Turek – miasto w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu tureckiego i gminy Turek, w Kaliskiem, na ziemi sieradzkiej, na Wysoczyźnie Tureckiej, nad Kiełbaską.
Według danych z 30 czerwca 2009 miasto liczyło 28 679 mieszkańców[1].
Turek jest drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym Konińskiego Zagłębia Węgla Brunatnego. Obecność złóż węgla brunatnego w pobliżu miasta zadecydowała o powstaniu Zespołu Elektrowni Pątnów-Adamów-Konin, który dostarcza ok. 8,5% wytwarzanej w Polsce energii elektrycznej.
Przez Turek przebiegają drogi krajowe nr 72 (Konin–Łódź–Rawa Mazowiecka) i nr 83 (Turek–Sieradz) oraz droga wojewódzka nr 470 (Kalisz–Koło).
Turek leży na Wysoczyźnie Tureckiej, nad Kiełbaską, w województwie wielkopolskim. Historycznie miasto znajduje się w Kaliskiem, na ziemi sieradzkiej.
W latach 1975–1998 miasto leżało w województwie konińskim.
Miasto stanowi 1,74% powierzchni powiatu.
[edytuj] Środowisko naturalne
Według danych z roku 2005[2] Turek ma obszar 16,16 km², w tym:
- użytki rolne: 55,1%
- użytki leśne: 0,6%
[edytuj] Rzeźba terenu i stosunki hydrograficzne
Miasto położone jest w zapadlisku na Wysoczyźnie Tureckiej. Przez Turek przepływa rzeka Kiełbaska. Na terenie miasta znajdują się także cieki wodne drobnej rzeki Folusz.
Na potrzeby elektrowni "Adamów", utrzymywany jest względnie stały poziom wód w sztucznym zbiorniku Jeziorsko na Warcie. Miasto uzyskuje wodę ze studni głębinowych, z racji bogatych źródeł wód podziemnych, znajdujących się w całej okolicy.
Na obrzeżach miasta znajduje się duży las mieszany, częściowo należący do miasta, częściowo do prywatnych właścicieli.
[edytuj] Kalendarium historii Turku
- VI w. p.n.e. – pierwsi stali osadnicy pojawiają się na ziemi tureckiej
- 1136 – pierwsza wzmianka o Turku (jako "Turkowiste") w bulli papieża Innocentego II, wymieniająca Turek jako posiadłość arcybiskupów gnieźnieńskich
- 1332 – najazd Krzyżaków i spalenie kościoła pw. św. Jana Chrzciciela
- 1341 – 25 kwietnia zostają nadane Turkowi prawa miejskie, oparte na Prawie średzkim, przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława
- 1357 – król Kazimierz III Wielki potwierdza władztwo biskupów gnieźnieńskich nad Turkiem, w dokumencie wymienia Turek jako miasto z rynkiem: "Turek civitas cum foro et duabus vllis sibi iunctis". Zwierzchność arcybiskupów gnieźnieńskich oznaczała, iż aż do końca XVIII wieku, w Turku obowiązywał zakaz powszechnego osiedlania się cudzoziemców, Żydów, i wszystkich wyznających inną wiarę niż katolicka.
- 1383 – najazd i zrabowanie miasta Turku przez Ścibora ze Ściborzyc, Jana z Płomykowa i starosty kolskiego Krystyna z Kozichgłów. Najechali oni posiadłości arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzanty tj. Turek oraz Grzegorzew, by ten odstąpił od promowania jako kandydata na tron polski Siemowita IV. Najazd ów, bardzo ważny dla historii Polski, okazał się na tyle skuteczny, iż arcybiskup Bodzanty przeszedł do stronnictwa andegaweńskiego i wkrótce, 16 października 1384 roku, koronował Jadwigę Andegaweńską na królową Polski, 15 lutego 1386 ochrzcił Władysława Jagiełłę, a 4 marca 1386 koronował go na króla Polski.
- 1458 – miasto Turek wystawia 6 zbrojnych na wyprawę malborską króla Kazimierza IV Jagiellończyka, podczas wojny trzynastoletniej
- 1515 – odbywa się pierwszy z corocznych wielkich jarmarków miejskich w Turku (dn. 15 VIII)
- 1523 – wielki pożar miasta, płonie większość z zabudowy w mieście
- 1741 – grabież miasta przez właścicieli okolicznych wiosek.
- 1793 – w wyniku II rozbioru Polski, Turek wraz z większą częścią Wielkopolski, dostaje się pod panowanie pruskie
- 1794 – w mieście Turku znajdują się 94 budynki, z czego tylko 3 były murowane, pozostałe drewniane, kryte głównie strzechą
- 1796 – 28 VII – pruski dekret o przejęciu przez władze pruskie dóbr kościelnych z Wielkopolski na własność skarbu pruskiego. Tym samym kończy się okres, w którym miasto Turek było własnością arcybiskupa gnieźnieńskiego (1341–1796)
- 1807 – Turek wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego
- 1815 – na mocy ustaleń kongresu wiedeńskiego miasto wraz z ziemią kaliską zostaje włączone do Królestwa Polskiego
- 1820 – władze miasta podejmują decyzję o przebudowie i modernizacji miasta. Masowo zaczyna powstawać szereg murowanych kamienic i domów, utworzono nowe dzielnice „Pólko” i „Nowy Świat”. Znikają domy drewniane, nowa zabudowa skupia się wokół rynku i ulic przyległych
- 1826 – osiedlenie się w Turku tkaczy z Czech i Saksonii, początek przemysłu włókienniczego (kalisko-mazowiecki okręg przemysłowy)
- 1849 - w Turku powstaje kościół ewangelicki, parafii ewangelicko-augsburskiej, stworzony według projektu Henryka Marconiego. Kościół w stanie niezmienionym przetrwał do czasów obecnych i jest jednym z ważniejszych zabytków miasta.
- 1866 – 31 XII – władze carskie tworzą powiat turecki, wchodzący w skład guberni kaliskiej. Powiat ten obejmował wówczas w swoich granicach Dobrę, Wartę i Uniejów, łącznie 27 gmin i 397 wsi
- 1872 – budowa ratusza z wieżą zegarową (obecnie Muzeum Rzemiosła Tkackiego)
- 1874 – powstanie Ochotniczej Straży Ogniowej
- 1875 – założenie szpitala św. Pawła
- 1891 – powstanie orkiestry amatorskiej
- 1904 – rozpoczęcie budowy nowego kościoła katolickiego na miejscu gotyckiej budowli zniszczonej przez pożar w 1839 roku
- 1908 – założenie przez braci Millerów pierwszej fabryki włókienniczej oraz zakładu przemysłowego produkującego muśliny. W mieście funkcjonuje ok. 358 warsztatów tkackich
- 1912 – powstaje pierwsza szkoła średnia, tzw. Progimnazjum Męskie
- 1913 – ukończenie budowy kościoła parafialnego, pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa
- 1914 – I wojna światowa. 4 sierpnia ostatni carscy urzędnicy opuszczają miasto. Porządek utrzymywała Straż Pożarna oraz sami obywatele. 27 września miasto Turek zajmują wojska niemieckie, ludność zobowiązano do żywienia i kwaterowania wojsk Rzeszy, na czele miasta staje niemiecki generał-gubernator
- 1916 – ukończono budowę Kaliskiej Kolei Dojazdowej łączącej Turek z Kaliszem. Stanisław Kączkowski, nauczyciel fizyki z Progimnazjum Męskiego, powołał tajne Koło Przyjaciół Harcerstwa
- 1918 – 11 listopada następuje ewakuacja Niemców z Turku. Dochodzi do prób rozbrajania Niemców przez młodzież miasta, podczas takiej akcji ginie od niemieckiej kuli Stanisław Kączkowski (na jego cześć nadano jego imieniem jedną z ulic w centrum miasta). Urzędy przejmują Polacy. Organizuje się miejscowy samorząd i policja, tworzone są partie polityczne i organizacja społeczno-kulturalne. Turek jest miastem powiatowym w województwie łódzkim. Mieszka tu ok. 10 tys. mieszkańców, w tym 2,5 tys. Żydów i 0,5 tys. Niemców
- 1919 – po raz pierwszy w historii mieszkańcy miasta biorą udział w wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Głosuje ponad 88% uprawnionych.
- 1920 – powstaje Powiatowy Komitet Obrony Państwa przygotowujący ludność do walki z najazdem bolszewickim. Zgłasza się około pięciuset ochotników.
- 1921 – liczba ludności Tuku wynosi 9948 osób. 6 lipca powstaje klub piłkarski Tur Turek. Swój pierwszy mecz Tur rozegrał 6 sierpnia 1921 roku, a ich przeciwnikiem była Olimpia Koło
- 1924 – ukazuje się pierwszy numer lokalnej gazety pt. "Echo tureckie"
- 1925 – uroczyste otwarcie nowo wybudowanej szkoły powszechnej (dziś Szkoła Podstawowa nr 1)
- 1936 – światowej sławy artysta, rektor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Józef Mehoffer ozdabia malowidłami wnętrze kościoła w Turku. Powstaje spółdzielnia rzemieślnicza "Tkacz"
- 1938 – dzięki pomocy premiera Składkowskiego w Turku powstaje gimnazjum państwowe, park miejski oraz budynek Spółdzielni Pracy "Tkacz"
- 1939 – 5 września ostatnie oddziały WP opuszczają miasto. Turek zajmują wojska niemieckie. 9 września przy placu targowym zostaje rozstrzelanych ok. 300[3] mieszkańców miasta. Turek i okolice włączono do niemieckiego "Kraju Warty"
- 1940 – utworzenie przez Niemców getta, w którym umieszczono 5 tys. Żydów z Turku i okolicznych miast
- 1941 – październik – wywiezienie ludności żydowskiej do getta w Czachulcu; została ona następnie wymordowana w obozie zagłady w Chełmnie
- 1944 – Przybiera na sile lokalny ruch oporu. Turkowski obwód Armii Krajowej liczy 1614 żołnierzy
- 1945 – 21 stycznia następuje koniec okupacji niemieckiej. Turek zajmuje Armia Czerwona. Miasto liczy około siedmiu tysięcy mieszkańców. Rozpoczyna się mozolna praca nad odbudową życia społeczno-gospodarczego. Centrum lokalnej władzy znajduje się w siedzibie PPR (przedwojenny "Dom Strzelca")
- 1946 – Żołnierze KBW i funkcjonariusze UB likwidują ostatni oddział zbrojnego podziemia. Po pokazowym procesie w lesie na Zdrojkach zostaje rozstrzelanych sześciu żołnierzy z oddziału "Groźnego"
- 1951 – powstanie Zakładów Przemysłu Jedwabniczego "Miranda", dużego producenta tkanin, spadkobiercy tradycji tkackich w mieście
- 1959 – odkrycie złóż węgla brunatnego,
- 1960 – rozpoczyna się budowa wielkich inwestycji przemysłu energetycznego. W następnych latach powstają Elektrownia i Kopalnia Węgla Brunatnego "Adamów". Następuje rozbudowa miasta, wzrasta liczba mieszkańców
- 1975 – w wyniku reformy administracyjnej Turek wchodzi w skład. woj. konińskiego i przestaje być miastem powiatowym. Miasto liczy ok. 20 tys. mieszkańców
- 1980 – powstają jedne z pierwszych w województwie komisje NSZZ "Solidarność"
- 1989 – Komitet Obywatelski "Solidarność" bierze udział w pierwszej od czasów II Rzeczypospolitej wolnej kampanii wyborczej do Sejmu i Senatu. Po ponad półwiekowej przerwie powracają tradycje uroczystości patriotycznych w dniach: 3 Maja, 15 sierpnia oraz 11 listopada
- 1990 – w wyniku pierwszych po wojnie wolnych wyborów samorządowych władzę w mieście przejmuje trzydziestoosobowa Rada Miejska. Turek staje się również siedzibą władz rejonowej administracji rządowej. W mieście mieszka 30 tys. ludzi
- 1999 – w wyniku reformy administracyjnej Turek wchodzi w skład województwa wielkopolskiego oraz ponownie staje się siedzibą powiatu
- 2002 – podpisanie z niemiecką gminą Wiesmoor "Aktu nawiązania kontaktów partnerskich"
- 2003 – rozpoczęcie budowy na obrzeżach Turku kościoła pod wezwaniem Matki Bożej Fatimskiej
- 2005 – nadanie tytułu Gimnazjum nr 1 "Szkoły humanitarnej" jako jedynej w Wielkopolsce
- 2007 – MKS "Tur Turek" awansował do II ligi
- 2008 – podpisanie "Aktu nawiązania kontaktów partnerskich" z tureckim miastem Türkler oraz rumuńskim Rovinari
- 2009 – odsłonięcie "Ławeczki Mehoffera"
-
[edytuj] Atrakcje turystyczne
Józef Mehoffer na ławeczce
- Neogotycki kościół rzymskokatolicki, pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, z witrażami i polichromią Józefa Mehoffera z początków XX wieku (konsekracja 7 września 1924); na wprost głównego wejścia, po drugiej stronie ulicy znajduje się pomnik tego artysty w formie ławeczki.
- Kościół ewangelicko-augsburski.
- Ratusz miejski z II połowy XIX wieku – obecnie siedziba jedynego w Polsce Muzeum Rzemiosła Tkackiego.
- W 1962 w Turku powołano do życia sekcję muzealną. Dziesięć lat później otwarto Regionalną Izbę Muzealną, która mieściła się w Powiatowym Domu Kultury. Większość eksponatów została przekazana przez osoby prywatne. W 1975 utworzono Muzeum Okręgowe w Koninie, a muzeum w Turku stało się jego oddziałem i zostało umieszczone w dawnym budynku ratusza. Jego otwarcie nastąpiło 6 października 1978. Obecnie Muzeum Rzemiosła Tkackiego jest niezależną placówką. Obecnie Muzeum prowadzi wystawę stałą obejmującą historię Turku i okolic (ze szczególnym uwzględnieniem historii tkactwa na terenie Turku) oraz wystawy czasowe. Rokrocznie organizowany jest Ogólnopolski Konkurs Nieprofesjonalnej Twórczości Tkackiej. Muzeum należy do najciekawszych tego typu placówek w Polsce.
- Domy tkaczy z XIX wieku.
- Kaliska Kolej Dojazdowa.
- Pomnik Józefa Piłsudskiego – zaprojektowany przez Józefa Gosławskiego w 1936 roku na konkurs zorganizowany w Rzymie przez Towarzystwo im. Adama Mickiewicza. Odlew prezentowany w przestrzeni miejskiej od 1990 roku, znajduje się w Parku im. Żerminy Składkowskiej[4].
[edytuj] Demografia
| Data |
Ogółem |
Kobiet |
Mężczyzn |
| [osób] |
[osób/km²] |
[osób] |
[%] |
[osób/km²] |
[osób] |
[%] |
[osób/km²] |
| 2004.06.30 |
29 522 |
1 826,9 |
15 475 |
52,4 |
957,6 |
14 047 |
47,6 |
869,2 |
| 2007.12.31 |
29 047 |
1 796,3 |
15 263 |
52,5 |
943,9 |
13 784 |
47,5 |
852,4 |
| 2008.12.31 |
28 818 |
1 782,2 |
15 146 |
52,6 |
936,7 |
13 672 |
47,4 |
845,5 |
[edytuj] Gospodarka
Rozwinięty jest przemysł wydobywczo-energetyczny (elektrownia i Kopalnia Węgla Brunatnego Adamów).
W mieście znajduje się 8 dyskontów spożywczych oraz 2 niewielkie markety elektroniczne.
[edytuj] Kultura i sport
- Miejski Dom Kultury
- Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Włodzimierza Pietrzaka
- Kino "Tur"
- Ośrodek Sportu i Rekreacji
- basen kryty z halą sportową;
- basen otwarty (czynny w okresie wakacyjnym)
- ośrodek sportów wschodnich
- dwa korty tenisowe
- mini skate park
- stadion piłkarski
- nowoczesna hala widowiskowo-sportowa z zapleczem rehabilitacyjnym
- od 2007 II ligowy (od 2008 nowa I liga) klub piłkarski Miejski Klub Sportowy "Tur Turek"
- Turkowskie Towarzystwo Cyklistów
- Ogólnopolski Przegląd Teatrów Ulicznych
- Ogólnopolskie Spotkania Teatralne Młodych Czwarta ściana
- Przegląd Studenckich Etiud Filmowych Klaps
- Turkowskie Elitarne Spotkania Kabaretów Oklaskiwanych – TESKO
- jedyne w Polsce Muzeum Rzemiosła Tkackiego
- Klub Młodzieżowy Stowarzyszenia Przystań
- Szkółka Pływacka AQUARIUS
- chór Viribus Unitis
- Big Band Miasta i Powiatu Turkowskiego
Panorama stadionu 1000-lecia (tuż przed modernizacją na potrzeby II ligi)
[edytuj] Ważniejsze imprezy cykliczne
Dni Turku to najważniejsza impreza cykliczna, która ma miejsce na obszarze miasta Turku. Co roku w pierwszy weekend czerwca, przez dwa dni, gwiazd polskiej kabaretowej i muzycznej goszczą na terenie turkowskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji. Uczestnicy imprezy biorą także udział w licznych pokazach, korzystają z wesołego miasteczka i innych atrakcji. W roku 2010 podczas Dni Turku zagrali m.in.: Doda, Kasia Kowalska, Mrozu.
[edytuj] Święto Ulicy Kaliskiej
-
Święto Ulicy Kaliskiej to jednodniowa impreza odbywająca się w drugiej połowie maja. Główne atrakcje tej imprezy mają miejsce na najsławniejszej ulicy miasta – ulicy Kaliskiej, a dokładniej na jej wyłączonym z ruchu samochodowego odcinku zwanym „deptakiem”. Podczas festynu oglądać można występy lokalnych wokalistów i zespołów, okoliczni artyści-plastycy posiadają swoje własne stoiska, na których wystawiają swoje prace itp. Wieczorem uwagę zgromadzonych przykuwają występy zaproszonych gwiazd.
[edytuj] Sztuka Na Ulicy
Sztuka Na Ulicy to jednodniowy festyn organizowany przez Miejski Dom Kultury na zakończenie sezonu letniego. Podczas tego wydarzenia ulica Kaliska wypełniła się pracami lokalnych artystów, którzy prezentują swoją twórczość uczestnikom festynu. Nadrzędną ideą imprezy jest promocją twórczości lokalnych twórców. Na ulicy Kaliskiej, poza licznymi obrazami, można podziwiać wspaniałą biżuterię, robótki ręczne oraz rzeźby[styl do poprawy]. Na imprezie oglądać można przygotowywane „na żywo” przez przedstawicieli turkowskiej sztuki ulicznej elementy graffiti. Dla młodszych uczestników zabawy organizowane są zabawy z klaunami oraz innymi animatorami czasu. Na scenie natomiast występują członkowie zespołu tanecznego oraz wokaliści „Studia Piosenki” z MDK Turek.
[edytuj] Skate Contest and Beatbox Battle
Organizowany przez turkowskie stowarzyszenie „Przystań” festiwal kultury i sztuki ulicznej „SCABB” odbywa się roku 2005. Podczas SCABBu, przez dwa tygodnie, turkowianie oraz przybyli goście mogą brać udział w warsztatach tańca współczesnego, graffiti & street artu, beatboxu oraz skateboardingu. Dotychczas warsztaty prowadziły między innymi takie sławy kultury ulicznej jak Blady Kriss – finalista programu Mam Talent, Anetta Wojtuch – choreograf tańca współczesnego oraz tancerz Lipskee.
Szkoła Podstawowa nr 1 im. H. Sienkiewicza
- Szkoła policealna
- Centrum Szkoleniowe "Wiedza"
- Szkoła wyższa
- Zamiejscowy Wydział Budownictwa i Instalacji Komunalnych w Turku Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie – dwa kierunki studiów (zarówno stacjonarnych jak niestacjonarnych): budownictwo i inżynieria środowiska.
- Inne instytucje oświatowe
W Turku działają dwie parafie rzymskokatolickie, a część miasta podlega pod parafię MB Fatimskiej w Obrzębinie. Parafie te należą do dekanatu tureckiego, w diecezji włocławskiej.
Miasto ma parafię Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, a także Zbór Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan i Zbór Ewangelicznego Związku Braterskiego.
W Turku mieści się także Sala Królestwa Świadków Jehowy.
[edytuj] Komunikacja
- Do Turku można dojechać autobusami PKS z: Białegostoku, Bydgoszczy, Łodzi , Kalisza, Konina, Poznania, Wrocławia, Krakowa, Katowic, Warszawy , Płocka, Włocławka, Szczecina i wielu innych miejscowości w Polsce, a w sezonie letnim z Łeby przez Toruń,Inowrocław, Grudziądz, Pobierowa przez Kołobrzeg oraz z Zakopanego.
- Kursują także busy Łódź-Poddębice-Uniejów-Turek.
- Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej PKS Turek obsługuje także dwie linie miejskie "3" i "5".
Przez miasto przebiegała również linia kolei wąskotorowej, obecnie tylko dla ruchu towarowego. Dawniej odbywał się ruch osobowy na tej trasie Kalisz – Turek około 56 km. Na terenie miasta istniała stacja osobowo-towarowa Turek oraz przystanek osobowy Turek Aleja 3 Maja. Linia ta należy do Kaliskiej Kolei Dojazdowej.
[edytuj] Burmistrzowie Turku
[edytuj] Królestwo Polskie
[edytuj] II Rzeczpospolita
[edytuj] III Rzeczpospolita
[edytuj] Ludzie związani z Turkiem
[edytuj] Miasta partnerskie
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-06, s. 106. ISSN 1734-6118. [dostęp 16 lipca 2010].
- ↑ Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ Kazimierz Leszczyński "Eksterminacja ludności na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy" (wykaz miejscowości z terenów polskich przyłączonych do Rzeszy, w których okupant niemiecki dokonywał eksterminacji ludności, sporządzony na podstawie materiałów Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce). W: Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945. Poznań, Warszawa: Wydawnictwo Zachodnie, 1962, s. 108.
- ↑ Iwona Luba: Młodzieńcza twórczość Józefa Gosławskiego. Próba rekonstrukcji. W: Anna Rudzka: Józef Gosławski. Rzeźby, monety, medale. Wyd. 1. Warszawa: Alegoria, 2009, s. 14-16. ISBN 978-83-62248-00-1.
- ↑ Turek – Uniejów: umowa podpisana (pol.). wirtualnyKonin.pl, 2009-06-12. [dostęp 2009-07-10].
[edytuj] Bibliografia
- Makowski E., Łuczak C. Dzieje Turku, Poznań, Wydawnictwo WBP, 2002, ISBN 83-85811-81-8
- Piasecki A. Kalendarium historii Turku
[edytuj] Linki zewnętrzne
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Polska
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Turek w Wikisłowniku
