Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane stronyWłasność ekonomiczna (gospodarcza) – jedno z podstawowych zjawisk ekonomicznych, współtworzące wraz z władzą, wolnością gospodarczą, potrzebami, interesami i społecznymi sposobami dokonywania wyborów ekonomicznych całokształt stosunków materialnych i instytucjonalnych (systemowych, ustrojowych) procesu gospodarowania.
Własność ekonomiczna jest pojmowana w kategoriach realnych, a więc jako stan rzeczywisty, nie zaś uprawnienie prawno-polityczne czy dyspozycja moralna. Jest to więc możliwość rzeczywistego (niezależnego od istniejących unormowań formalnoprawnych i politycznych) dysponowania dobrami ekonomicznymi (czynnikami rzeczowymi i osobowymi). Dalsza konkretyzacja zależy od stadium rozwoju ekonomicznego, dla którego własność jest analizowana i definiowana. Niezależnie od tego stadium pojęcie własności zawsze zakłada istnienie podmiotu (dysponowanego dobra). Jest zatem relacją w podwójnym znaczeniu – między podmiotem i przedmiotem własności oraz między podmiotami własności. Sprawne funkcjonowanie obu tych relacji w procesie gospodarczym wymaga zawsze nadania im form prawnych i politycznych. Ogólnie w teorii ekonomii przyjmuje się za przedmiot własności własność środków produkcji (rzeczowych i finansowych), czyli kapitału (dla gospodarek rynkowych) albo majątku narodowego w całości lub w częściach (dla gospodarek nierynkowo zorganizowanych). Niekiedy teoria ekonomii uwzględnia także swoisty charakter siły roboczej (zdolności do wykonywania pracy) jako dobra ekonomicznego i traktuje jej posiadacza (człowieka, pracownika) jako jej właściciela. Rozróżnienie to nie jest czysto teoretyczne, gdyż może współokreślać, w jaki sposób polityka gospodarcza będzie budowała system instytucjonalny w gospodarce i jaki kształt prawno-polityczny (ład instytucjonalny) zostanie przyjęty dla zabezpieczenia własności. Konkretyzacja własności na poziomie kapitału (i ewentualnie siły roboczej) powoduje rozciągnięcie tej kategorii także na pożytki ekonomiczne z kapitału i pożytki ekonomiczne z pracy. To z kolei wprowadza do rozważań dotyczących własności (ale już nie do definicji w sensie ekonomicznym) inne podstawowe problemy ekonomiczne: alokacji kapitału i siły roboczej oraz realokacji zysków od kapitału oraz wolności (suwerenności) wyboru konsumenta. Dla polityki gospodarczej oznacza to konieczność sformułowania ekonomicznych zasad alokacji i realizacji wyborów konsumenckich oraz nadanie im odpowiednich, standaryzujących te procesy, form prawnych i politycznych.
Fakt, że własność ekonomiczna nie istnieje właściwie poza systemem prawno-politycznym, a realizuje się przez normy prawne i instytucje polityczne, nie oznacza, że jest z nimi tożsama. Zarówno normy, jak i instytucje legitymizują jedynie w skali społecznej standardowe sposoby posługiwania się własnością i sposób jej politycznej ochrony. Kładą też – co zrozumiałe – nacisk na prawa i obowiązki podmiotu własności i na ciężary, jakimi można obciążyć przedmiot własności. Często kwestie te są regulowane w sposób właściwy dla ogólnych konstrukcji i zasad budowania prawa i zgodnie z obowiązującą doktryną prawno-polityczną. Może to prowadzić do zacierania różnicy między własnością ekonomiczną (kapitału i pracy) a nieekonomicznymi rodzajami własności oraz między podmiotami własności ekonomicznej i innej, jak i przedmiotami własności ekonomicznej i pozaekonomicznej. Stanem idealnym byłaby maksymalna zbieżność między oboma głównymi obszarami analizowania i stosowania własności – realnym i formalno-prawnym oraz politycznym. Stan ten jest, przynajmniej na razie, nieosiągalny. Co więcej, ekonomia i prawo (praktyka i doktryna) dalece się różnią w tej kwestii.
Spis treści |
Własność przedsiębiorstwa zależy od jego formy prawnej. Należy podkreślić, że w wypadku spółek kapitałowych własność kapitału może mieć charakter zarówno prywatny, jak i społeczny (państwowy, spółdzielczy, municypalny) — wtedy, gdy udziały albo akcje są własnością państwa lub spółdzielni, ewentualnie gminy.
Pojęcie stosowane na określenie sytuacji wyłącznego lub wspólnego przywileju dysponowania dowolnym dobrem duchowym, materialnym itd. W tym sensie i konstrukcji, czyli niewyposażone w dodatkowe atrybuty, używane jest jedynie na gruncie filozofii. Na tym poziomie uogólnienia terminy własność i właściwość używane były zamiennie (do końca XVIII w.). Z własnością lub przejawami jej funkcjonowania mamy do czynienia w obszarach życia gospodarczego, regulacji prawnych (nie tylko gospodarczych) polityki, socjologii, etyki świeckiej i kościelnej. Każda z dziedzin badających te sfery życia publicznego usiłuje zdefiniować własność samodzielnie albo przynajmniej priorytetowo z punktu widzenia własnych kryteriów, co rodzi określone komplikacje. Próby ich uniknięcia są na ogół bardzo skomplikowane i nieskuteczne.
Własność w znaczeniu prawnym nie jest w polskim prawodawstwie definiowana wprost. Artykuł 140 kodeksu cywilnego opisuje własność przez zakres sposobu korzystania z rzeczy, wskazując na władzę właściciela nad rzeczą. Właściciel w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swojego prawa, a także pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą. Prawo własności jest prawem podmiotowo uniwersalnym, może bowiem przysługiwać każdej osobie. Zatem granice korzystania z własności są wyznaczone przez prawo i zasady współżycia społecznego, z podkreśleniem zwłaszcza prawa do korzystania z pożytków i dochodów. Prawo własności zostało otoczone szczególną opieką w konstytucji przez sformułowanie w artykule 21: "Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia. Wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem". Sformułowanie to gwarantuje ochronę państwa nad własnością niezależnie od tego, kto jest jej podmiotem, oraz niezależnie od celu, w jakim własność jest używana.
