Tylda

Tylda (łac. titulus, hiszp. tilde) – znak pisarski w formie wężyka ( ~ ), zwany również falą, lub wężykiem. W średniowieczu pierwotnie zapisywano znak w formie wężyka nad literą poprzedzającą skrócony fragment wyrazu w celu zaznaczania abrewiacji. Później znak ten zyskał status znaku diakrytycznego umieszczanego nad spółgłoskami lub samogłoskami, by w końcu przekształcić się w samodzielny znak pisarski w formie wężyka ( ~ ).

Obecnie najczęściej spotykane są dwie formy tyldy:

tylda ascii	~	U+007E	znak pisarski zwany asciitilde leżący w połowie wysokości pola znaku, na linii średniej/środkowej pisma.
tylda górna	˜	U+02DC	znak diakrytyczny zwany tilde leżący w górnej połowie pola znaku, mniej więcej na linii wydłużeń górnych pisma.

Historia

Hiszpania   Pierwotnie n z górna tyldą (ñ) było abrewiaturą „nn” np. hiszpańskie słowo año (rok) pochodzi od łacińskiego ANNVS. W średniowiecznej Hiszpanii ten sposób abrewiacji nazwano tylda i stosowano do oznaczania nosowych spółgłosek (n lub m) tak ja np. as in tãtus dla tantus czy quã dla quam. Zapis ten obecnie służy do oznaczania spółgłosek nosowo podniebiennych [ɲ]

Portugalia   W języku portugalskim z tyldą górną zapisuje się samogłoski nosowe a i o.

Estonia   Pierwszy raz znak diakrytyczny z tyldą górną zastosował w języku estońskim w roku 1818 Otto Wilhelm Masing. Był to znak Õ, õ o z tyldą górną, zastosowany do rozróżnienia samogłoski półprzymkniętej tylnej niezaokrąglonej, która wtedy była zapisywana jako Ö, ö. Obecnie Õ,õ w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym, to ɤ tzw. „rogi barana” (Unicode U+0264 LATIN SMALL LETTER RAMS HORN).

Typografia

skład ręczny i maszynowy

Znak tylda odlany był na czcionce lub wykonany w formie matrycy w dwóch wersjach:

• na firecie lub półfirecie z oczkiem w formie wężyka do oznaczania wyrazów w formie skróconej,
• odlewany wzdłuż na półfirecie do składu matematyki jako znak podobieństwa
• jako znak diakrytyczny do oznaczania miękkich spółgłosek lub wymowy nosowej np. Ñ, ñ języku hiszpańskim czy Ã, ã w języku portugalskim,

typografia cyfrowa

W większości czcionek znak tylda ascii (Unicode U+007E) jest projektowany zwykle nieco poniżej średniej linii pisma.

Niektóre czcionki jak np. Sylfaen, czy Microsoft Sans Serif mają ten znak zaprojektowany w formie tyldy górnej (Unicode) na wysokości innych akcentów dla minuskuły.

W składzie komputerowym z zakresu informatyki np. (kody źródłowe, URL itp.) stosuje się tyldę ascii. W składach technicznych, matematycznych, w leksykografii stosuje się zwykle wężyk lub tyldę operator, opcjonalnie tyldę ascii.

W składach językowych lub w zapisie Międzynarodowym alfabetem fonetycznym stosuje się tyldę górną dostawną lub tyldę górną, tyldę dolną dostawną i tyldę środkowa dostawną, które można dostawić do dowolnego znaku tworząc znak diakrytyczny z tyldą. Więcej w sekcji fonetyka.

Znaki podobne

Znaki podobne do tyldy w zapisie unikodowym:

Znak	Kod	Nazwa unikodowa	Nazwa polska	Zastosowanie
~	U+007E	TILDE	tylda ascii	w programowaniu, listingach, adresach URL
˜	U+02DC	SMALL TILDE	tylda górna	w składach językowych jako znak diakrytyczny
□̃	U+0303	COMBINING TILDE	tylda górna dostawna	w fonetyce jako dostawny znak diakrytyczny
∼	U+223C	TILDE OPERATOR	tylda operator	w matematyce jako znak relacji równoważności, znak proporcjonalności, znak podobieństwa
∿	U+223F	SINE WAVE	sinusoida	w elektronice jako symbol prądu zmiennego
⁓	U+2053	SWUNG DASH	wężyk	w leksykografii jako znak powtórzenia
〜	U+301C	WAVE DASH	fala	symbol CJK
〰	U+3030	WAVY DASH	kreska falista	symbol CJK
～	U+FF5E	FULL WIDTH TILDE	tylda na firecie	symbol CJK

Matematyka

W składzie komputerowym do zapisu matematyki powinno się stosować znak tylda operator (Unicode U+223C), choć nie jest to glif łatwo dostępny w fontach. Niektóre fonty stosowane do składu matematyki mają prawidłowo zaprojektowany glif tylda ascii (Unicode U+007E), który można stosować zamiast znaku tylda operator.

• W arytmetyce tylda oznacza wartość zaokrągloną lub przybliżoną, np. ~450 000 znaczy około 450 000.

• W matematyce służy do oznaczania relacji równoważności jak też do oznaczania równości asymptotycznej dwóch funkcji np.: f(x) ~ g(x), tzn. lim_x→∞ f(x)/g(x) = 1.

• W statystyce i teorii probablistyki , ~ oznacza “is distributed as”. Zob. zmienne losowe.

• W geometrii tyldę operator stosuje się do oznaczania podobieństwa wielokątów. Np. trójkąty podobne oznaczamy: ΔABC ~ ΔA′B′C′, a czytamy: trójkąt ABC jest podobny do trójkąta A prim B prim C prim.

• W logice tyldę ascii lub tyldę operator stosuje się do oznaczania negacji (zaprzeczenia). W rachunku zdań negacja zapisywana jest jako np.: ¬p lub ~p. Tylda operator to symbol operacji jednoargumentowych w algebrze Boole'a.

Wśród znaków matematycznych stosuje się m.in.:

• Tylda podwójna ≈ ALMOST EQUAL TO (Unicode U+2248)
• Tylda potrójna ≋ TRIPLE TILDE (Unicode U+224B)

i wiele innych.

Informatyka i programowanie

Zastosowanie tyldy

w językach programowania

• W C++, w klasie C funkcja o nazwie ~C oznacza destruktor
• W C, C++, Javie, Perlu i wielu innych językach, których składnia oparta jest na C, ~ to operator negacji bitowej
• W SML i Oz ~ oznacza negację liczby, np. ~4 oznacza -4. Jest tak po to, aby minus miał tylko jedno znaczenie: odejmowanie dwóch liczb
• W niektórych językach (m.in. MATLAB) wyrażenie 'x ~= y' oznacza „x nie jest równe y”

w różnych programach i grach komputerowych

• W wielu grach komputerowych wciśnięcie z klawiatury tyldy powoduje wejście do konsoli (gdzie można wydawać różne polecenia, jak np. wybór poziomu trudności, dodawanie życia, broni, stan nieważkości, nieśmiertelność itd.).
• W programach firmy Adobe (np. Photoshop, Illustrator) znak tyldy umieszczony na początku nazwy pliku z pluginem (jak również na początku nazwy folderu) powoduje, że program podczas uruchamiania nie widzi tych plików (i nie uruchamia stosownych opcji w programie).

W systemach operacyjnych

• W systemach uniksowych większość shellów interpretuje napis poprzedzony tyldą jako nazwę katalogu domowego użytkownika, co jest również często wykorzystywane przez dostawców usług internetowych dla nazw domowych stron www użytkowników w domenie.
• W wielu systemach znak tyldy jest znakiem martwym, to znaczy naciśnięcie jego symbolu z klawiatury nic nie wyświetla na ekranie, a dopiero po wciśnięciu kolejnego klawisza pojawia się jakiś pojedynczy znak niedostępny z klawiatury głównej komputera, w ten sposób można np. stawiać polskie znaki diakrytyczne z pominięciem skrótu klawiaturowego z altem.

W Internecie

• W różnych czatach tylda oznacza: „Nick tymczasowy” (niezalogowany)

Dostępność znaków tyldy w systemach informatycznych

tylda ASCII

• W systemie operacyjnym Windows przy układzie klawiatury polskim programisty po naciśnięciu Shift+` i spacja.

• W systemie operacyjnym Windows z klawiatury numerycznej po naciśnięciu Alt+0126.Alt

• W systemie operacyjnym Windows przy układzie klawiatury polskim maszynistki po naciśnięciu AltGr+2.

• W systemie operacyjnym Macintosh Alt+N

tylda górna

• Znak wpisywany kodem z klawiatury lub po wyszukaniu menadżerem znaków – znak o kodzie 0152 (Windows) lub 247 (Macintosh)

TeX i LaTeX

W TeX i LaTeX można budować dowolne znaki z tyldą. Służą do tego dwa polecenia:

• w trybie tekstowym uzyskamy ã przy pomocy \~a
• w trybie matematycznym przy budowaniu wzorów uzyskamy przy wpisaniu polecenia \tilde a    następujący znak: $\tilde a$.

Dla tyldy jako znaku ASCII ~ należy użyć w LaTeX2e polecenia
\textasciitilde .
W plain TeX i LaTeX2.09 trzeba zaś nieco okrężnie wpisać
\~{}.

Fonetyka

W Międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA stosuje się trzy rodzaje tyld dostawnych:

Znak	Kod	Nazwa unikodowa	Nazwa polska	Zastosowanie
□̃	U+0303	COMBINING TILDE	tylda górna dostawna	IPA: nazalizacja (nosowość)
□̰	U+0330	COMBINING TILDE BELOW	tylda dolna dostawna	IPA: skrzypiąca dźwięczność
□̴	U+0334	COMBINING TILDE OVERLAY	tylda środkowa dostawna	IPA: welaryzowane lub faryngalizowane

oraz wspomnianą wyżej tyldę górną, którą można kernować i ustawiać jej położenie względem linii pisma ręcznie jeśli nie dysponuje się fontem z tyldami dostawnymi.

Leksykografia

W składzie komputerowym powinno się stosować wężyk (Unicode U+2053), choć nie jest to glif powszechny w każdym foncie. Dlatego niekiedy zamiennie stosuje się tyldę ascii.

W słownikach językowych znak wężyka stosuje się zamiast wyrazów hasłowych, lub w zastępstwie rdzenia wyrazu hasłowego, aby nie powtarzać rdzenia wielokrotnie. W tym przypadku jeśli wężyk zastępuje część wyrazu hasłowego składamy go bez odstępu od pozostałego członu wyrazu. Na przykład.

cook vi gotować; [vegetable, meal] gotować się; there’s something ~ing na coś się zanosi

do•ber•man, D. ~na, Ms. ~nie, lm M. ~ny.

Coraz częściej wężyk zastępuję się kropką środkową (U+00B7), co daje krótszy zapis np.

do•ber•man, D•na, Ms•nie, lm M•ny.

Jeśli wężyk zastępuje wyraz pominięty w wypowiedzeniu lub wyrażeniu składa się go ze spacjami z obu stron. Na przykład:

big duży, wysoki; a ~ reader zapalony czytelnik.

Elektronika

Jako symbol prądu zmiennego niekiedy stosuje się tyldę ascii, choć właściwie do tego celu w Unikodzie jest przygotowany alternatywny znak sinusoidy ∿ (Unicode U+223F).

Na przykład zapis: ~240V lub ∿240V czytaj: „Prąd zmienny o napięciu 240 woltów”.

Systemy pisma CJK

W języku japońskim znak 〜 (波ダッシュ nami dasshu, (Unicode U+301C WAVE DASH) stosowany jest do:

• do określania zakresu od… do… (5時〜6時, od godz. 5 do 6 ; 東京〜大阪, (z) Tokio do Osaki).
• do oddzielania tytułu od podtytułu jeśli występują w jednym wierszu; w Polsce w tym wypadku stosujemy kropkę, w Wielkiej Brytanii dwukropek.
• do oznaczania podpisów: 〜概要〜
• podwojone znak 〜 stosowany jest w zastępstwie nawiasów: 〜〜答え〜〜
• do określenia pochodzenia: フランス〜 (z Francji)
• w miejsce chōon (ですよね〜 lub あ〜〜〜), wskazuje długą samogłoskę, określającą sarkazm lub zachwyt
• do oznaczania sugestii, że muzyka wybrzmiewa: ♬ 〜
• w zastępstwie linii, szlaczka: 〜〜〜〜〜 lub 〜・〜・〜

Zobacz też

• ASCII