Uwłaszczenie chłopów

Grigorij Miasojedow: Czytanie manifestu 1861 reformy uwłaszczeniowej Aleksandra II

Uwłaszczenie chłopów – nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi, połączone ze zniesieniem obciążeń feudalnych na rzecz pana feudalnego (szlachcica), czyli pańszczyzny, czynszu i tzw. "darmoch" (tj. darmowych posług, do których chłopi byli zobowiązani na rzecz dworu, np. stróżowania, uprawy pańskiego ogrodu, koszenia trawy, połowu ryb, sypania grobli, podwód, noszenia listów pańskich).

Uwłaszczenie mogło nastąpić:

• za odszkodowaniem (z rekompensatą finansową dla pana feudalnego),
• bez odszkodowania (bez tejże rekompensaty).

Odszkodowanie mógł wypłacić sam chłop lub skarb państwa. W tym przypadku władze często "ukrywały" sumy odszkodowawcze w podwyższonych podatkach chłopskich, tak że faktycznie to jednak włościanin ponosił koszty rekompensat.

Uwłaszczenie było niezbędnym warunkiem wkroczenia na drogę rozwoju kapitalistycznego, uwalniało bowiem chłopów od poddaństwa, przywiązania do ziemi, sądownictwa dominialnego i pozwalało zasilić rozwijające się miasta oraz przemysł. Ponadto oznaczało modernizację i unowocześnianie samego rolnictwa.

Procesy uwłaszczeniowe zachodziły w Europie od przełomu XVIII i XIX w. Np. we Francji uwłaszczenie nastąpiło w trakcie rewolucji 1789.

Uwłaszczenie na ziemiach polskich

Reformy uwłaszczeniowe w Polsce zostały dokonane przez władze zaborcze:

• od ok. 1808 do ok. 1872 w zaborze pruskim,
• w roku 1848 w zaborze austriackim,
• w roku 1861 w zaborze rosyjskim, z wyłączeniem Królestwa Polskiego,
• w roku 1864 w Królestwie Polskim.

Najbardziej rozciągnięta w czasie okazała się reforma uwłaszczeniowa w Prusach. Była to tzw. "pruska droga do kapitalizmu", czyli odgórne, stopniowe uwłaszczenie chłopów za odszkodowaniem, z zapewnieniem przewagi ekonomicznej i politycznej ziemiaństwa, tak by nie zmienić rewolucyjnie podstaw gospodarki państwa. W latach 1807 – 1872 stopniowo uwłaszczono chłopów (nadano im ziemię przez nich uprawianą na własność) za odszkodowaniem w formie nadziału ziemi lub w formie pieniężnej. Wraz z uwłaszczeniem dokonano likwidacji serwitutów, wspólnot gruntowych, komasacji i regulacji gruntów. Dzięki temu nie dopuszczono do rozdrobnienia gospodarstw chłopskich, co nastąpiło w Galicji.

Proces uwłaszczenia na ziemiach pruskich przebiegał następująco:

• 1799 – zamiana pańszczyzny na czynsz w dobrach królewskich, początkowo dobrowolna od 1808 obowiązkowa,
• 1807 – likwidacja poddaństwa, zależności osobistej, wymogu zgody pana feudalnego na czynności prawne chłopów, przywiązania do ziemi, sądownictwa dominialnego i pozwolenie na swobodny obrót ziemią,
• 1808 – uwłaszczenie chłopów w dobrach państwowych, z wykupem świadczeń poddańczych,
• 1811 – uwłaszczenie chłopów w dobrach prywatnych na podstawie dobrowolnych umów lub z urzędu, za odszkodowaniem dla feudała w ziemi i spłatą renty feudalnej, zniesienie serwitutów,
• 1816 – ograniczenie reformy z 1811, rezygnacja z uwłaszczenia z urzędu, dozwolenie zawierania umów dobrowolnych tylko przez zamożniejszych chłopów
• 1821 – tzw. reluicja, wykup powinności chłopskich dla ogółu gospodarstw,
• 1823 i 1836 – częściowe uwłaszczenie w Wielkim Ks. Poznańskim, dla chłopów w dobrach prywatnych i państwowych, na podstawie dobrowolnej umowy i odszkodowaniem w ziemi, gotówce, naturze lub pańszczyźnie,
• 1848 – 1850 – dopuszczenie do regulacji uwłaszczeniowych wszystkich gospodarstw, na podstawie dobrowolnych umów, za odszkodowaniem, zniesienie powinności i uprawnień feudalnych,
• 1858 – powszechne zawieranie umów regulacyjnych,
• 1865 – 1872 – spłata zobowiązań chłopskich, także dzięki pomocy państwa i instytucji bankowych.