Tramwaje w Moście i Litvínovie

Tramwaje w Moście i Litvínovie
Tramwaj Škoda 03 T na linii nr 1 w centrum Litvínova
Lokalizacja	Most i Litvínov
Rodzaj transportu	tramwaj
Data uruchomienia	7 sierpnia 1901
Całkowita długość linii	68 km
Liczba linii	5
Liczba pojazdów	104
Prześwit toru	1435 mm
Operator	Dopravní podnik měst Mostu a Litvínova a.s.

Tramwaje w Moście i Litvínovie – system komunikacji tramwajowej znajdujący się w Moście i Litvínovie, miastach leżących w północno-zachodnich Czechach

W miastach funkcjonuje wspólna komunikacja tramwajowa, obsługiwana przez Dopravní podnik měst Mostu a Litvínova a.s. (DPmML, pol. Przedsiębiorstwo Komunikacyjne miast Mostu i Litvínova S.A.). Trasa poza granicami obu miast ma charakter szybkiego tramwaju. Tramwaje są jednym z dwóch, obok autobusów, rodzajów komunikacji miejskiej w tych miastach.

Sieć tramwajowa składa się z pięciu linii oznaczonych numerami 1–4 i 7, o łącznej długości 68 km, przy czym w znacznej mierze pokrywają się one ze sobą. Ponadto w weekendy i dni świąteczne w okresie od kwietnia do października uruchamiany jest Cyklotramwaj, kursujący po trasie "1". Linie obsługiwane są przez sto cztery wozy tramwajowe, w tym dwa niskopodłogowe. Most i Litvínov to najmniejsze czeskie miasta z funkcjonującą komunikacją tramwajową.

Historia

Początki komunikacji tramwajowej

W końcu XIX w. Most, ważny ośrodek górniczy, bardzo szybko się rozwijał. Powstawały nowe zakłady przemysłowe coraz bardziej oddalone od miasta. Brak dostatecznej komunikacji między nimi a centrum miasta miały rozwiązać tramwaje parowe, które proponowano już w 1893.

Zdecydowano się jednak na tramwaj elektryczny i w 1899 rozpoczęto budowę torów i sieci trakcyjnej. Pierwszą linię otwarto 7 sierpnia 1901. Miała 12,5 km długości i wiodła z dworca kolejowego przez centrum Mostu, Kopisty, Růžodol, Dolny Litvínov, Górny Litvínov do Janowa. Była to linia jednotorowa o rozstawie 1000 mm. W pierwszych latach w Moście eksploatowano osiem wozów silnikowych i siedem doczepnych pochodzących z wytwórni w Grazu, z wyposażeniem elektrycznym z koncernu AEG. Całkowity koszt budowy wyniósł 7 364 000 koron austro-węgierskich. Do 1918 operatorem mosteckich tramwajów była spółka Betreibergesellschaft Brüxer Strassenbahn- und Elektrizitäts – Gesellschaft, AG Brüx.

Tramwaje wąskotorowe do lat 50.

1 kwietnia 1903 uruchomiono komunikację towarową. Zostało wtedy zbudowane krótkie (kilkaset metrów) odgałęzienie do kopalni Minerva. Bocznicę do kopalni otwarto w 1907 również w Hamrze, krótko przed pętlą w Janowie. W tym samym rejonie w 1910. nieznacznie zmieniono kształt linii tramwajowej, która przebiegała odtąd bliżej zabudowań. Następnie w 1915 powstały odnogi do kopalni Julius II i Julius III w Kopistach, przy czym obie obsługiwały wyłącznie komunikację towarową. W latach 1913 i 1915 tabor zasiliły nowe wagony zakładów Ringhoffera.

12 grudnia 1917 otwarto nowy odcinek do Wzgórza Czepiroskiego (czes. Čepirožská výšina). W następnym okresie skupiono się na rozwoju komunikacji towarowej, nie rozszerzając sieci pasażerskiej ani nie modernizując taboru. Sytuacja zmieniła się po 1938, kiedy Most wszedł w skład III Rzeszy.

10 grudnia 1939 wprowadzono oznaczenie linii:

1. Most, dworzec – Most, kasa oszczędności – Kopisty – Růžodol – Dolny Litvínov – Górny Litvínov – Hamr – Janów
2. Most, kasa oszczędności – Wzgórze Czepiroskie
3. Most, kasa oszczędności – Kopisty – kopalnia Minerva

W związku z budową w Záluží, między Mostem a Litvínovem, wielkich zakładów petrochemicznych zbudowano tam linię tramwajową, która częściowo wykorzystywała istniejące już odgałęzienie do kopalni Minerva. Pod koniec II wojny światowej zakłady petrochemiczne w Záluží zostały zbombardowane, przez co doszło do zniszczenia dwukilometrowego odcinka trakcji tramwajowej w tym rejonie. Z tego powodu tymczasowo funkcjonowały odrębne sieci: litvínovska i mostecka.

Komunikację międzymiastową ponownie uruchomiono 29 października 1945, przy czym trasa poza granicami miasta została przesunięta znacznie na zachód. Jednocześnie odcinek Most kasa oszczędności – Most zajezdnia stał się wyłącznie odcinkiem technicznym. W następnym roku linię do kopalni Minerva przedłużono do wschodniej bramy zakładów petrochemicznych, a bocznicę do kopalni Julius III otwarto dla przewozów pasażerskich. W 1949 oddano do użytku nową pętlę przy dworcu kolejowym oraz uruchomiono linię o długości 1,4 km od gimnazjum do osiedla górniczego Szczęść Boże (czes. Zdař Bůh) w dzielnicy Zahrażany.

W 1950 sieć tramwajowa w Moście i Litvínovie liczyła 18,8 km i składała się z pięciu linii:

1. Most, kasa oszczędności – Kopisty – Růžodol – Dolny Litvínov – Górny Litvínov – Hamr – Janów
2. Most, dworzec – Most, kasa oszczędności – Most, gimnazjum – Wzgórze Czepiroskie
3. Most, dworzec – Most, kasa oszczędności – Most, gimnazjum – osiedle Szczęść Boże
4. Most, kasa oszczędności – Kopisty – kopalnia Minerva – Záluží, zakłady petrochemiczne
5. Most, kasa oszczędności – Kopisty, kopalnia Julius III

Historyczny rozwój sieci tramwajowej w Moście i Litvínovie

W 1952 zbudowano drugi tor na trasie od kasy oszczędności do gimnazjum w Moście. Tabor został zasilony nowymi wagonami 6MT z zakładów Tatra z Czeskiej Lipy.

Przebudowa sieci tramwajowej

W latach 50. postanowiono przebudować sieć tramwajową do rozstawu 1435 mm. W 1955 otwarto nową pętlę Podžatecká, przez co linia do Wzgórza Czepiroskiego została skrócona o 250 m. 28 listopada 1955 linię nr 1 skrócono do Dolnego Litvínova.

1 kwietnia 1957, dokładnie po pięciu latach od rozpoczęcia budowy, otwarto pierwszy odcinek normalnotorowej linii tramwajowej z dworca w Litvínovie do Záluží, mającej na odcinku poza granicami miasta charakter szybkiego tramwaju. Jednocześnie linia 1 została skrócona do Růžodolu. Jeszcze w tym samym roku normalnotorowa linia tramwajowa dotarła do ul. Kopistskiej w Moście. W 1958 linia ta otrzymała numer 4, natomiast wąskotorowe linie 4 i 5 zostały zlikwidowane, choć jeździły jeszcze oznaczone jako X do 1 sierpnia 1958. Wtedy zamknięto odcinek między zakładami petrochemicznymi a odgałęzieniem do kopalni Julius III, linia 1 została skierowana do tej kopalni, a X ostatecznie zlikwidowana. W 1958 linię nr 4 przedłużono do pętli "Litvínov wschód" (dziś Poliklinika), a w 1959 do Cytadeli.

Kolejnym etapem likwidacji sieci wąskotorowej było zamknięcie odcinka między kopalnią Jan Hus a Julius III 23 marca 1959. 2 kwietnia 1959 została całkowicie zlikwidowana linia 1. Wciąż funkcjonowały linie 2 i 3, kursujące tylko w obrębie samego miasta Mostu. Kursowanie linii 3 zostało zawieszone 1 listopada 1960, po poważnym wypadku, natomiast "2" została zlikwidowana 24 marca 1961. Następnego dnia oddano do użytku nową, normalnotorową, trasę do domu towarowego Rozkvět, przedłużoną w grudniu do Velebudic, gdzie od 1964 do 1969 budowano nową zajezdnię oraz zakłady naprawcze.

Pierwsza normalnotorowa linia tramwajowa wiodła z Litvínova przez Záluží do Mostu, gdzie biegła przez Kopisty, śródmieście, Podžatecką do Velebudic. Przebudowa sieci tramwajowej pozwoliła na likwidację w 1959 linii trolejbusowej, która funkcjonowała w obu miastach od 1946. W związku z przebudową sieci dokonano wymiany przestarzałego, przedwojennego taboru na nowoczesne wtedy Tatry T1 (od 1956) i T2 (od 1961). Do dzisiejszych czasów nie zachowały się praktycznie żadne ślady d. wąskotorowych tramwajów.

Tramwaje normalnotorowe po 1961

Tramwaj Tatra T3 w Záluží

W 1964 podjęto decyzję o "przeniesieniu" miasta Most na nowe miejsce, kilka kilometrów na południe, i całkowitym wyburzeniu całego historycznego centrum w celu eksploatacji złóż węgla brunatnego znajdujących się pod miastem. Proces ten trwał aż do 1978. Konieczna była kompletna zmiana tras tramwajowych na dawnym odcinku śródmiejskim. Wskutek przebudowy sieci z lat 50. nie było to zbyt skomplikowane. W 1973 przebudowano krótki odcinek w "starym" Moście, jednak główne prace przypadły na rok 1975, kiedy wybudowano nowy odcinek linii tramwajowej o długości 3,1 km z Kopist do nowego centrum miasta, przebiegający w – powstałym na miejscu południowo-zachodniej części zniszczonej starówki – korytarzu erwienickim (czes. Ervěnický koridor), równolegle do dwupasmowej drogi I/13 (Deczyn – Cheb) i linii kolejowej z Uścia nad Łabą do Chomutowa. Ponadto wybudowano odgałęzienie do nowego dworca kolejowego. W 1967 na ulice Mostu i Litvínova wyjechały pierwsze Tatry T3, które stanowią dziś zdecydowaną większość taboru (102 na 104 wozy tramwajowe).

W uzupełnieniu do istniejącej linii nr 4 z Mostu-Velebudic (zajezdnia) do litvínovskiej cytadeli, na przełomie lat lat 70. i 80. powstały linie: 2 od dworca do Velebudic, 3 od dworca do cytadeli i 7 z Velebudic do Litvínova-wschodu (poliklinika). 20 stycznia 1981 oddano do użytku trasę z zajezdni v Velebudicach do nowego osiedla mieszkaniowego w tej dzielnicy, gdzie przedłużono linię nr 2 oraz uruchomiono linię nr 1 stamtąd do cytadeli w Litvínovie. Ten układ linii tramwajowych pozostał do dzisiaj niezmieniony.

W latach 80. oprócz modelu T3 (na który przebudowano również większość T1 i T2) eksploatowano wagony Tatra KT8D5, sprzedane w 1997 do węgierskiego Miszkolca, i Tatra T5B6, wycofane w 1990. W ramach testów po mosteckich i litvínovskich ulicach jeździły również Tatry T5A5 (1974–1976), Tatry T7B5 (1988) i Tatry RT6N1 (1993–1994). W pierwszych latach XXI w. do Mostu i Litvínova trafiły dwa niskopodłogowe tramwaje Škoda 03 T.

Plany na przyszłość

W latach 80. pojawiły się plany rekonstrukcji linii tramwajowej do Janowa, a później także nowej linii z Velebudic do dworca przez Liščí vrch. Oba projekty nie zostały nigdy zrealizowane i dziś budowa tych odcinków nie jest już brana pod uwagę.

W ramach programu rozwoju transportu szynowego w regionie mosteckim, noszącym nazwę EURO-CESTY planowana jest budowa tramwaju dwusystemowego z Mostu do Žatca przez strefę przemysłową w Havraniu, wykorzystując częściowo linię kolejową Chomutov – Žatec. Trasa ma być otwarta w 2011.

Linie

W Moście i Litvínovie kursuje pięć linii tramwajowych oznaczonych numerami 1–4 i 7. Linie 1, 3 i 7 są szczytowe (kursują tylko w dni robocze, w godzinach szczytu), przy czym "3" ma również dwa kursy nocne, wykonywane zarówno w dni robocze, jak i wolne, natomiast w okresie wakacyjnym wykonuje tylko te dwa kursy nocne. "2" w okresie wakacyjnym kursuje tylko w dni wolne. Jedyną linią kursującą bez żadnych ograniczeń jest "4" – najstarsza ze wszystkich, bo powstała w obecnym kształcie już od 1961 r. "2", "3" i "7" powstały na przełomie lat 70. i 80, natomiast "1" uruchomiono w 1981 r. Ponadto w weekendy w okresie od kwietnia do października po trasie "1" kursuje Cyklotramwaj – linia obsługiwana wagonami przystosowanymi do przewozu rowerów.

Sieć tramwajowa podzielona jest na trzy strefy taryfowe. Pierwsza obejmuje miasto Most, druga Záluží, a trzecia miasto Litvínov.

Linie tramwajowe w Moście i Litvínovie w 2010:

Schemat sieci tramwajowej w Moście i Litvínovie

Numer linii	Trasa
1	Litvínov, Cytadela – Vrchlického – Žižkova – Smetanova – 9. května – Mostecká – Záluží: droga krajowa nr 27 (przez Chemopetrol) – Most: korytarz erwienicki – Budovatelů tř. – Pražská – Most Interspar
2	Most, dworzec – Rudolická – Budovatelů tř. – Pražská – Most Interspar
3	Most, dworzec – Rudolická – korytarz erwienicki – Záluží: droga krajowa nr 27 (przez Chemopetrol) – Litvínov: Mostecká – 9. května – Smetanova – Žižkova – Vrchlického – Litvínov, cytadela
4	Litvínov, Cytadela – Vrchlického – Žižkova – Smetanova – 9. května – Mostecká – Záluží: droga krajowa nr 27 (przez Chemopetrol) – Most: korytarz erwienicki – Budovatelů tř. – Most, Dopravní podnik
7	Litvínov, Poliklinika – Smetanova – 9. května – Mostecká – Záluží: droga krajowa nr 27 (przez Chemopetrol) – Most: korytarz erwienicki – Budovatelů tř. – Most, dopravní podnik
Cyklo- tramwaj	Litvínov, Cytadela – Vrchlického – Žižkova – Smetanova – 9. května – Mostecká – Záluží: droga krajowa nr 27 (przez Chemopetrol) – Most: korytarz erwienicki – Budovatelů tř. – Pražská – Most Interspar

Zajezdnie

Zajezdnia Litvínov

Dopravní podnik měst Mostu a Litvínova ma dwie zajezdnie:

• w Litvínovie przy ul. Mosteckiej, w sąsiedztwie dworca kolejowego;
• w Moście, przy alei Budovatelů, w dzielnicy Velebudice; została zbudowana w latach 1964–1969; zajezdnia jest wykorzystywana również przez autobusy, a oprócz niej znajdują się tam zakłady naprawcze oraz siedziba DPmML;

Tabor

Dopravní podnik měst Mostu a Litvínova dysponuje 104 wozami tramwajowymi, z czego dwa to niskopodłogowe Škody 03 T. Pozostałą część stanowią Tatry T3.

Zdjęcie	Typ	Liczba	Rozpoczęcie eksploatacji
	Tatra T3	102	1967
	Škoda 03 T	2	2001

Ponadto DPmML posiada historyczny tramwaj Tatra T5B6. Ten prototypowy model został wyprodukowany zaledwie w dwóch egzemplarzach, które w latach 1979-1990 jeździły po Moście i Litvínovie. Jeden z nich został zezłomowany, natomiast drugi w 1996 r. odrestaurowano i uczestniczy dziś w przejazdach okolicznościowych w obu miastach.

Zobacz też

• Most
• Litvínov

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego miast Mostu i Litvínova (Dopravní podnik měst Mostu a Litvínova)
• Historia tramwajów wąskotorowych
  Historia tramwajów normalnotorowych
  Fotogaleria
  na stronie Towarzystwa Komunikacji Publicznej
• Historia mosteckich tramwajów
• Tramwaje w Moście i Litvínovie na stronie "Pilzneńskie tramwaje"
• Opis mostecko-litvínovskiej sieci tramwajowej na stronie MHD Praha