Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Walki na Oceanie Arktycznym – obejmują szereg starć i potyczek pomiędzy Niemiecką Kriegsmarine a flotami ZSRR oraz aliantów zachodnich stoczonych na obszarach podbiegunowych.
Spis treści |
ZSRR na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow nawiązał współpracę militarną z III Rzeszą. W dniach od 8 września do 10 września 1939 prowadzone były rozmowy pomiędzy attache Kriegsmarine von Baumbachem a radzieckim ministrem spraw zagranicznych Wiaczesławem Mołotowem dotyczące m.in. założenia tajnej bazy dla okrętów wojennych Niemiec nad Morzem Barentsa. Ostatecznie strona radziecka zaproponowała do tego celu fiord o nazwie Zapadnaja Lica. 10 października 1939 na konferencji w Berlinie postanowiono, że niemieckie okręty będą zaopatrywane również w radzieckich portach, a amunicja ma być tam dowożona drogą lądową. W połowie października tegoż roku komisarz ludowy Anastas Mikojan zezwolił na przejście niemieckich okrętów warsztatowych, zaopatrzeniowych oraz holowników do Zatoki Zapadnaja Lica przez Kanał Białomorsko-Bałtycki.
Zajęcie portów nad Oceanem Lodowatym nie było głównym celem Operacji "Barbarossa". Natarcie lądowe na Murmańsk szybko utknęło. Nie przewidywano więc zaangażowania na Dalekiej Północy dużych sił morskich.
Obejmowały:
Siły morskie były podporządkowane dowódcy marynarki w Norwegii (Komandierende Admiral Norwegen), rezydującemu w Oslo i podlegającemu Grupie Marynarki Północ (Marinegruppe "Nord") w Kilonii. Ich zadaniem była obrona szlaków komunikacyjnych na Dalekiej Północy, zwłaszcza z portami w Petsamo czy Kirkenes, które decydowały o zapewnieniu zaopatrzenia walczącym w północnej Skandynawii wojskom lądowym.
W chwili inwazji Niemiec na ZSRR, w 1941 roku, w skład Floty wchodziło:
Siły Floty bazowały w Polarnoje, Murmańsku i Archangielsku. W czasie wojny siły Floty były wzmocnione okrętami i samolotami z Floty Bałtyckiej, Floty Oceanu Spokojnego i Flotylli Kaspijskiej, a także z sił zmobilizowanych, z przemysłu i z Lend-Lease Act, oraz samolotami z rezerw Stawki. W czasie wojny w składzie Floty Północnej została sformowana Flotylla Białomorska i Północny Rejon Obrony.
Flota Północna broniła wybrzeża morskiego, współdziałała ze skrzydłami wojsk lądowych, wysadzała desanty morskie, działała na morskich liniach komunikacyjnych nieprzyjaciela, broniła swoich szlaków morskich oraz konwojowała statki transportowe sojuszników.
W lipcu 1941 przybyła do Kirkenes 6 Flotylla Niszczycieli (5 okrętów) i rozpoczęła stamtąd niezbyt owocne rajdy przeciwko żegludze radzieckiej (zatopiły 2 patrolowce, trałowiec pomocniczy i jednostkę hydrograficzną). W grudniu miejsce tego zespołu zajęły niszczyciele 8 Flotylli Niszczycieli. Ich ważną funkcją było minowanie podejść do Murmańska i cieśnin Morza Białego (18 grudnia, stawiając miny, napotkały 2 brytyjskie trałowce i uszkodziły 1 z nich). W lipcu do patrolowania rejonu Murmańska skierowano pierwsze 6 okrętów podwodnych, których łupem padły 3 niewielkie statki i patrolowiec. Przeciwko radzieckiej flocie wojennej i żegludze działała również Luftwaffe, zatapiając m.in. niszczyciel "Striemitielnyj" (20.07.41). 30 lipca 1941 brytyjskie lotniskowce HMS "Victorious" i HMS "Furious" przeprowadziły nieudane ataki na Kirkenes i Petsamo. 4 sierpnia samoloty "Victoriousa" bezskutecznie zbombardowały Tromso. Podczas następnej akcji Royal Navy na Dalekiej Północy – wypadu na Szpicbergen – brytyjskie siły lekkie uderzyły również na rejon Petsamo. Natknąwszy się w Porsangerfjordzie na niemiecki konwój kabotażowy, zniszczyły szkolny okręt artyleryjski "Bremse" (07.09.41).
Niemieckie siły morskie w Arktyce niedługo później zreorganizowano i radykalnie wzmocniono. Wpłynęły na to dwa czynniki: obawy Hitlera przed możliwością alianckiego desantu w Norwegii i otwarcie na Dalekiej Północy alianckiej trasy konwojowej do ZSRR.
W październiku 1941 stworzono stanowisko dowódcy wód północnych (Admiral Nordmeer) z siedzibą w Narwiku, otrzymujące rozkazy bezpośrednio z SKL i niezależne od dowództwa marynarki w Norwegii. Temu z kolei podporządkowano dowódcę wybrzeża polarnego (Admiral Polarküste). Admiral Nordmeer kierował operacjami Grupy Bojowej okrętów nawodnych i U-Bootów przeciwko alianckim działaniom morskim (przede wszystkim konwojom do ZSRR), Admiral Polarküste był odpowiedzialny za obronę wybrzeża i jego patrolowanie, ochronę własnej żeglugi, stawianie i trałowanie min. Dowództwu marynarki w Norwegii prócz dowódcy wybrzeża polarnego podlegały jeszcze dwa inne dowództwa regionalne: wybrzeża północnego (Trondheim) i zachodniego (Bergen), sprawujące na podległych sobie obszarach analogiczną rolę.
Rajdy brytyjskich komandosów, przeprowadzone w marcu 1941 na Lofoty i (zwłaszcza) w grudniu 1941 na Vågsøy, z końcem tego roku spowodowały rozmieszczenie w bazach norweskich licznych U-Bootów. 13 z nich działało w Arktyce (w różnych okresach) do grudnia 1941.
Ochrona przez Kriegsmarine niemieckiej komunikacji morskiej w Arktyce. Dla wojsk w Norwegii i północnej Finlandii transportowano uzupełnienia i zaopatrzenie (sprzęt, amunicja, paliwo, żywność, odzież). Do Niemiec wysyłano surowce strategiczne (rudy żelaza i niklu) oraz żywność (ryby). W drugiej połowie 1941 r. w obydwie strony przewieziono 350-400 tysięcy ton ładunków. W 1942 r. wzdłuż wybrzeży północnej Norwegii przechodziło miesięcznie około 20 różnej wielkości konwojów.
Główne niebezpieczeństwo dla żeglugi kabotażowej stwarzały okręty podwodne radzieckiej Floty Północnej, które do końca 1941 r. zdołały zatopić nie mniej niż 13 niemieckich statków handlowych i 3 niewielkie jednostki wojenne. Dlatego Niemcy już od lipca 1941 wprowadzili system konwojów przybrzeżnych, do których eskortowania przeznaczono m.in.
Ponadto stworzono system patroli morskich pomiędzy Bodoe a Kirkenes
W 1942 roku Niemcy od Przylądka Północnego do Varangerfjordu zainstalowali 160 nadbrzeżnych baterii artyleryjskich i ustanowiono około 70 posterunków obserwacyjno-meldunkowych. Ważnym składnikiem niemieckiej strategii obronnej były liczne zapory minowe, gęsto stawiane przede wszystkim w rejonie od Vestfjordu do Varangerfjordu.
W 1942 r. Flota Północna zatopiła 22 statki, ale sama poniosła znaczne straty (9 okrętów podwodnych) a z Pacyfiku przeniesiono lider "Baku" i dwie eskadry torpedowców.
Od stycznia do marca wysłano 18 U-Bootów, co zwiększyło ich liczbę do 25 jednostek. Ich początkowe, główne zadanie miało polegać na ochronie wybrzeża przed spodziewaną inwazją.
Z początkiem 1942 r. rozpoczęła się dyslokacja w rejon Arktyki dużych okrętów nawodnych. W tym przypadku żądaniom Hitlera (aby Kriegsmarine użyła do obrony Norwegii "wszystkich swych sił") wyszła naprzeciw inicjatywa ze strony Kierownictwa Wojny Morskiej, gdzie w październiku 1941 powstał projekt skierowania do Norwegii silnego zespołu floty. Jego okręty miały zapewniać bezpieczeństwo dostaw rud niklu do Niemiec oraz paraliżować działania Royal Navy, wykorzystując warunki arktyczne do zadania jej jak najdotkliwszych strat.
W styczniu 1942 do Trondheim dotarł pancernik "Tirpitz". W ślad za nim przybyły ciężkie krążowniki "Lützow", "Admiral Scheer" i "Admiral Hipper" oraz mniejsze okręty lekkie krążowniki "Köln" i "Nürnberg"). "Scharnhorst" znalazł się tam dopiero w marcu 1943. "Prinz Eugen" jeszcze w lutym 1942 został storpedowany koło Trondheim przez okręt podwodny "Trident" i szybko powrócił do Rzeszy na remont. W maju 1942 trzon potencjału nawodnego Kriegsmarine w norweskich fiordach tworzyły zatem 1 pancernik, 3 ciężkie krążowniki i 8 niszczycieli. Wielkie okręty kotwiczyły w Trondheim, Narwiku i Altafjordzie. Mniejsze jednostki bazowały też w okolicach Varangerfjordu: w Kirkenes, Vadsoe, Vardoe i Petsamo.
W Norwegii stacjonowały także współdziałające z marynarką wojenną jednostki lotnicze 5 Flota Powietrzna Luftwaffe (w lipcu 1942 – 364 samoloty bombowe, torpedowe i rozpoznawcze). W ich skład wchodziło też lotnictwo morskie (55 maszyn w maju 1942).
Rok 1943 przyniósł dalsze wzmocnienie liczby okrętów podwodnych operujących na morzach północnych. W sumie do dyspozycji było 39 jednostek ale ich stan stopniał, bo niektóre odeszly do dyspozycji F.d.U. West, a w wyniku strat stan posiadania mocno spadł w drugiej połowie roku. W styczniu było jeszcze 21 okrętów podwodnych, w lutym 18, w marcu i kwietniu 17, a od maja 1943 r. już tylko 12. Ich główna działalność skierowała się ponownie przeciwko alianckim konwojom do Murmańska i na zachód od tego portu zatopiono 5 alianckich frachtowców, ale żadnej jednostki płynącej pod banderą radziecką. Latem i jesienią 1943 r. nm. U-Booty operowały na wodach Mórz Zachodniosyberyjskiego i Karskiego. Okazało się, że Rosjanie, z powodu swojego bardzo skromnego potencjału środków zaradczych nie są w stanie na czas przeciwdziałać dosyć szybkiemu przełożeniu punktu ciężkości w działaniach nm. okrętów podwodnych. Na początek, pod koniec lipca U-Booty zanotowały zatopienie 2 jednostek radz. koło Navolok i Kostiszaru. W sierpniu działalność skoncentrowała się na Morzu Zachodniosyberyjskim, gdzie 2 okręty podwodne zatopiły 2 parowce, a następny uszkodziły. W październiku nastąpiło mocne uderzenie na Morzu Karskim, gdzie 4 nm. U-Booty niespodziewanie zniszczyły na początku października 5 radzieckich frachtowców. W sumie jeszcze w roku 1943 okręty podwodne przeprowadziły 14 operacji stawiania min. Na Morzu Peczorskim, w Cieśninie Jugorski Szar i przed portami Anderma i Port Dikson , u ujścia Obu i Jeniseju postawiono wszędzie po 16-24 min TMC lub TMB. Po przeprowadzeniu Operacji Seehund, zaminowaniu wewnętrznej części ujścia Obu za pomocą 24 min TMB, która to operacja przeprowadzona została prawdopodobnie w nocy 17./18.08.1943 r., stracono z niewyjaśnionych przyczyn U-639 (OL Walter Wichmann). Od 21 sierpnia był uważany za zaginiony (zatopiony w dniu 28.08.1943 r. o godz. 10:30. na Morzu Karskim koło przylądka Schelanija na pozycji 76°49'N, 69°42'E, przez torpedy radzieckiego okrętu podwodnego). S-101(Kapitan 3. Ranga I.T. Sanowjew). Zginęła cała załoga (47 ludzi). Była to jedyna strata nm. broni podwodnej na tym akwenie w roku 1943. Pięć operujących na wschód od Nowej Ziemi okrętów podwodnych użyto również do stawiania min podczas swych 6 odbytych w tym rejonie patroli i tak na przykład U-960 (OL Günther Heinrich) po postawieniu min zatopił idące w konwoju (WA-18) w ciągu dwóch dni 30 września - 1 października 1943 r. dwa parowce (prawdopodobnie tylko statek "Archangielsk" [2.480 BRT] i jeden patrolowiec).
25 lutego na Morzu Barentsa U-990 zatopił brytyjski niszczyciel HMS "Mahratta" podczas ataku U-Bootów na brytyjski konwój JW-57 do Murmańska. Na Atlantyku północnym brytyjskie eskortowce zatopiły niemiecki okręt podwodny U-91. Na północ od Lofotów brytyjskie samoloty zatopiły niemiecki okręt podwodny U-601. 1 kwietnia na południowy zachód od Wyspy Niedźwiedziej brytyjskie eskortowce zatopiły niemiecki okręt podwodny U-355. 3 kwietnia na południowy wschód od Wyspy Niedźwiedziej brytyjskie samoloty z lotniskowca eskortowego "Tracker" zatopiły niemiecki okręt podwodny U-288. 2 maja na południowy wschód od Jan Mayen brytyjskie samoloty z lotniskowca eskortowego "Fencer" zatopiły niemieckie U-booty U-674 i U-959. 16 maja na Morzu Norweskim norweskie samoloty zatopiły niemiecki U-240. 18 maja na Morzu Norweskim norweskie samoloty zatopiły U-241. 23 maja na południowy zachód od Lofotów brytyjskie samoloty zatopiły niemiecki okręt podwodny U-476. W rejonie Ålesundu w Norwegii brytyjskie samoloty zatopiły U-Boota U-675. 24 maja na Morzu Norweskim brytyjskie samoloty zatopiły niemiecki okręt podwodny U-990. 27 maja na północ od Szetlandów samoloty alianckie zatopiły niemiecki okręt podwodny U-292. 11 listopada w rejonie Harstad w Norwegii brytyjski okręt podwodny HMS "Venturer" zatopił niemiecki okręt podwodny U-771. 13 grudnia na Morzu Barentsa brytyjskie samoloty z lotniskowca eskortowego HMS "Campania" zatopiły niemiecki okręt podwodny U-365.
W kwietniu 1945 r. należące do 14 Flotylli Okrętów Podwodnych w Narwiku U-Booty U-427 (Karl-Gabriel Graf von Gudenus), U-711 (Hans-Günther Lange), U-968 (Otto Westphalen), U-295 (Günter Wieboldt), U-286 (Willi Dietrich), U-307 (Friedrich-Georg Herrle), U-481 (Ewald Pick), U-312 (KL Klaus Andersen), U-363 (Wolf-Werner Wilzer), U-313 (Friedhelm Schweiger), U-716 (Hans Dunkelberg), U-294 (Heinz Schütt) oraz U-997 (Hans Lehmann) zaatakowały idący do Murmańska konwój w składzie 7 transportowców i eskorty. U-Booty wyszły z Narwiku 21 kwietnia 1945 r. i płyneły na powierzchni aż się zbliżyły na odległość 70 mil na zachód od Półwyspu Rybackiego. Tam się zanurzyły i na chrapach zajęły przydzielone im wcześniej sektory. Na wprost przed wejściem do Murmańska zaległ U-711, a u wejścia ustawiły się jeszcze 4 okręty podwodne. Głębiej w morzu znajdowało się jeszcze 3x3 op. na powierzchni kwadratu o wymiarach 3x3 mili. W dniu 24 kwietnia 1945 r. U-294 zgłosił zatopienie radzieckiego niszczyciela u wejścia do fiordu Porsang. (brak potwierdzenia), a U-997 zameldował zatopienie na północ od Murmańska (2 jednostki z konwoju PK-9 w rzeczywistości; 22.04.1945 r. o godz. 05.08. uszkodził jedną torpedą norweski statek Idefjord (4.287 BRT) i radziecki Onega (1.603 BRT) trafiony o godz. 04.50., który zatonął po 8 minutach). Oba okręty podwodne obrały kurs powrotny. Konwój wszedł 26 kwietnia do Murmańska. U-711 odpalił torpedy, ale wynik nie jest znany (brak potwierdzenia). U-716 został uszkodzony przez bomby lotnicze i musiał zawrócić do Narwiku. Między 26-29 kwietnia 1945 r. czatujące U-Booty były nieustannie atakowane przez ścigacze okrętów podwodnych, kutry rybackie (pomocnicze ścigacze op.) i lotnictwo bombami głębinowymi, ale nie wracały w oczekiwaniu na przybycie marcowego konwoju, w składzie którego przemieszczały się 42 statki handlowe. U-968 w dniu 29 kwietnia około godz. 19.00 storpedował u wejścia do Murmańska kolejny radziecki niszczyciel (brak potwierdzenia). Po kilku godzinach konwój wyszedł z Murmańska. U-427 wystrzelił 3 torpedy i usłyszał detonację (brak potwierdzenia), a jako odpowiedź nastąpiło 5,5 godzinne tropienie przez niszczyciele i inne jednostki, czego efektem było obrzucenie 678 bombami głębinowymi, lecz pomimo uszkodzeń i niemożności zanurzania się, odparł w rejscie powrotnym atak lotniczy i zawinął szczęśliwie do bazy. U-313 próbował przyjść U-427 z odsieczą, ale w danym kwadracie został zaatakowany przez radzieckie kutry torpedowe, które wyszły w morze z zamiarem zdobycia uszkodzonego i znajdującego się na powierzchni towarzysza. U-313 z wielkim trudem oderwał się od prześladowców i dotarł również do Narwiku. Brytyjska eskorta zatopiła U-286 (29 kwietnia) oraz fregata HMS Loch Insh zatopiła U-307 - 14 niemieckich marynarzy uratowało się.
W roku 1945 prawdopodobnie nie podejmowano już żadnych akcji przeciwko radzieckiej żegludze na wschód od Murmańska.
