Antoniego Ostrowskiego w latach 1823–1829.
• Dawne jatki – ul. Rzeźnicza – budowla w stylu klasycystycznym, do lat 70. XX wieku pełniły funkcję handlową. W latach '70 adaptowano je na potrzeby kultury lokalizując w nich "Galerię pod Arkadami" (obecnie "Galeria Arkady").
• Pałac Ostrowskich – ul. POW 11/15 – Zbudowany w 1812 roku według projektu Lessla w stylu klasycystycznym. Pierwotnie był to budynek parterowy. Z trzypiętrowej wieży założyciel Tomaszowa obserwował swoje dobra. W późniejszym czasie dobudowano piętro. W części parterowej urządzono kaplicę i oranżerię. Pozostałe pomieszczenia były przeznaczone do celów mieszkalnych. Na początku lat 20. obok pałacu zostały zbudowane zabudowania folwarczne, dom dla oficjalistów (obecnie WKU) i stajnia. Generalne remonty przechodził w latach 1898, 1929, 1969, 2010. Obecnie mieści się tu Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego.
• Kościół św. Antoniego Padewskiego – przy ulicy św. Antoniego – zbudowany w latach 1862–1864 z zachowaniem stylu klasycystycznego, rozbudowany w latach 1888–1891 i 1948.
• Ratusz miejski – ul. POW 10/16 – zaprojektowany przez Aleksandra Ranieckiego. W 1925 r. ówczesny prezydent Polski Stanisław Wojciechowski dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę ratusza, uroczyste otwarcie gmachu odbyło się 26.06.1927 r.
• Gmach Banku Polskiego – ul. I. Mościckiego. 31/33 – wybudowany w latach 1923–1924, budowla wzniesiona w stylu akademickiego klasycyzmu z polskimi formami architektury pałacowej, wnętrze zostało ozdobione bogatą sztukaterią. Obecnie mieści się tu bank Pekao SA.
• Elektyczny pałacyk Pieschów – ul. Barlickiego 32 – Zbudowany w 1895 r. przez Moritza Piescha, właściciela mechanicznej farbiarni i wykończalni, jednej z pierwszych i największych fabryk włókienniczych Tomaszowa. W latach 30. bryła obiektu uległa pewnym przeobrażeniom: rozbudowano II piętro zmieniając elewację północno i południowo-wschodnią.
• Fabrykancka kamienica – ul. I. Mościckiego 4 – Zbudowana na początku lat 20. XX wieku przez Bolesława vel Borucha Szepsa – współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy Tomaszów Maz.

Willa dra Jana Rodego w Tomaszowie Mazowieckim, obecnie Urząd Stanu Cywilnego

• Pałacyk dra Jana Rodego – ul. Św. Antoniego 42 – Nosi cechy architektury stanowiącej połączenie neoklasycyzmu i elektyzmu. Zbudowany przez wybitnego społecznika i lekarza, założyciela tomaszowskiego szpitala – dra Jana Serafina Rodego. Obecnie mieści się tu Urząd Stanu Cywilnego.
• Kościół modrzewiowy pw. św. Marcina biskupa – ul. Gminna (Białobrzegi) – Pochodzi z XVII w. przebudowany ok. 1746 r.
• Dawny dwór – ul. Radomska – Pochodzi z połowy XIX wieku. Obecnie własność Gminnej Spółdzielni.
• Fabrykancka willa – ul. Konstytucji 3 Maja 48 – Zbudowana w stylu eklektycznym ok. 1900 r. dla kierownictwa Fabryki Sukna H. Landsberg. Obecnie siedziba Rejonowego Urzędu Pracy.

Willa rodziny Knothe położona przy Placu Kościuszki

• Kamienica fabrykancka rodziny Knothe – plac Kościuszki 17 – Obecny eklektyczny wystrój elewacji otrzymała w 1896 roku w wyniku przebudowy domu zbudowanego w latach 20. ubiegłego wieku. Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.
• Klasycystyczna kamienica – pl. Kościuszki 18 – Zbudowana w połowie XIX wieku. Od 1882 r. własność Karola Jana Bartke – właściciela Fabryki Sukien i Kortów (dawnej "Batavii"). Obecnie siedziba Sądu Rejonowego.
• Batavia – ul. Warszawska – Najstarszy budynek fabryczny w mieście, obecnie Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych.
• Jeden z pierwszych obiektów fabryki włókienniczej Moritza Piescha – ul. Barlickiego – Fabryka uruchomiona została w 1874 roku przy ówczesnej ulicy św. Tekli. Obiekt zbudowany w stylu eklektycznym z przeznaczeniem no oddział wykończenia tkanin i mieszkania dla kadry fabrycznej. Obecnie pełni funkcje produkcyjno-administracyjne w Zakładach Tkanin Wełnianych "Mazowia" SA.
• Komin i budynek zakładowej kotłowni – ul. Barlickiego – Wybudowane w 1872 roku w fabryce Moritza Piescha. Obecnie własność ZTW "Mazovia" SA.
• Eklektyczna willa – ul. Barlickiego – Zbudowana przez Jakuba Halperna – właściciela fabryki wyrobów sukiennych. Obecnie własność ZTW "Mazovia" SA.
• Budynek dawnej wozowni – ul. Barlickiego – Należała do fabryki Moritza Piescha. Zbudowana w 1911 r. w stylu eklektycznym z elementami secesji. Obecnie użytkowana przez dział transportu ZTW "Mazovia" SA.
• Budynek zakładowej stolarni – ul. Barlickiego – Zbudowana w 1911 roku przez spadkobierców Moritza Piescha. Elewacja eklektyczna z elementami secesji. Obecnie mieści się tu zakładowa stolarnia ZTW "Mazovia" SA.
• Fabryczna portiernia – ul. Konstytucji 3 Maja 46 – Zbudowana w końcu lat 90. XIX wieku z przeznaczeniem na budynek socjalny fabryki sukna H. Landsberg. Obecnie użytkowana przez ZTW "Mazovia" SA.
• Willa Bornsteinów – ul. Warszawska – Zbudowana w połowie XIX wieku przez Zusmana Bornsteina – właściciela Starzyckiej Fabryki Wyrobów Sukiennych. Wielokrotnie przebudowywana.
• Fabrykancka willa – ul. Spalska 120 – Zbudowana na przełomie XIX i XX wieku przez Roberta Kleindiensta – właściciela fabryki włókienniczej "Wilanów".
• Fabrykancka willa – ul. Warszawska 10 – Zbudowana na początku XX wieku przez Dawida Bornsteina – właściciela Tomaszowskiej fabryki Wyrobów Sukiennych.

Edukacja

Rezerwat przyrody Niebieskie Źródła

Widok z mostu kolejowego w Tomaszowie na zakola Pilicy

Wydobyty z dna Pilicy i odrestaurowany transporter opancerzony typu SdKfz 251/3 – IV "Rossi". Obecnie w zbiorach Muzeum w Tomaszowie Maz. Tu podczas Inscenizacji walk o PWPW podczas powstania warszawskiego, ul. Sanguszki w Warszawie, 30 lipca 2006

Pomnik ofiar zbrodni katyńskiej w Tomaszowie Mazowieckim

• Szkoły podstawowe
  • Szkoła Podst. nr 1 im. Aleksandra Kamińskiego
  • Szkoła Podst. nr 6
  • Szkoła Podst. nr 7
  • Szkoła Podst. nr 10
  • Szkoła Podst. nr 11
  • Szkoła Podst. nr 12 im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podst. nr 13
  • Szkoła Podst. nr 14
  • Szkoła Podst. w Wiadernie (dawniej nr 15)
• Gimnazja
  • Gimnazjum nr 1
  • Gimnazjum nr 2 im. Ireny Sendlerowej
  • Gimnazjum nr 3 im. Józefa Piłsudskiego
  • Gimnazjum nr 4
  • Gimnazjum nr 5
  • Gimnazjum nr 6 im. Jana Twardowskiego
  • Gimnazjum nr 7
  • Gimnazjum nr 8
• Szkoły Ponadgimnazjalne
  • I LO im. Jarosława Dąbrowskiego
  • II LO im. Stefana Żeromskiego
  • III LO im Stanisława Hojnowskiego (dawny "Chemik")
  • ZSP nr 1 im. Tadeusza Kościuszki "Mechanik"
  • ZSP nr 2 (dawny "Gastronomik", "Ekonomik" i "Handlówka")
  • ZSP nr 3 im. Jana Pawła II "Samochodówka"
  • ZSP nr 6 "Włókiennik"
• Szkoły artystyczne
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II Stopnia im.prof.Tadeusza Wrońskiego
• Wyższe uczelnie
  • Filia Uniwersytetu Łódzkiego w Tomaszowie Mazowieckim
  • Filia Politechniki Radomskej
  • Filia Wyższej Szkoły Biznesu i Przedsiębiorczości

Transport

Znaczący węzeł drogowy i kolejowy.

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

• droga krajowa nr 8: kierunek Suwałki – Warszawa – Tomaszów Mazowiecki – Wrocław – Kudowa-Zdrój
• droga krajowa nr 48: kierunek Kozienice – Dęblin – Kock
• droga wojewódzka nr 713: kierunek Łódź – Tomaszów Mazowiecki – Januszewice koło Opoczna

Linie kolejowe łączą Tomaszów Mazowiecki bezpośrednio z wieloma miastami (połączenia bezpośrednie):

• Tomaszów Mazowiecki – Koluszki – Łowicz – Poznań
• Tomaszów Mazowiecki – Kraków – Zakopane
• Tomaszów Mazowiecki - Skarżysko-Kamienna (ruch towarowy, osobowy zawieszony 31 lipca 2009 roku)
• Tomaszów Mazowiecki – Radom
• Tomaszów Mazowiecki – Łódź
• Tomaszów Mazowiecki – Spała (ruch towarowy, osobowy uruchamiany okazyjnie)

Komunikacja międzymiastowa i miejska

• MZK Tomaszów Mazowiecki

Sport

W mieście istnieje tor łyżwiarski Pilica. Ponadto w Tomaszowie istnieje kilka klubów sportowych:

• Lekka atletyka - Młodzieżowy Klub Sportowy ( MKS Tomaszów Maz.)
• Lechia Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna, w sezonie 2010/2011 gra w IV lidze,siatkówka(w sezonie 2010/2011 gra w II lidze))
• Kawaleria Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna, w sezonie 2010/2011 beniaminek w A-klasy)
• MUKS Tomaszów Mazowiecki (piłka nożna kobiet, w sezonie 2006/2007 gra w I lidze, grupie zachodniej)
• Pilica Tomaszów Mazowiecki (kręglarstwo, łyżwiarstwo szybkie)
• MUKS Wiking Tomaszów Mazowiecki (siatkówka, III liga seniorów i rozgrywki wszystkich kategorii młodzieżowych chłopców, pływanie, kajakarstwo)
• LKK Start Tomaszów Mazowiecki ( kolarstwo)
• MUKS Dargfil Ceramika Paradyż (dawniej Desperado) (piłka nożna, piłka siatkowa)
• UKS Victoria (piłka ręczna dziewcząt i chłopców)
• UKS Trójka (piłka nożna chłopców)
• UKS DWÓJKA (karate sportowe)

W okresie dwudziestolecia międzywojennego (1918-1939) istniało w Tomaszowie Mazowieckim 12 klubów sportowych.

• Lechia Tomaszów Mazowiecki – klub sportowy związany z kołami rządowymi i BBWR;
• Hakoah – klub założony przez fabrykantów żydowskich;
• Tomaszowianka – klub sportowy w Starzycach przy Starzyckiej Fabryce Wyrobów Sukiennych;
• Strzelec – klub skupiający legionistów-kombatantów;
• Sokół – klub pod patronatem Narodowej Partii Robotniczej;
• Victoria – klub mieszczaństwa niemieckiego;
• Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe (ŻTGS);
• Hapoel – klub założony przez Organizację Syjonistyczną;
• Orlę – klub związany z Młodą Polską;
• TUR – klub sportowy pod auspicjami PPS;
• Młot – klub sportowy związany z komunizującymi związkami zawodowymi;
• Jutrznia – klub sportowy pod patronatem Bundu.

Media lokalne

• Radio
  • Radio FaMa Tomaszów 92,9 MHz
• Prasa
  • Tomaszowski Informator Tygodniowy
  • Przegląd Lokalny Famka
• Telewizja
  • [Tomaszowska Telewizja Internetowa tvtomaszow.pl]
• Portale Internetowe
  • tvtomaszow.pl
  • NaszTomaszow.pl
  • Tomaszow.pl
  • Tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl
  • Tomaszowianie.org
  • MotoTomaszów.pl

Miasta partnerskie

• Stanisławów,
• Prato,
• Mionica,
• Linares,
• Adampol

Zobacz też

• Synagoga w Tomaszowie Mazowieckim
• Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim
• Stacja kolejowa Tomaszów Mazowiecki
• Grupa SIM PCK Tomaszów Maz.
• Ludność Tomaszowa Mazowieckiego
• Rezerwat Niebieskie Źródła
• Groty Nagórzyckie
• Skansen Rzeki Pilicy
• Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Tomaszowie Mazowieckim

Linki zewnętrzne

• Strona internetowa Telewizji Tomaszów Mazowiecki
• tomaszow-maz.eu Oficjalna strona Urzędu Miasta
• Linki do stron powiązanych z Tomaszowem Mazowieckim w katalogu Open Directory Project