Transkrypcja Hepburna

Transkrypcja Hepburna (jap. ヘボン式ローマ字, Hebon-shiki rōmaji^?, dosł. znaki rzymskie (łacińskie) metodą Hepburna) – nosząca nazwisko Jamesa Curtisa Hepburna transkrypcja pisma i dźwięków języka japońskiego na alfabet łaciński, który wykorzystał go w trzecim wydaniu swojego słownika japońsko-angielskiego z 1887 roku. System został pierwotnie zaproponowany przez Stowarzyszenie na rzecz latynizacji alfabetu japońskiego (jap. 羅馬字会, Rōmajikai^?, ang. Society for the Romanization of the Japanese Alphabet; roomazi.org) w 1885 roku. System Hepburna został później poprawiony i nazwany Shūsei Hebon-shiki Rōmaji (jap. 修正ヘボン式ローマ字, Shūsei Hebon-shiki Rōmaji^?). Pierwotnie wspomnianą, poprawioną wersję określano jako Hyōjun-shiki Rōmaji (jap. 標準式ローマ字, Hyōjun-shiki Rōmaji^? standardowy styl latynizacji).

Wprowadzenie

Warianty oryginalny i poprawiony systemu Hepburna pozostają najszerzej stosowanymi metodami transkrypcji języka japońskiego. Ponieważ system ten oparty jest na fonologii języka angielskiego, to użytkownik tego języka nie znający japońszczyzny wymówi w ogólności latynizowany w systemie Hepburna wyraz dokładniej niż wyraz latynizowany w konkurencyjnym Kunrei shiki rōmaji (systemie zaproponowanym przez parlament)^{[potrzebne źródło]}. Podobnie rodzimi użytkownicy języka japońskiego zaznajomieni z alfabetem łacińskim przez naukę języka angielskiego uważają system Hepburna za wygodniejszy w tym kontekście niż Kunrei^{[potrzebne źródło]}.

Niebezpieczeństwem stojącym przed rozpoczynającymi naukę języka japońskiego polskimi użytkownikami tej transkrypcji jest wymawianie z angielska wyrazów japońskich wszędzie tam, gdzie podstawą nauki jest system Hepburna. Z tego powodu również wyrazy takie jak 芸者　czy 将軍,　zapisywane w systemie Hepburna odpowiednio jako geisha oraz　shōgun, zadomowiły się w języku polskim w formach gejsza i szogun pod wpływem traktowania latynizacji Hepburna jako dokładnego odzwierciedlenia głosek japońskich, nie zaś tylko jako ich przybliżenia głoskami języka angielskiego, gdzie poprawniejsze byłyby wersje gejsia/geisia oraz siogun (ostatnia notabene była do niedawna jedyną obowiązującą polską formą zapisu tego wyrazu).

Warianty

Istnieją trzy standardowe warianty latynizacji Hepburna.

• Pierwszą jest wersja tradycyjna (ang. traditional Hepburn), która oznacza długie samogłoski oraz zgłoskotwórcze n na wiele różnych sposobów. Odpowiada to trzeciemu wydaniu (1886) słownika Hepburna, choć muszą zostać wzięte pod uwagę zmiany w użyciu kany.
• Drugą jest wersja poprawiona (ang. revised Hepburn), w której nie korzysta się z zapisu zgłoskotwórczego n jako m przed pewnymi spółgłoskami. System ten używany jest przez Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych (wersję poprawioną nazywa się czasem wersją zmodyfikowaną).
• Trzecią jest wersja zmodyfikowana oparta na wersji poprawionej. Jest ona spójna w zapisie długich samogłosek (zawsze przez podwojenie samogłoski) oraz n zgłoskotwórczego (zawsze n z kreską). Został przyjęty przez niektóre większe słowniki (np. Pocket Kenkyusha Japanese Dictionary wydany przez Oxford University Press), ale nadal jest traktowany z rezerwą przez językoznawców (pojęcie wersja zmodyfikowana może również oznaczać wersję poprawioną).

W samej Japonii istnieją trzy warianty przeznaczone oficjalnie do różnych zastosowań:

• Standard kolejowy (jap. 鉄道掲示基準規程, Standard kolejowy^?) [1], w którym korzysta się z zapisu n zgłoskotwórczego jako m przed b, m, p. Wszystkie koleje JR i inne większe koleje korzystają z tego wariantu w nazwach stacji.
• Standard Ministerstwa Spraw Zagranicznych (jap. 外務省旅券規定, Ministerstwa Spraw Zagranicznych^?) [2], w którym korzysta się z zapisu n zgłoskotwórczego jako m przed b, m, p oraz dozwolony jest zapis oh dla kończącego wyraz długiego o (np. Satoh dla 佐藤). Wariant ten wykorzystywany jest do latynizacji japońskich nazwisk w paszportach i z tego powodu znany jest jako „wersja paszportowa” (ang. "Passport Hepburn").
• Standard Ministerstwa Lądu, Infrastruktury i Transportu [3] w którym nie korzysta się z zapisu n zgłoskotwórczego jako m przed pewnymi spółgłoskami. Z wariantu tego korzysta się w znakach drogowych.

Szczegóły tych wariantów znajdują się niżej.

Przestarzałe

Latynizacje które pojawiły się w pierwszym i drugim wydaniu słownika Hepburna mają głównie znaczenie historyczne. Warte wspomnienia różnice między wersją trzecią i późniejszymi obejmują:

Druga wersja

• エ, ヱ zapisywane są jako ye (np. Yedo),
• ズ zapisywane jest dzu (np. kudzu),
• キャ, キョ, キュ zapisywane są jako kiya, kiyo oraz kiu,
• クワ, クワイ zapisywane są kwa, kwai (np. Kwannon).

Pierwsza wersja 

Oprócz tych z drugiej wersji istnieją następujące różnice:

• ス zapisywane jest sz,
• ツ zapisywane jest tsz,
• ズ,ヅ zapisywane jest dz,
• クワ, クワイ zapisywane są kuwa, kuwai.

Cechy

Główną cechą latynizacji Hepburna jest to, iż jej pisownia opiera się na fonologii języka angielskiego. Nieco bardziej technicznie: tam, gdzie sylaby konstruowane w sposób regularny wg sylabariusza języka japońskiego zawierają „niestabilną” spółgłoskę dla współczesnego języka mówionego, ortografia zmieniana jest na lepiej oddającą, dla władających angielszczyzną, właściwy dźwięk; przykładowo し zapisywane jest jako shi, nie zaś * si.

Część językoznawców jest niechętna latynizacji Hepburna, ponieważ pisownia oparta na wymowie może przesłaniać regularne pochodzenie struktur fonetycznych, fleksji i koniugacji języka japońskiego. Zwolennicy twierdzą z kolei, że latynizacja ta nie jest przeznaczona do bycia narzędziem językoznawczym. Mimo wszystko korzysta z niej w swojej Gramatyce japońskiej autorytet polskiej japonistyki, Romuald Huszcza.

Wymowa

Zapis transkrypcji Hepburna, mimo iż stworzony dla użytkowników języka angielskiego, znajduje dość dobre przybliżenie w polskich głoskach. Wszystkie głoski z wyjątkiem poniższych wymawia się tak samo jak w języku polskim:

• ch wymawia się jak ć;
• j wymawia się jak dź;
• sh wymawia się jak ś;
• ts wymawia się jak c;
• w wymawia się jak ł;
• y wymawia się jak j;
• z wymawia się jak dz.

Następujące głoski są raczej obce dla użytkowników języka polskiego:

• u wymawia się z rozluźnionymi ustami;
• f nie jest spółgłoską wargowo-zębową, a dwuwargową, co upodabnia ją do dmuchnięcia; przez co jest zgodna z szeregiem h
• r wymawiane różnie: od l do r, zwykle w pozycji dziąsłowo-zębowej języka, zawsze przy jego pojedynczym ruchu.
• n wymawia się zależnie od pozycji:
  • jak n nosowe i dźwięczne (potencjalnie dowolnie przedłużalne), jeśli zapisane jest jako n' bądź n na końcu wyrazu, jeśli nie zachodzi jedna z poniższych sytuacji,
  • jak zwykłe n przed następującymi literami latynizacji: t, d, z, ch i j (geminizowane przed n),
  • jak n wymawiane w polskich wyrazach bank czy tango przed k i g,
  • jak m przed p i b (geminizowane przed m).

Partykuły

Pisownia następujące sylaby użytych jako partykuły ulega zmianie:

• he へ zapisuje się e,
• ha は zapisuje się wa.
• wo を zapisuje się o.

To czy partykuły winny być łączone z poprzedzającymi je wyrazami za pomocą łącznika jest odrębną kwestią będącą przedmiotem debaty językoznawców. Huszcza zapisując wyrazy japońskie za pomocą transkrypcji Hepburna nie opisuje jej niuansów, choć nie korzysta z łącznika przy zapisie partykuł ograniczając jego użycie właściwie do przyrostków honoryfikatywnych.

Długie samogłoski

Tradycyjna i poprawiona latynizacja Hepburna

• Długie samogłoski o i u oznaczane są makronami, tzn. długie o zapisuje się ō.
• W słowach japońskiego lub chińskiego pochodzenia długa samogłoska e zapisywana jest ei.
• W słowach japońskiego lub chińskiego pochodzenia długa samogłoska i zapisywana jest ii.
• W słowach obcego pochodzenia wszystkie długie głoski oznaczane są makronami.

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna

• Wszystkie długie samogłoski oznaczane są poprzez podwojenie samogłoski, tzn. długie o zapisywane jest oo.

Złożenie ei zarezerwowane jest dla przypadków, kiedy te dwie samogłoski wymawiane są jako oddzielne dźwięki, np. w wyrazie Supein (スペイン) oznaczającym Hiszpanię (ang. Spain).

Zgłoskotwórcze n

Tradycyjna latynizacja Hepburna 

Zgłoskotwórcze n (ん) zapisywane jest jako n przed spółgłoskami, ale jako n' (z apostrofem) przed samogłoskami oraz y. Przed spółgłoskami wargowymi (tj. b, m oraz p) zapisywana jest jednak jako m.

Przykłady: annai 案内, kin'en 禁煙, gumma 群馬.

Poprawiona latynizacja Hepburna 

Zapis m przed spółgłoskami wargowymi zostaje zarzucony na rzecz n, nadal jednak pisze się n' (z apostrofem) przed samogłoskami oraz y.

Przykłady: annai 案内, kin'en 禁煙, gunma 群馬.

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna 

Zgłoskotwórcze n zawsze zapisywane jest jako n z makronem (n̄), tak jak oznaczane są długie samogłoski w wersji tradycyjnej (efekt ten można uzyskać w procesorach tekstu poprzez wykorzystanie specjalistycznych czcionek, np. Times Gandhari). Sprawia to, że wykorzystanie apostrofów okazuje się nieprzydatne.

Przykłady: an̄nai 案内, kin̄en 禁煙, gun̄ma 群馬.

Podwójne samogłoski

Podwójne lub geminizowane spółgłoski oznaczane są poprzez podwojenie spółgłoski po sokuonie, っ, z wyjątkiem sh, które geminizowane przechodzi w ssh, ch w tch, j w dj oraz ts w tts.

Odmiany

Długie samogłoski ō oraz ū są oznaczane na różne sposoby:

• Tōkyō: oznaczane makronami. Zgodne z zasadami wersji tradycyjnej oraz poprawionej systemów, uważane za standard;
• Tokyo: nie oznaczane. Jest to zgodne z wyrazami japońskimi, które weszły do angielszczyzny lub polszczyzny (np. Osaka, gdzie pierwsza samogłoska jest długa). Jest to również niepisana konwencja używana w systemie przyjętym de facto i używanym w znakach i innych anglojęzycznych informacjach w Japonii, wspomniane w paragrafie o stanie prawnym;
• Tôkyô: oznaczane akcentami przeciągłymi (cyrkumfleksami lub popularnie: daszkami). Cyrkumfleksy wykorzystywane są w alternatywnych latynizacjach Nihon-shiki oraz Kunrei-shiki i używane, jeżeli procesor tekstu nie umożliwia użycia makronów, co wraz z rozpowszechnieniem się unikodu staje się rzadkością.
• Tohkyoh: oznaczane za pomocą h. Niekiedy znane pod nazwą „wersji paszportowej”, jako że japońskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zezwoliło (jednak nie wymaga) na wykorzystanie w paszportach. [4];
• Toukyou: zapisywane za pomocą pisowni kany: ō jako ou lub oo (zależnie od kany) oraz ū jako uu. Sposób ten jest czasami błędnie nazywany wāpuro, ponieważ służy on do tworzenia tekstu japońskiego przy użyciu procesora tekstu (jap. wādo purosessā z ang. word processor) wyposażonego w klawiaturę z alfabetem łacińskim i sylabariuszem japońskim. Metoda ta pozwala na dokonywanie zapisu wyrazu w kanie, rozróżniając między おう (jak np. w とうきょう (jap. 東京, とうきょう^?) zapisywanym Toukyou) oraz おお (jak w とおい (jap. 遠い, とおい^?) zapisywanym tooi). Słowo wāpuro oznacza urządzenie do sporządzania tekstów w języku japońskim, przypominające wyglądem maszynę do pisania z niewielkim ekranem. Program do niej nazywa się wāpuro-sofuto (sofuto pochodzi od software). Metoda i maszyny te były w powszechym użyciu w Japonii w latach 70. i 80. XX w., przed erą komputerów. Obecnie w podobny sposób sporządza się teksty przy pomocy klawiatury komputera;
• Tookyoo: zapisywane przez podwajanie samogłosek. Zgodne z zasadami wersji zmodyfikowanej, ale popularne również podczas zapisywania wyrazów obcego pochodzenia bez odwołania do konkretnego systemu, np. paatii dla パーティー (z ang. party, przyjęcie) zamiast pātī. Używane również w latynizacji JSL.

Tabele latynizacji Hepburna

Dla hiragany

あ a	い i	う u	え e	お o	(ya)	(yu)	(yo)
か ka	き ki	く ku	け ke	こ ko	きゃ kya	きゅ kyu	きょ kyo
さ sa	し shi	す su	せ se	そ so	しゃ sha	しゅ shu	しょ sho
た ta	ち chi	つ tsu	て te	と to	ちゃ cha	ちゅ chu	ちょ cho
な na	に ni	ぬ nu	ね ne	の no	にゃ nya	にゅ nyu	にょ nyo
は ha	ひ hi	ふ fu	へ he	ほ ho	ひゃ hya	ひゅ hyu	ひょ hyo
ま ma	み mi	む mu	め me	も mo	みゃ mya	みゅ myu	みょ myo
や ya		ゆ yu		よ yo
ら ra	り ri	る ru	れ re	ろ ro	りゃ rya	りゅ ryu	りょ ryo
わ wa	ゐ i †		ゑ e †	を wo ‡
				ん n
が ga	ぎ gi	ぐ gu	げ ge	ご go	ぎゃ gya	ぎゅ gyu	ぎょ gyo
ざ za	じ ji	ず zu	ぜ ze	ぞ zo	じゃ ja	じゅ ju	じょ jo
だ da	ぢ (ji)	づ (zu)	で de	ど do	ぢゃ (ja)	ぢゅ (ju)	ぢょ (jo)
ば ba	び bi	ぶ bu	べ be	ぼ bo	びゃ bya	びゅ byu	びょ byo
ぱ pa	ぴ pi	ぷ pu	ぺ pe	ぽ po	ぴゃ pya	ぴゅ pyu	ぴょ pyo

Dla standardowej katakany

ア a	イ i	ウ u	エ e	オ o	(ya)	(yu)	(yo)
カ ka	キ ki	ク ku	ケ ke	コ ko	キャ kya	キュ kyu	キョ kyo
サ sa	シ shi	ス su	セ se	ソ so	シャ sha	シュ shu	ショ sho
タ ta	チ chi	ツ tsu	テ te	ト to	チャ cha	チュ chu	チョ cho
ナ na	ニ ni	ヌ nu	ネ ne	ノ no	ニャ nya	ニュ nyu	ニョ nyo
ハ ha	ヒ hi	フ fu	ヘ he	ホ ho	ヒャ hya	ヒュ hyu	ヒョ hyo
マ ma	ミ mi	ム mu	メ me	モ mo	ミャ mya	ミュ myu	ミョ myo
ヤ ya		ユ yu		ヨ yo
ラ ra	リ ri	ル ru	レ re	ロ ro	リャ rya	リュ ryu	リョ ryo
ワ wa	ヰ i †		ヱ e †	ヲ wo ‡
				ン n
ガ ga	ギ gi	グ gu	ゲ ge	ゴ go	ギャ gya	ギュ gyu	ギョ gyo
ザ za	ジ ji	ズ zu	ゼ ze	ゾ zo	ジャ ja	ジュ ju	ジョ jo
ダ da	ヂ (ji)	ヅ (zu)	デ de	ド do	ヂャ (ja)	ヂュ (ju)	ヂョ (jo)
バ ba	ビ bi	ブ bu	ベ be	ボ bo	ビャ bya	ビュ byu	ビョ byo
パ pa	ピ pi	プ pu	ペ pe	ポ po	ピャ pya	ピュ pyu	ピョ pyo

Dla rozszerzonej katakany

Znaki te używane są głównie jako reprezentanty dźwięków w wyrazach obcojęzycznych. Większość z nich nie podlega formalnej standaryzacji^{[potrzebne źródło]}.

			イェ ye
	ウィ wi		ウェ we	ウォ wo
ヷ va	ヸ vi †		ヹ ve †	ヺ vo
ヴァ va	ヴィ vi	ヴ vu	ヴェ ve	ヴォ vo
			シェ she
			ジェ je
			チェ che
	ティ ti	トゥ tu
		テュ tyu
	ディ di	ドゥ du
		デュ dyu
ツァ tsa			ツェ tse	ツォ tso
ファ fa	フィ fi		フェ fe	フォ fo
		フュ fyu

• † – znaki oznaczone na czerwono są przestarzałe we współczesnej japońszczyźnie
• ‡ – we współczesnej japońszczyźnie znak ヲ wo powinien być zapisywany fonetycznie jako o w przypadku użycia jako partykuły i tylko czasami wymawia się go wo w niektórych zapożyczeniach (np. niestandardowe ヲッカ wokka dla wyrazu „wódka”)
• nawiasy – znaki w nawiasach używane są wyłącznie, gdy dla ち chi lub つ tsu zachodzi rendaku

Bibliografia

Katakana Shingo-jiten, Kabushiki-gaisha Gakushū-kenkyūsha, ISBN 4-05-301351-8

Linki zewnętrzne

• Wstęp do pierwszego wydania oryginalnego słownika Hepburna tłumaczący zasady latynizacji (ang.)
• Wstęp do trzeciego wydania oryginalnego słownika Hepburna tłumaczący zasady latynizacji (ang.)