Unia Gospodarcza i Walutowa

Unia Europejska

Ten artykuł jest częścią serii o: Polityce i instytucjach Unii Europejskiej

Instytucje Europejskie Komisja Europejska  (Komisja José Barroso) Przewodniczący  (José Barroso) Wysoki przedstawiciel  (Catherine Ashton) Rada Europejska Przewodniczący  (Herman Van Rompuy) Rada UE Prezydencja  (Dania) Parlament Przewodniczący  (Martin Schulz) Członek PE Okręgi wyborcze Wybory (wg państwa) 2009 (UE–27) 2007 (Bułgaria i Rumunia) 2004 (EU–25) Grupy polityczne Stałe komitety Jurysdykcja Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Trybunał Sprawiedliwości  (Członkowie) Sąd Sąd do spraw Służby Publicznej Rewizja finansów Trybunał Obrachunkowy Instytucje finansowe Europejski Bank Centralny Europejski Bank Inwestycyjny Europejski Fundusz Inwestycyjny Ciała doradcze Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny Komitet Regionów Ciała zdecentralizowane Agencje UE Prawo Acquis communautaire Procedura Traktaty Rozporządzenia · Dyrektywy · Decyzje Europejska Inicjatywa Obywatelska Zalecenia · Opinie Inne Unia Gospodarcza i Walutowa Eurogrupa Rozszerzenia Relacje zagraniczne Paneuropejskie partie polityczne Budżet UE Wikiprojekt Unia Europejska

Unia Gospodarcza i Walutowa (UGW) – jeden z elementów współpracy w ramach Unii Europejskiej, ustanowiony w grudniu 1991 roku Traktatem z Maastricht. Jej głównym przedsięwzięciem jest utworzenie wspólnej waluty europejskiej euro oraz przeniesienie polityki pieniężnej na szczebel wspólnotowy.

Państwa uczestniczące

Do Unii Gospodarczej i Walutowej należą wszystkie państwa Unii Europejskiej, jednakże w III etapie UGiW uczestniczy 17 z nich:

Od 1999 roku: Austria Belgia Finlandia Francja Hiszpania Holandia Irlandia Luksemburg Niemcy Portugalia Włochy

Od 2001 roku: Grecja Od 2007 roku: Słowenia Od 2008 roku: Cypr Malta Od 2009 roku: Słowacja Od 2011 roku: Estonia

Spośród europejskich krajów nieczłonkowskich wspólną walutę stosuje sześć państw. W porozumieniu z Unią na euroizację zdecydowały się:

• Watykan;
• San Marino;
• Monako.

Z kolei trzy inne państwa wprowadziły euro bez porozumienia ze Wspólnotami:

• Andora; 1 lipca 2013 Andora zostanie członkiem Unii Gospodarczej i Walutowej.
• Czarnogóra;
• Kosowo.

Historia

Geneza współpracy walutowej

Pierwsze sformułowania dotyczące współpracy walutowej pojawiły się już w traktacie ustanawiającym EWG. Priorytetem były jednak wówczas prace nad wspólną polityką rolną, utworzeniem unii celnej oraz - docelowo - wspólnego rynku. Ponadto funkcjonowanie systemu z Bretton Woods gwarantowało wówczas stabilność walut, co nie rodziło potrzeby zacieśnienia współpracy w tym zakresie. Dopiero stopniowe załamywanie się dotychczasowego systemu walutowego, które odbiło się negatywnie na handlu w ramach EWG, skłoniło jej członków do wypracowania własnej koncepcji integracji walutowej.

Pierwszy projekt w tym zakresie powstał jeszcze przed ostatecznym załamaniem się systemu z Bretton Woods w 1971 - był to tzw. raport Barre'a z 1969 roku. Jego następcą był plan Wernera, w którym zaprezentowano projekt utworzenie unii ekonomicznej i walutowej. Oba projekty nie były jednak w pełni realizowane, m.in. z uwagi na kryzys naftowy oraz rozszerzenie EWG do dziewięciu państw.

Budowa Europejskiego Systemu Walutowego

W 1972 roku utworzony został mechanizm tzw. węża w tunelu. Szerokie pasmo wahań ustalono na 4,5%, zaś dopuszczalny przedział wahań pomiędzy poszczególnymi dwiema walutami określono na 2,25%. Jednocześnie zapoczątkowano budowę systemu instytucjonalnego wspólnej polityki kursowej - w 1973 powołany został Europejski Fundusz Współpracy Walutowej. 18 grudnia 1978 Rada Europejska, na wniosek Francji i RFN, podjęła decyzję o utworzeniu Europejskiego Systemu Walutowego. System zaczął obowiązywać 13 marca 1979. Powołany został umową zawartą pomiędzy bankami centralnymi państw członkowskich EWG. Istotę systemu stanowiły trzy elementy:

• Mechanizm Kursów Walutowych (ERM) - w ramach niego dopuszczalne wahania kursów określono na +/- 2,25%, zaś dla lira włoskiego na +/-6%. Szersze pasmo wahań uzyskały także kraje dołączające do ERM - Hiszpania (1989), Wielka Brytania (1990) i Portugalia (1992);
• ECU - europejska jednostka walutowa ustalona jako ważony średni koszyk walut państw EWG. Procentowy udział danej waluty zależał od udziału państwa w handlu wewnątrz EWG oraz w wytwarzaniu PKB Wspólnoty. ECU stało się jednostką rozliczeniową w operacjach finansowych, nie weszło jednak nigdy do obiegu;
• wsparcie kredytowe - mechanizm w ramach Europejskiego Funduszu Współpracy Walutowej.

Raport Delorsa i Traktat z Maastricht

W czerwcu 1988 roku szczyt UE w Hanowerze zapoczątkował prace komitetu pod przewodnictwem Przewodniczącego Komisji Europejskiej Jacques'a Delorsa. Zadaniem komitetu było zaproponowanie wprowadzenia ścisłej unii gospodarczo-walutowej.

Raport Delorsa przewidywał wprowadzenie unii w trzech etapach. Na jego podstawie Szczyt Unijny w Madrycie zdecydował 1 czerwca 1989 o rozpoczęciu pierwszego etapu unii gospodarczo-walutowej 1 lipca 1990 roku.

W grudniu 1989 roku szczyt w Strasburgu zwołał konferencję międzyrządową w celu ustalenia, niezbędnych do utrzymania unii gospodarczo-walutowej, poprawek do Traktatu. Wspomniana konferencja doprowadziła do powstania Traktatu o Unii Europejskiej, ostatecznie podpisanego w Maastricht w 1992 roku. Traktat postanowił o wprowadzeniu unii w trzech etapach:

• Zgodnie z planem pierwszy etap rozpoczął się 1 lipca 1990 roku. Zniesiono wszelką kontrolę wymiany walut i tym samym wprowadzono pełną swobodę przepływu kapitału. Wzmocniono kooperację pomiędzy bankami centralnymi dotyczącą unii monetarnej, jak również wprowadzono zakaz uprzywilejowanego dostępu instytucji publicznych do wsparcia finansowego banku.

• Drugi etap rozpoczął się 1 stycznia 1994 roku. Powstał Europejski Instytut Walutowy (EMI – European Monetary Institute), odpowiedzialny za pogłębienie współpracy pomiędzy niezależnymi bankami centralnymi krajów członkowskich. 16 grudnia 1995 roku ustalono nazwę nowej waluty euro. W czerwcu 1997 roku Rada Europejska uzgodniła Pakt Stabilności i Wzrostu oraz nowy mechanizm wymiany walut (ERM II). Ustanowiono też system TARGET – system automatycznych przeliczeń walut narodowych na euro. 3 maja 1998 roku postanowiono o 11 krajach, które oficjalnie utworzą unię gospodarczo-walutową 1 stycznia 1999 roku. W czerwcu roku 1998 powstał Europejski Bank Centralny.

• Etap trzeci zamrażając narodowe kursy wymiany wobec euro rozpoczął się 1 stycznia 1999 roku. Powołano do życia Europejski System Banków Centralnych (ESCB – the European System of Central Banks), który przejął obowiązki Europejskiego Instytutu Monetarnego i odpowiedzialność za politykę walutową Unii Europejskiej. 1 stycznia 2001 do unii gospodarczo-walutowej przyłączyła się Grecja. W styczniu 2002 do obiegu wprowadzono monety i banknoty euro.

Do unii walutowej nie przystąpiły Dania, Szwecja i Wielka Brytania.

Traktat lizboński a UGiW

Wejście w życie traktatu lizbońskiego w grudniu 2009 roku wprowadziło pewne zmiany także w odniesieniu do UGiW. Przede wszystkim wzmocniona została pozycja państw strefy euro - przyznano im większą autonomię w dziedzinie koordynacji polityki gospodarczej oraz dokonano instytucjonalizacji eurogrupy. Ponadto EBC stał się formalnie jedną z głównych instytucji UE, wprowadzono podstawy traktatowe dla funkcjonowania Eurosystemu, wzmocniono rolę KE przy EDP oraz ustanowiono nowy element procedury uchylenia derogacji - uzyskanie zalecenia od państw strefy euro.

Warunki uczestnictwa

UGW (2011)

Warunkiem pełnego uczestnictwa w UGiW jest wypełnienie przez państwo członkowskie kryteriów konwergencji. Wyróżnia się kryteria konwergencji nominalnej oraz kryteria konwergencji prawnej. Do pierwszej grupy zalicza się:

• kryterium stabilności cen (inflacyjne) - zgodnie z nim inflacja mierzona wskaźnikiem HICP w ciągu roku poprzedzającego badanie nie może przekroczyć 1,5 pkt. procentowego inflacji w trzech państwach Unii Europejskiej o najbardziej stabilnych cenach;
• kryterium fiskalne - państwo w momencie badanie nie może być objęte procedurą nadmiernego deficytu;
• kryterium kursu walutowego - państwo przez minimum dwa lata musi uczestniczyć w Mechanizmie Kursów Walutowych - w tym czasie nie może dochodzić do poważnych napięć oraz nie wolno samowolnie przeprowadzać dewaluacji;
• kryterium stóp procentowych - w ciągu roku od momentu badania średnia długoterminowa stopa procentowa nie może przekroczyć o więcej niż 2 pkt. procentowe średniej z analogicznych stóp procentowych trzech państw Unii Europejskiej o najbardziej stabilnych cenach.

Z kolei zgodnie z kryteriami konwergencji prawnej należy zapewnić zgodność prawodawstwa krajowego z art. 130 i 131 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz ze Statutem Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Statutem Europejskiego Banku Centralnego.

Zobacz też

• Unia walutowa
• Unia ekonomiczna
• Unia gospodarcza
• Unia monetarna
• Euro w Polsce

Bibliografia

• Katarzyna Kołodziejczyk: Unia Gospodarcza i Walutowa. W: Witold M. Góralski: Unia Europejska. Tom II. Gospodarka - Polityka - Współpraca. Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007, s. 80-99. ISBN 978-83-7526-806-5. 
• Anna Jenik, Ewa Pancer-Cybulska: Polityka walutowa i unia walutowa. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 530-543. ISBN 978-83-01-14785-3. 

Linki zewnętrzne

• Unia gospodarcza i walutowa. ecb.int. [dostęp 11 lutego 2010].
• Unia gospodarcza i walutowa oraz euro. europa.eu. [dostęp 11 lutego 2010].
• Unia gospodarcza i walutowa a euro. eu4journalists.eu. [dostęp 11 lutego 2010].
• Ministerstwo Finansów, Ministerstwo Spraw Zagranicznych: Euro. Wspólna waluta europejska. mf.gov.pl, 2009-12. [dostęp 13 lutego 2010].