Wielkanoc

Wielkanoc Zmartwychwstanie Pańskie
Zmartwychwstanie Chrystusa
Dzień	ruchomy
Typ święta	chrześcijańskie uroczystość liturgiczna
Podobne święta	Pesach

Ikona zmartwychwstania. Chrystus, mocą chwalebnego krzyża (złoty krzyż pod stopami), uwalnia z otchłani śmierci Adama i Ewę (po lewej i prawej stronie) – pierwszych rodziców, którzy weszli w śmierć przez grzech pierworodny. Bułgaria, XVII w.

Wielkanoc, Pascha, Niedziela wielkanocna, Zmartwychwstanie Pańskie — najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie upamiętniające zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa, obchodzone przez Kościoły chrześcijańskie wyznające Nicejskie Credo (325 r.).

Znaczenie teologiczne

Według nauczania prawosławnego patriarchy Konstantynopola Bartłomieja tajemnica Wielkanocy nierozdzielnie związana jest z tajemnicą Wielkiego Piątku. Cały Kościół najpierw umiera, ukrzyżowany jest z Chrystusem, aby z nim zmartwychwstać. Prawosławie celebruje Paschę (Wielkanoc) w ciągłości z Kościołem pierwszych wieków i jest ona w centrum jego wiary i kultu. Wokół zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią, skupia się cała liturgia i cała teologia prawosławna. Zwycięstwo Chrystusa rozumiane jest jako duchowo urzeczywistniające się w każdym pokoleniu:

Tak, Chrystus zmartwychwstały powoduje, że i my powstajemy z martwych, gdyż On nosi w sobie pełne człowieczeństwo, On, Niepodzielny, czyste istnienie w komunii. "Wczoraj byłem ukrzyżowany z Chrystusem", głoszą jutrznie paschalne, "dziś z Nim jestem wyniesiony do chwały. Wczoraj byłem umarły z Nim, dziś łączę się z Jego Zmartwychwstaniem; wczoraj z Nim byłem pogrzebany, dziś wraz z Nim budzę się ze snu śmierci". Śmierć biologiczna i wszystkie śmierci cząstkowe, które ją poprzedzają i tragicznie wytyczają nasze losy, od tej pory stają się już tylko przejściami, "paschami" w dosłownym znaczeniu tego słowa, przejściami, poprzez które zmartwychwstanie ogarnia nas na miarę naszej wiary, ponieważ śmierć duchowa, która je otacza, i którą one symbolizują, zostaje od tej pory unicestwiona.

Obchody Wielkanocy w kościołach protestanckich

Wierni Kościołów wyrastających z nurtu Reformacji spotykają się na uroczystych nabożeństwach, aby cieszyć się z pamiątki zmartwychwstania Jezusa, aby wspólnie wielbić Boga, czytać i rozważać jego słowo zapisane w Piśmie Świętym. Dzień ten jest dniem radości i śpiewu, w zależności od Kościoła różnie celebrowany, jednak wszędzie mający radosny i podniosły charakter.

W kalendarzu liturgicznym

Poprzedzający ją tydzień, stanowiący okres wspominania najważniejszych dla wiary chrześcijańskiej wydarzeń, nazywany jest Wielkim Tygodniem. Ostatnie trzy doby tego tygodnia: Wielki Czwartek (wieczór), Wielki Piątek, Wielka Sobota i Niedziela Zmartwychwstania znane są jako Triduum Paschalne (Triduum Paschale). W chrześcijaństwie wprawdzie każda niedziela jest pamiątką zmartwychwstania Chrystusa, ale Niedziela Zmartwychwstania jest z nich najbardziej uroczysta.

Podczas soboru nicejskiego w 325 roku ustalono, że będzie się ją obchodzić w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca. Ta skomplikowana zasada jest w istocie przełożeniem na solarny w swej naturze kalendarz juliański konkretnej daty 14 nisan z religijnego kalendarza hebrajskiego, który jest kalendarzem lunarno-solarnym. Data 14 nisan wyznacza w kalendarzu hebrajskim początek święta Paschy, wokół którego działy się wydarzenia zbawcze. Wielkanoc jest więc świętem ruchomym: może wypaść najwcześniej 22 marca, zaś najpóźniej 25 kwietnia. Z datą Wielkanocy powiązany jest termin większości ruchomych świąt ogólnochrześcijańskich i katolickich, m.in.: Środa Popielcowa, wielki post, Triduum Paschalne, Wniebowstąpienie Pańskie, Zesłanie Ducha Świętego, Boże Ciało i inne. Po wprowadzeniu kalendarza gregoriańskiego znów pojawiły się odmienności: w prawosławiu Wielkanoc obchodzi się bowiem zgodnie z kalendarzem juliańskim.

Ostatnio niektóre środowiska chrześcijańskie postulują ustanowienie Wielkanocy, jako święta niezależnego od faz księżyca. Między innymi proponuje się obchodzenie Wielkanocy zawsze w drugą niedzielę kwietnia, czyli pomiędzy 8. a 14. Inna opcja to propozycja utrzymywania siedmiu niedziel pomiędzy Świętem Trzech Króli a Środą Popielcową. Daje ona również termin pomiędzy 8 a 14 kwietnia z wyjątkiem roku przestępnego, w którym Wielkanoc przypadłaby na 7 kwietnia.

Własny sposób ustalania daty Wielkanocy stosowano we wczesnym średniowieczu w Kościele iroszkockim i Kościele starobrytyjskim.

Wielka Niedziela jest pierwszym dniem wielkanocnego okresu świątecznego zwanego oktawą wielkanocną. Okres wielkanocny rozpoczyna się wigilią wielkanocną. Czas wielkanocnej radości trwa w liturgii 50 dni i kończy się niedzielą Zesłania Ducha Świętego. W 40. dniu (czwartek) obchodzona jest uroczystość Wniebowstąpienia Pana Jezusa.

Wyznaczanie daty Wielkanocy w danym roku

Daty Wielkanocy
1982–2025
Według kalendarza gregoriańskiego

Rok	Zachód	Wschód
1982	11 kwietnia	18 kwietnia
1983	3 kwietnia	8 maja
1984	22 kwietnia
1985	7 kwietnia	14 kwietnia
1986	30 marca	4 maja
1987	19 kwietnia
1988	3 kwietnia	10 kwietnia
1989	26 marca	30 kwietnia
1990	15 kwietnia
1991	31 marca	7 kwietnia
1992	19 kwietnia	26 kwietnia
1993	11 kwietnia	18 kwietnia
1994	3 kwietnia	1 maja
1995	16 kwietnia	23 kwietnia
1996	7 kwietnia	14 kwietnia
1997	30 marca	27 kwietnia
1998	12 kwietnia	19 kwietnia
1999	4 kwietnia	11 kwietnia
2000	23 kwietnia	30 kwietnia
2001	15 kwietnia
2002	31 marca	5 maja
2003	20 kwietnia	27 kwietnia
2004	11 kwietnia
2005	27 marca	1 maja
2006	16 kwietnia	23 kwietnia
2007	8 kwietnia
2008	23 marca	27 kwietnia
2009	12 kwietnia	19 kwietnia
2010	4 kwietnia
2011	24 kwietnia
2012	8 kwietnia	15 kwietnia
2013	31 marca	5 maja
2014	20 kwietnia
2015	5 kwietnia	12 kwietnia
2016	27 marca	1 maja
2017	16 kwietnia
2018	1 kwietnia	8 kwietnia
2019	21 kwietnia	28 kwietnia
2020	12 kwietnia	19 kwietnia
2021	4 kwietnia	2 maja
2022	17 kwietnia	24 kwietnia
2023	9 kwietnia	16 kwietnia
2024	31 marca	5 maja
2025	20 kwietnia

El Greco - Zmartwychwstanie Jezusa

W kościołach zachodnich Wielkanoc przypada w pierwszą niedzielę po pierwszej kościelnej pełni Księżyca (tzw. Paschalna pełnia Księżyca) przypadającej po 21 marca, oznacza to, że Wielkanoc wypada pomiędzy 22 marca a 25 kwietnia (włącznie). Daty kościelnej pełni Księżyca zostały wyznaczone i stabelaryzowane w czasie Soboru Nicejskiego w 325 roku n.e. Kościelna pełnia Księżyca różni od astronomicznej.

Algorytmy

Według kalendarza gregoriańskiego w bieżącym roku Wielkanoc wypada 8 kwietnia 2012.

Według kalendarza juliańskiego w bieżącym roku Wielkanoc wypada 2 kwietnia 2012 (data juliańska; dla uzyskania daty gregoriańskiej należy dodać 13 dni).

Powyższe daty otrzymano metodą Meeusa/Jonesa/Butchera.

Metoda Gaussa

Dla kalendarza gregoriańskiego

Sposób obliczenia tej daty został podany przez niemieckiego matematyka C. F. Gaussa.

Do obliczeń potrzebne są dwie liczby A i B. Ich wartości odczytujemy z poniższej tabeli:

Lata	A	B	Wyjątki (rok)
			I rodzaju	II rodzaju
33 - 1582	15	6	brak	brak
1583 - 1699	22	2	1609	brak
1700 - 1799	23	3	brak	brak
1800 - 1899	23	4	brak	brak
1900 - 2099	24	5	1981, 2076	1954, 2049
2100 - 2199	24	6	2133	2106
2200 - 2299	25	0	2201, 2296	brak
2300 - 2399	26	1	brak	brak
2400 - 2499	25	1	2448	brak
2500 - 2599	26	2	brak	brak
2600 - 2699	27	3	2668	brak
2700 - 2899	27	4	2725, 2820	brak
2900 - 2999	28	5	brak	brak

Należy pamiętać, że do 1582 roku obowiązywał kalendarz juliański. Wartości A i B tyczą się więc w innych latach wyłącznie kalendarza gregoriańskiego.

Następnie należy wykonać 6 kroków:

1. Dzielimy liczbę roku przez 19 i znajdujemy resztę a.
2. Dzielimy liczbę roku przez 4 i znajdujemy resztę b.
3. Dzielimy liczbę roku przez 7 i znajdujemy resztę c.
4. Resztę a mnożymy przez 19, do iloczynu dodajemy liczbę A, sumę dzielimy przez 30 i znajdujemy resztę d.
5. Dzielimy sumę iloczynów 2b + 4c + 6d + B przez 7 i znajdujemy resztę e.
6. Sumę reszt d + e dodajemy do daty 22 marca i otrzymujemy datę Wielkanocy.

Jeżeli data wypadnie powyżej 31 marca, należy ją przeliczyć na odpowiedni dzień kwietnia. Można też sprawdzić, czy d + e < 10. Jeśli tak, to Wielkanoc jest (d + e + 22) marca. Jeśli nie, to (d + e - 9) kwietnia.

Od powyższej reguły istnieją wyjątki:

• Wyjątek pierwszego rodzaju zachodzi, gdy d = 29 oraz e = 6, czyli Wielkanoc miałaby przypaść na dzień 26 kwietnia. Wtedy zawsze obchodzi się ją tydzień wcześniej, tzn. 19 kwietnia. Wypadek ten zaszedł w latach 1609 i 1981.
  
• Wyjątek drugiego rodzaju zachodzi wtedy, gdy d = 28 oraz e = 6 i dzielenie 11A + 11 przez 30 daje resztę mniejszą od 19 (lub po prostu a > 10). Wówczas, według powyższego algorytmu, Wielkanoc ma przypaść 25 kwietnia, a obchodzona jest 18 kwietnia. Ten drugi wyjątek – jak pisał Gauss w 1807 r. – "dotychczas nie zaszedł i po raz pierwszy nastąpi dopiero w roku 1954".
  

Jak można było zauważyć, lata, w których występują dane wyjątki do roku 2999 podane są w powyższej tabeli współczynników A i B dla określonych przedziałów czasowych.

Przykładowo wyznaczymy datę Wielkanocy w roku 2008.

• 2008 : 19 = 105 i reszta 13. a = 13.
• 2008 : 4 = 502 i reszta 0. b = 0.
• 2008 : 7 = 286 i reszta 6. c = 6.
• (19 x a + A) : 30 → (19 x 13 + 24) : 30 = 271 : 30 = 9 i reszta 1. d = 1.
• (2 x b + 4 x c + 6 x d + B) : 7 → (2 x 0 + 4 x 6 + 6 x 1 + 5) : 7 → 35 : 7 = 5 i reszta 0.
• d + e + 22 → 1 + 0 + 22 = 23, to znaczy, że 23 marca – to data Wielkanocy w 2008 roku, według kalendarza gregoriańskiego.

Dla kalendarza juliańskiego

Jeśli chodzi o kalendarz juliański, to wystarczy zawsze brać za A 15, a za B 6.

Przykład dla 1928 roku:

• 1928 : 19 = 101 i reszta 9. a = 9.
• 1928 : 4 = 482 i reszta 0. b = 0.
• 1928 : 7 = 275 i reszta 3. c = 3.
• (19 x a + A) : 30 → (19 x 9 + 15) : 30 = 186 : 30 = 6 i reszta 6. d = 6.
• (2 x b + 4 x c + 6 x d + B) : 7 → (2 x 0 + 4 x 3 + 6 x 6 + 6) : 7 = 54 : 7 = i reszta 5. e = 5.
• d + e + 22 = 6 + 5 + 22 = 33.

Wielkanoc w roku 1928 według kalendarza juliańskiego wypadała więc na 33 dzień licząc od 1 marca, czyli 2 kwietnia.

Metoda Meeusa/Jonesa/Butchera

Dla kalendarza gregoriańskiego

Ten sposób został przedstawiony przez Jeana Meeusa w jego książce Astronomical Algorithms w 1991 roku. Może być uznany za lepszy od tego poprzedniego, ponieważ nie wymaga żadnych cyfr dla określonego zakresu czasu i nie ma od niego wyjątków. Wystarczy podać dowolny rok.

I tak:

1. Dzielimy liczbę roku na 19 i wyznaczamy resztę a.
2. Dzielimy liczbę roku przez 100, wynik zaokrąglamy w dół (odcinamy część ułamkową) i otrzymujemy liczbę b.
3. Dzielimy liczbę roku przez 100 i otrzymujemy resztę c.
4. Liczymy: b : 4 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę d.
5. Liczymy: b : 4 i wyznaczamy resztę e.
6. Liczymy: (b + 8) : 25 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę f.
7. Liczymy: (b - f + 1) : 3 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę g.
8. Liczymy: (19 x a + b - d - g + 15) : 30 i wyznaczamy resztę h.
9. Liczymy: c : 4 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy cyfrę i.
10. Liczymy: c : 4 i wyznaczamy resztę k.
11. Liczymy: (32 + 2 x e + 2 x i - h - k) : 7 i otrzymujemy resztę l.
12. Liczymy: (a + 11 x h + 22 x l) : 451 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę m.
13. Liczymy: (h + l - 7 x m + 114) : 31 i otrzymujemy resztę p.
14. Dzień Wielkanocy = p + 1.
15. Miesiąc = Zaokrąglenie w dół dzielenia (h + l - 7 x m + 114) przez 31.

Przykład dla roku 2012:

• 2012 : 19 = 105 i reszta 17. a = 17.
• 2012 : 100 = 20,12, w zaokrągleniu w dół 20. b = 20.
• 2012 : 100 = 20 i reszta 12. c = 12.
• b : 4 → 20 : 4 = 5, w zaokrągleniu w dół również 5. d = 5.
• b : 4 → 20 : 4 = 5 i reszta 0. e = 0.
• (b + 8) : 25 → (20 + 8) : 25 = 28 : 25 = 1,12, w zaokrągleniu w dół 1. f = 1.
• (b - f + 1) : 3 → (20 - 1 + 1) : 3 = 20 : 3 = 6,(6), w zaokrągleniu w dół 6. g = 6.
• (19 x a + b - d - g + 15) : 30 → (19 x 17 + 20 - 5 - 6 + 15) : 30 = 347 : 30 = 11 i reszta 17. h = 17.
• c : 4 → 12 : 4 = 3, w zaokrągleniu w dół 3. i = 3.
• c : 4 → 12 : 4 = 3 i reszta 0. k = 0.
• (32 + 2 x e + 2 x i - h - k) : 7 → (32 + 2 x 0 + 2 x 3 - 17 - 0) : 7 = 21 : 7 = 3 i reszta 0. l = 0.
• (a + 11 x h + 22 x l) : 451 → (17 + 11 x 17 + 22 x 0) : 451 = 204 : 451 = 0,(4523281596), w zaokrągleniu w dół 0. m = 0.
• (h + l - 7 x m + 114) : 31 → (17 + 0 - 7 x 0 + 114) : 31 = 131 : 31 = 4 i reszta 7. p = 7.
• Dzień to p + 1 → 7 + 1 = 8. Wielkanoc wypada więc ósmego.
• Miesiąc to (h + l - 7 x m + 114) : 31 → (17 + 0 - 7 x 0 + 114) : 31 = 131 : 31 = 4,(225806451612903), w zaokrągleniu w dół 4. Wielkanoc jest więc w kwietniu.

Wielkanoc w 2012 roku wypada więc 8 kwietnia (według kalendarza gregoriańskiego).

Pisanki z Wołynia.

Pisanki z Kraslic.

Dla kalendarza juliańskiego

Jean Meeus w swojej książce Astronomical Algorithms prezentuje także odpowiedni algorytm dla kalendarza juliańskiego.

Tak więc:

1. Dzielimy liczbę roku przez 4 i otrzymujemy resztę a.
2. Dzielimy liczbę roku przez 7 i otrzymujemy resztę b.
3. Dzielimy liczbę roku przez 19 i otrzymujemy resztę c.
4. Dzielimy (19 x c + 15) przez 30 i otrzymujemy resztę d.
5. Dzielimy (2 x a + 4 x b - d + 34) przez 7 i otrzymujemy resztę e.
6. Miesiąc = zaokrąglenie w dół (d + e + 114) : 31.
7. Dzień = reszta z dzielenia (d + e + 114) przez 31 plus 1.

Przykład dla roku 2012:

• 2012 : 4 = 503 i reszta 0. a = 0.
• 2012 : 7 = 287 i reszta 3. b = 3.
• 2012 : 19 = 105 i reszta 17. c = 17.
• (19 x c + 15) : 30 → (19 x 17 + 15) : 30 = 338 : 30 = 11 i reszta 8. d = 8.
• (2 x a + 4 x b - d + 34) : 7 → (2 x 0 + 4 x 3 - 8 + 34) : 7 = 38 : 7 = 5 i reszta 3. e = 3.
• Miesiąc to (d + e + 114) : 31 → (8 + 3 + 114) : 31 = 125 : 31 = 4,(032258064516129), w zaokrągleniu w dół 4. Wielkanoc wypada więc w Kwietniu.
• Dzień to reszta z (d + e + 114) : 31 plus 1 → (8 + 3 + 114) : 31 plus 1 → 125 : 31 plus 1 → 4 i reszta 1 plus 1 → 1 + 1 = 2. Wielkanoc jest więc drugiego.

Wielkanoc w roku 2012 według kalendarza juliańskiego wypada więc 2 kwietnia.

Pisanki, baranek i zajączek.

Wielkanocne zwyczaje ludowe

Z obchodami świąt wielkanocnych związanych jest wiele zwyczajów ludowych (z których część wywodzi się ze starosłowiańskiego święta Jarego): śniadanie wielkanocne, pisanki, święcone, śmigus-dyngus, dziady śmigustne, Rękawka, Emaus, walatka, z kurkiem po dyngusie, Siuda Baba, wieszanie Judasza, pogrzeb żuru i śledzia, pucheroki, palma wielkanocna, Jezusek Palmowy.

Zobacz też

Informacje w siostrzanych projektach

 Ilustracje i media  w Wikimedia Commons
 Definicje słownikowe  w Wikisłowniku
 Teksty źródłowe  w Wikiźródłach
 Cytaty  w Wikicytatach

• Pesach
• Arcybractwo Męki Pańskiej
• powstanie wielkanocne
• Wyspa Wielkanocna

Bibliografia

• Clément O.: Prawda was wyzwoli. Rozmowy z Patriarchą ekumenicznym Bartłomiejem I. Janina Dembska, Maria Żurowska (przekład z j. franc.). Warszawa: Verbinum, 1998, s. 246. ISBN 83-7192-025-3. 
• Wojciechowski M.: Wielkanoc, Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego, Pascha. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. Gadacz, B. Milerski (red. naukowa). T. 9. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 410-411. ISBN 983-01-14053-4. 

Linki zewnętrzne

• Wielkanoc w kościele prawosławnym
• Wielkanoc i inne święta w kolejnych latach - kalendarz
• Wielkanoc w Katolickich Kościołach Wschodnich
• Kalkulator do obliczania terminów Wielkanocy w latach od 100 do 9999