Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane stronyNa mapach:
|
|||
 Panorama Wielopola od strony linii kolejowej w Zagórzu |
|||
| Status | osiedle | ||
| Założono | 1412 | ||
| W granicach Zagórza | 1977 | ||
| Przewodniczący rady osiedla | Zbigniew Koczeń[1] | ||
| Wysokość | 330–474 m n.p.m. | ||
| Ludność (2006) • liczba ludności |
812 |
||
| Strefa numeracyjna | 13 | ||
| Kod pocztowy | 38-540 | ||
| Tablice rejestracyjne | RSA | ||
Wielopole (niem. Großenfeld, jid. i hebr. וילופולה – Vielipoli, węg. Valopolya) — jedno z jedenastu administracyjnych osiedli miasta Zagórza w woj. podkarpackim, położone w jego południowej części[4], co najmniej od 1412 r. aż do 1972 r. samodzielna wieś. W latach 1972-1977 najbardziej na południe wysunięta część "Wielkiego Sanoka"[5]. Od 1 lutego 1977 roku część składowa nowoutworzonego miasta Zagórza.
Według danych z 2006 roku, Wielopole miało 812 mieszkańców[6].
Wielopole, pomimo przeszło 30-letniej, administracyjnej przynależności do Zagórza, zachowało wyraźne poczucie odrębności i tożsamości lokalnej.
Spis treści |
Wielopole położone jest w dolinie po obu brzegach rzeki Osławy w mezoregionie fizycznogeograficznym Pogórza Bukowskiego wchodzącym w skład Pogórza Środkowobeskidzkiego, które jest częścią Zewnętrznych Karpat Zachodnich.
Wielopole sąsiaduje z miejscowościami; od północy: Zagórz, od zachodu: Poraż, od południa: Tarnawa Dolna, Tarnawa Górna, od wschodu: Postołów, Wola Postołowa, Huzele, Lesko.
Od zachodu granicę Wielopola wyznaczają: pasmo góry Dział, las pomiędzy Suszkowem a Porażem oraz część masywu Skowronówki, od południa: od góry Dział poprzez Osławę do północnych zboczy góry Oszczacz (444 n.p.m.)[7], dalej drogą leśną stanowiącą wododział rzek Osławy i Sanu aż do Łysej Góry (420 n.m.p.), od wschodu: od Łysej Góry leśną drogą wododziałową do lasu Garb i w dół polną drogą stanowiącą granicę z Postołowem do rozstaju dróg przy dębie, od północy: polną, a następnie leśną drogą w lesie Długie (powyżej linii wysokiego napięcia) do rzeki Osławy powyżej Bednarki, i stąd nurtem rzeki poniżej mostu, i dalej na przełaj do południowych stoków Skowronówki, a stamtąd do północno-wschodniego stoku góry Dział.
Najniżej położony punkt to lustro Osławy powyżej Bednarki 330 m n.p.m, najwyżej, szczyt góry Dział 474 m n.p.m.
Osiedle Wielopole tworzy układ dziewięciu ulic: Batorego, Dolna, Kopalniana, Łamana, Miarki, Miodowa, Rzemieślnicza, Słowicza oraz Urocza charakterystyczny dla zabudowy wsi typu łańcuchówka.
Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju TERYT na obszarze Wielopola wyszczególniono mniejsze jednostki terytorialne tj. Wielopole (właściwe), Łysą Górę, Zagronie oraz Dział[8].
Tradycyjny podział Wielopola:
Głównym ciekiem wodnym przeływającym przez Wielopole jest rzeka Osława stanowiąca lewy dopływ Sanu. Osława początkowo płynie w kierunku północnym by poniżej mostu skręcić w kierunku wschodnim, a na końcu wsi ponownie na północ. Na terenie Wielopole do Osławy uchodzi pięć potoków; lewe dopływy: dwa bezimienne potoki na Suszkowie mające swe źródła na wschodnich zboczach góry Dział; prawe dopływy: największy z nich potok Smolnik wypływąjący z masywu góry Gruszka i uchodzący do Osławy na Górnym Wielopolu, potok Orniszkowy mający swe źródła na Łysej Górze zasilający stawy w Dolnym Wielopolu oraz bezmienny potok wypływający również z Łysej Góry, przepływający koło leśniczówki i uchodzący do Osławy na samym końcu wsi.
Osława jako typowa rzeka górska ma wyjątkowo zmienny stan wód; podczas suchego lata rzeka niemal zamiera, zaś podczas dużych opadów atmosferycznych wody Osławy występują z koryta zalewając nadrzeczne łaki. W zimie rzekę często pokrywa kra, a gwałtowne topnienie lodu powoduje zatory lodowe. Ostatni groźny zator miał miejsce w 2002 roku, w wyniku którego nastąpiły lokalne podtopienia, a wojsko wysadzało w powietrze blokującą rzekę krę.
Przed II wojną światową powyżej brodu na Dolnym Wielopolu istniała drewniana tama, która kierowała wody rzeki do położonego przy lewym brzegu sztucznie wykopanego kanału o nazwie Młynówka, przy którym znajdował się młyn.
Na terenie Wielopola występują ubogie gleby górskie o dużym stopniu kwasowości. W dolinie rzeki Osławy, tam gdzie znajdują się zagrody gospodarskie występują gleby klasy czwartej. Powyżej miejscowości na okolicznych wzgórzach to gleby klasy piątej, a niekiedy i szóstej, ostatniej
Nad brzegami rzeki Osławy występują zalążki lasów łęgowych, które jednak wskutek regularnej wycinki przybrały postać krzaków. Dominującymi gatunkami są w nich wierzba i olcha, z domieszką jesionu, czeremchy, lipy, czereśni i trzmieliny zwyczajnej. W Dolnym Wielopolu i w Suszkowie ciągną się nadrzeczne łąki nazywane przez miejscowych rynią (ryń). Na skutek zaprzestania letniego wypasu bydła zarastają one jednak chwastami i krzakami. Powyżej terenu zalewowego rzeki ciągną się zabudowania miejscowości, a nad nimi pola uprawne. Uprawia się warzywa, ziemniaki, zboża, a mniej urodzajne stanowiska zajmują pastwiska.
Zachodnie, nasłonecznione zbocza wzgórz nad Górnym Wielopolem – ciągnące się południkowo, równolegle do Osławy – porastają ciepłolubne gatunki liściaste: grab, paklon, lipa, dąb szypułkowy, brzost oraz leszczyna tworząc zadrzewienie zwane lokalnie debrzą.
Najwyżej położone partie miejscowości porasta las. Dominującym w nim gatunkiem jest jodła, z dodatkiem sztucznie tu wprowadzonej sosny, świerka oraz modrzewia. Brzoza i osika rosną na obrzeżach. Na zarastających polach oraz nasłonecznionych polanach spotyka się jałowiec pospolity; całkowity natomiast brak cisa niegdyś powszechnie występującego w całych Karpatach. W wyższych partiach miejscowości (powyżej 400 m n.p.m.) las mieszany przechodzi w typowy dla Bieszczadów górski las bukowy, z dodatkiem jaworu. Buczyny występują głownie na zboczach góry Oszczacz i Dział. Resztę powierzchni leśnej zajmują lasy mieszane oraz liściaste, na ogół jednak młode, małowartościowe i przetrzebione wskutek rabunkowej gospodarki leśnej.
Zdecydowaną większość lasów stanowią Lasy Państwowe wchodzące w skład leśnictwa Wielopole z siedzibą w Tarnawie Górnej[9] podlegające Nadleśnictwu Lesko[10]. Pomiędzy Wielopolem a Zagroniami znajduje się las gromadzki będący de facto serwitutem dla mieszkańców Wielopola. Pozostały obszar powierzchni leśnej stanowi własność prywatną.
Główną metodą hodowli lasu stosowaną w Nadleśnictwie Lesko jest system przerębowo – zrębowy i przerębowy sposób zagospodarowania z rębniami stopniowymi i długim okresem odnowienia 20 – 30 lat[11].
Od lat 90. XX stulecia wskutek kryzysu ekonomicznego oraz populacyjnego porzucono uprawę roli w wielu miejscach; opuszczone pola i pastwiska w bardzo szybkim tempie porasta las. Byłe użytki rolne na początku opanowują gatunki pionierskie: sosna i brzoza, dopiero po jakimś czasie pojawiają się tam właściwe gatunki leśne. Proces ten szczególnie jest widoczny na Garbie, Zagroniach oraz w okolicach Łysej Góry.
Osława zaliczana do rzek II i III klasy czystości[12] jest siedliskiem wielu gatunków ryb charakterystycznych dla rzek górskich. Żyją tu: pstrąg, lipień, brzana, kleń, sandacz, leszcz, okoń; z gatunków chronionych: strzebla potokowa, śliz, piekielnica oraz głowacz[13]. Każdego roku w drugiej połowie kwietnia odbywa się tarło.
Występują liczne gatunki ptaków: bocian biały (gniazdo na słupie energetycznym przy jednych z domostw), czapla siwa oraz ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych. W okolicy żyją liczne gatunki z podtypu kregowców, w tym bardzo tu pospolity zaskroniec oraz żmija zygzakowata (występują trzy jej odmiany). W pobliskich lasach żyją duże ssaki: sarna, lis, jeleń, dzik, borsuk, sporadycznie pojawia się wilk i bardzo rzadko – w wyższych partiach zimą – ryś.
Latem 2010 roku w okolicznych lasach pojawiły się niedźwiedzie niewidzane tu od czasów średniowiecza[14].
W ramach Polskiego Związku Łowieckiego (koło łowieckie "Świstak" w Zagórzu[15]) prowadzona jest gospodarka łowiecka. W lasach położonych na obszarze osiedla Wielopole znajdują się cztery ambony myśliwskie: w lesie Garb, przy drodze wododziałowej na wzgórzu Oszczacz, dwie koło Łysej Góry.
Adam Fastnacht w książce zatytułowanej Osadnictwo Ziemi Sanockiej w latach 1340-1650 pisze:
 |
Nazwa miejscowości jest bezsprzecznie, rdzennie polska i – w tak zapisanej formie – występuje wyłącznie w polskim obszarze etnograficznym. Nazwa Wielopole wskazuje na bogactwo pół uprawnych w tej miejscowości, a jednocześnie jej znaczy obszar w stosunku do sąsiednich wsi.
W Polsce znajduje się pięć wsi o nazwie Wielopole. Istnieje również wieś Wielopole w Czechach na Śląsku Cieszyńskim, na Słowacji w pobliżu Humennnego oraz co najmniej dwa Wielopola na Ukrainie (jedno z nich w obwodzie lwowskim). Wieś Wielopole (Veliko Polje) znajduje się również w Słowenii niedaleko wybrzeża Adriatyku, w Serbii niedaleko Belgradu, w Chorwacji jak dzielnica Zagrzebia oraz w Bośni i Hercegowinie nieopodal miasta Bjelašnica. Najbardziej znane Wielopole to jednak Wielopole Skrzyńskie rozsławione przez Tadeusza Kantora w sztuce teatralnej Wielopole, Wielopole.
Choć pierwsza zachowana wzmianka o Wielopolu pochodzi z 1412 roku, prawdopodobnie lokacja wsi nastąpiła wcześniej. Wiąże się ona z wielką akcją kolonizacyjną Pogórza Karpackiego zapoczątkowaną za panowania Kazimierza III Wielkiego po inkorporacji Rusi Czerwonej, a kontynuowaną przez jego następców: Ludwika Węgierskiego, Jadwigę Andegaweńską i Władysława Jagiełłę. Wieś Wielopole podobnie jak większość wsi w okolicy lokowana została na prawie niemieckim. Od 1434 roku Wielopole znalazło się w granicach Ziemi Sanockiej wchodzącej odtąd w skład nowoutworzonego województwa ruskiego ze stolicą we Lwowie.
We wsi mieszkali Polacy, Niemcy i Rusini. Podobnie jak w innych wsiach Pogórza Niemcy stanowili znaczący substrat ludności (zob. Głuchoniemcy), chociaż już w XVI wieku ulegli całkowitej polonizacji[19]. Zanotowane nazwiska kmieci pochodzenia niemieckiego w XV w.: Iohannes Sopil (1435), Rab (1443), Chodor (1445), Hanusz Szebith (1449), Iohannes Szopil, Michal Szalnar, Mathis Libnaw, Stephanus Kaerth, agrum Bernathowske[20].
Pierwsza historyczna wzmianka z 1412 roku mówi, że Wielopole stanowiło własność Mikołaja i jego brata Steczka z Tarnawy. Wywodzący się z Królestwa Węgier wołoski ród Dragów-Sasów otrzymał od węgierskich królów wiele nadań na Rusi Czerwonej, stając się odtąd nową warstwą rycerską w nowoprzyłączonej prowincji[21]. Jeden ze szczepów Dragów-Sasów, który rozpoczął kolonizację doliny dolnej Osławy przyjął wkrótce od rodzinnego gniazda Tarnawy nazwisko Tarnawski[22]. Tarnawscy wyróżniali się przedsiębiorczością; w XV w. założyli większość wsi w dolnym biegu Osławy m.in. Wielopole, Zagórz, obie Tarnawy, Poraż, Łukowe, Czaszyn, pozostając przez dwa kolejne stulecia – obok Balów oraz Herburtów – jednym z najznamienitszych rodów Ziemi Sanockiej[23].
Najsłynniejszym przedstawicielem rodu był chorąży sanocki Stanisław Tarnawski, właściciel 14 wsi – w tym Wielopola, żonaty z Dorotą Herburt, bliski przyjaciel Diabła-Stadnickiego.
Choć chorąży posiadał dość pokaźny majątek, miał też wielkie długi. Jego głównym wierzycielem był referendarz koronny – starosta przemyski Jan Tomasz Drohojowski. Spodziewając się poważnych kłopotów ze strony tej wysoko postawionej osoby, chorąży aktem wieczystej donacji przekazał cały swój majątek nieruchomy kasztelanowi przemyskiemu Diabłowi-Stadnickiemu. Spór o niespłacone długi pomiędzy Tarnawskim a Drohojowskim przekształcił się w lokalny konflikt zbrojny. Za Tarnawskim opowiedziała się miejscowa szlachta oraz Diabeł-Stadnicki. Prywatna wojna podjazdowa trwała cztery lata i zakończyła się ostatecznie zamordowaniem Drohojowskiego w 1605 r. przez ludzi nasłanych przez "Diabła"[24]. Po śmierci chorążego, zgodnie z umową, cały majątek Tarnawskiego – w tym Wielopole – przeszedł w ręce rodu Stadnickich.
W 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski Wielopole znalazło się w granicach zaboru austriackiego. Początkowo Wielopole należało do cyrkułu liskiego, a następnie – po restytucji powiatów w Galicji w latach 60. XIX wieku – znalazło się w granicach powiatu sanockiego.
W powstaniu styczniowym w 1863 roku brał udział właściciel majątku w Wielopolu August Roman Rylski – ojciec Witolda[26].
Wprowadzony w Austro-Węgrzech w 1868 r. powszechny obowiązek służby wojskowej zapoczątkował masowy pobór do ck armii. Od tego czasu aż do wybuchu Wielkiej Wojny większość poborowych z Wielopola służyła w sanockim 45 Galicyjskim Regimencie Piechoty Arcyksięcia Józefa Ferdynanda.
Na początku I wojny światowej żandarmeria austriacka rozstrzelała w Lesku dwóch mieszkańców Wielopola: Michała Piszko i Michała Kapanajko[27]. Domniemani szpiedzy rozpalili ognisko na górze Gruszka, a w konsekwencji zostali posądzeni o moskalofilstwo i szpiegostwo na rzecz Rosjan.
W odrodzonej Rzeczypospolitej Wielopole leżało w powiecie sanockim w województwie lwowskim. Podczas pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30 września 1921 wieś liczyła 105 domostw i 588 mieszkańców w tym: 479 grekokatolików, 80 rzymskokatolików, 26 wyznania mojżeszowego oraz 3 ewangelików[28]. Podziały narodowościowe pokrywały się z deklarowanym wyznaniem. Wyjątkiem było kilka rodzin cygańskich mieszkających na Długim, którzy zadeklarowali się jako grekokatolicy.
12 września 1939 roku Wielopole wraz z okolicą zostało zajęte przez wojska niemieckie i słowackie. Okupantom hitlerowskim wyraźnie sprzyjała większość ludności ukraińskiej. W okolicznych wsiach Ukraińcy (m.in. w Zagórzu, Sanoczku i Komańczy) zorganizowali tzw. pogrzeby Polski utrzymane w konwencji happeningu[29]. Nacjonalistycznie nastawieni Ukraińcy wstępowali do tworzonej pod auspicjami nazistów Ukraińskiej Policji Pomocniczej. Obejmowali także stanowiska w miejscowej administracji i szkolnictwie.
W okresie okupacji wieś Wielopole podlegała jurysdykcyjnie gminie ziemskiej w Zagórzu (Landgemeine Zagor), która jednocześnie była częścią powiatu sanockiego (Landkreis Sanok), ten z kolei znajdował się w Dystrykcie krakowskim Generalnego Gubernatorstwa.
W strukturze wojskowo-administracyjnej Polskiego Państwa Podziemnego obszar Wielopola podlegał organizacyjnie Placówce Zagórz nr X OP-23 Armii Krajowej, którą dowodził mieszkający w miejscowym dworze Alojzy Bełza ps. „Alik”. Od maja 1942 do września 1944 ruch oporu prowadził w terenie działalność dywersyjną i sabotażową[30][31].
W sierpniu 1944 roku wycofujący się Niemcy, w ramach przygotowań do zbliżającego się frontu, zarządzili przymusową ewakuację wszystkich mieszkańców Wielopola (m.in. do Poraża i Łukowego). Rozkaz wykonano.
W ramach Operacji wschodniokarpackiej Armii Czerwonej, przeprowadzonej na froncie wschodnim w Karpatach w dniach 8 września – 28 października 1944 r. siłami 2 Frontu Ukraińskiego i 4 Frontu Ukraińskiego roku zdobyto większość miejscowości powiatu sanockiego – w tym – 12 września Wielopole[32]. Przesunięcie się frontu w kierunku południowym pozwoliło Wielopolanom powrócić do domów. Podczas przechodzenia frontu poległo 16 żołnierzy sowieckich oraz trzech cywilów[33].
Według powojennych danych straty wśród mieszkańców wsi Wielopole wyniosły 36 osób – w tym: 26 Żydów, 7 Polaków oraz 3 Ukraińców. 35 osób wywieziono na roboty do Niemiec. Na 144 domów uszkodzonych zostało 57. Wartość szkód materialnych wyniosła 64 tys. złotych (wg cen z roku 1939)[34].
Porajmos
W 1941 roku Gestapo rozstrzelało w Zagórzu trzech Cyganów z Wielopola z rodziny Huczków: Antoniego, Feliksa i Henryka. W maju 1942 roku gestapowcy rozstrzelali kolejne pięć osób — czterech mężczyzn i kobietę mieszkających w wielopolskim lesie na Długim. Byli to m.in. Grzegorz Siwak „Hrynio” i jego matka, Maria, która dobrowolnie zgłosiła się na egzekucję. Niemcy zareagowali w ten sposób na donos sołtysa Postołowa dotyczącego kradzieży ziemniaków z okolicznych pól. W 1945 roku z 14-osobowej społeczności pozostało zaledwie 7 osób. Rok później banderowcy spalili obie chaty, a mieszkańców wypędzili[35].
W 1961 roku doszło do ekshumacji ciał ofiar rozstrzelanych w wielopolskim lesie. Szczątki pochowano we wspólnej mogile ofiar faszyzmu na Cmentarzu Centralnym w Sanoku. W rok później na rozkopanej mogile na Cyganach pojawiała się ocalała grupa wielopolskich Romów, która odmówiła modlitwę i posadziła kwiaty[36].
Wielopolscy Cyganie zamordowani przez Niemców: Dymytrak-Huczko-Siwak Maria, ur. 1882 zamężna, Siwak Feliks, ur. 1909 w Wielopolu, stanu wolnego, Siwak Grzegorz „Hrynio” ur. 1917 w Wielopolu stanu wolnego, Huczko Antoni ur. w 1898 w Żernicy, żonaty, Siwak Teodor ur. w 1909 w Wisłoczku stanu wolnego, Siwak Bazyli ur. w 1919 w Rzepedzi stanu wolnego.
Przeżyli, bądź dalsze losy pozostają nieznane: Dymytrak Andrzej, ur. 1891, Jabłonki, pow. Lisko, Dymytrak Stanisław, ur. 1927 w Wielopolu – stanu wolnego, Huczko-Siwak Ewa, ur. 1906 w Wielopolu – zamężna, Kujbida Antonina, ur. 1913 we Lwowie, Petela Józef, ur. 1909 w Turce – lokator, Siwak Ewa, ur. 1935 w Rozwadowie – panna, Huczko Maria, ur. w 1939 w Wielopolu[37].
Shoah
W styczniu 1942 roku Niemcy zastrzelili przeprawiające się przez Osławę trzy wielopolskie Żydówki, które ukrywała w leśniczówce na Długim Antonina Paszkiewicz. Jesienią 1943 roku Niemcy rozstrzelali w Zagórzu 19 Żydów z Wielopola, w tym 14 mężczyzn i 5 kobiet[38]. Część Żydów trafiła zapewne do pobliskiego Zwangsarbeitslager Zaslaw i tam została zamordowana.
Lista ofiar wg raportu o stratach wojennych przygotowanym przez sołtysa Wielopola w 1945 i przesłanym do Starosta Powiatowego w Sanoku: Mechel Horowitz s. Dawida i Cypry Metz ur. 14 VII 1879 r. w Wielopolu, Łaja Horowitz c. Uriel i Sary Hefner ur. w 1873 r. w Bykowcach, Majer Horowitz ur. w 1913 r, kawaler[39]., Klara Horowitz ur. w 1910 w Zagórzu, panna, Marta Horowitz ur. w 1912 r. w Zagórzu, panna, NN Horowitz ur. w 1919 r. panna, Chaskiel Horowitz (brat Mechela) ur. w 1891 r. w Wielopolu, Rac Taube Horowitz ur. w 1901 r. w Stróżach Małych, Ryfka Horowitz ur. w 1912 w Wielopolu, Cijma Horowitz ur. w 1925 r. w Wielopolu, Jakub Horowitz ur. w 1930 r. w Wielopolu, Dawid Horowitz ur w 1921 r. w Wielopolu, Roth Feinbusch ur. w 1862 r. w Zubeńsku pow. Sanok, Brucha Feinbusch, Roth Salomon Feinbusch ur. w 1914 r, Sara Feinbusch ur. w 1910 r. Jakub Feinbuch ur. w 1908 r., Leizor Feinbusch (brat Rotha), Beniamin Ginsberg ur. w 1907 r., Feiga Ginsberg ur. w 1907 r., Salka Ginsberg ur. w 1931 r., Markus Friedheim ur. w 1885 w Ławocznem pow. Stryj, Berta Friedheim z d. Kopf ur. w 1886 r. w Różniatowie, pow. Dolina, Izaak Friedheim ur. w 1916 r. w Krasnem, Cecylia Friedheim ur. w 1918 r. w Stryju – łącznie 25 osób, pięć rodzin[40].
Lista ofiar w Centralnej Bazie Danych Ofiar Zagłady Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie dla Wielopola nie jest precyzyjna[41]. Zauważalna jest też kompletna rozbieżność pomiędzy nazwiskami z wirtualnej ściany pamięci, a żydowskimi nazwiskami z ostatniego przedwojennego Spisu Powszechnego.
Zakończenie wojny nie oznaczało uspokojenia sytuacji; wręcz przeciwnie poczucie zagrożenia po przejściu frontu nawet wzrosło i utrzymywało się nieprzerwanie do lata 1947 roku. W regionie działała polska partyzantka antykomunistyczna w ramach Samodzielnego Batalionu Operacyjnego NSZ "ZUCH" Antoniego Żubryda, ale przede wszystkim, niezwykle tutaj silna Ukraińska Powstańcza Armia.
Wielopole – w przeciwieństwie do większości bieszczadzkich wsi – ominęło widmo czerwonych nocy. UPA, choć obecna i aktywna w terenie, nie zaatakowała polskich sił bezpieczeństwa lub ludności cywilnej na większą skalę. Wynikać to mogło z pewnych uwarunkowań; bliskość zagórskiego węzła kolejowego i stała obecność wojska w Sanoku mogła spowodować – w razie ataku – natychmiastową akcję odwetowo – pacyfikacyjną. Innym czynnikiem mogła być znaczna przewaga ludności ukraińskiej we wsi, co paradoksalnie czyniło Wielopole miejscem relatywnie bezpiecznym.
UPA posiadała tutaj świetnie rozbudowaną siatkę wywiadowczo – szpiegowską, a także bazę zaopatrzeniową[42]. W lasach otaczających Wielopole znajdowały się cztery bunkry UPA. Trzy z nich położone były w następujących miejscach: przy potoku niedaleko dzisiejszej leśniczówki, w pobliżu leśniczówki Paszkiewicza na Długim oraz na Łysej Górze. Wszystkie z nich zostały wykryte przez polskie siły bezpieczeństwa podczas Akcji Wisła. Ostatni czwarty, niewykryty, znajdował się w na Garbie (wciąż widoczne po nim zapadlisko).
W celu koordynacji akcji wysiedleńczej, a także w obawie przed możliwym atakiem sotni UPA na Wielopole, w 1945 utworzono posterunek Milicji Obywatelskiej, początkowo lokalizując go w miejscowym młynie, po czym przeniesiono do prywatnego domu na prawym brzegu rzeki koło szkoły (dzisiejszy dom p. Tympalskich). W dniach 22-23 czerwca 1946 roku aresztowano miejscowego komendanta pod zarzutem współpracy z Antonim Żubrydem[43].
Pomimo obecności milicji zdarzały się jednak pojedyncze akty terroru i morderstwa dokonywane przez UPA na mieszkańcach Wielopola. W 1946 r. w domu Skrekli na Długim został raniony przez żołnierza polskiego Glonka, jeden z przebywających tam członków UPA. Ranny zmarł na Gruszce, dwaj pozostali zbiegli. UPA w odwecie zamordowała na terenie wsi trzech jej mieszkańców; Suchackiego, Krzywdzika i Paszkiewicza oraz spaliła pięć budynków mieszkalnych oraz usiłowała wysadzić w powietrze wiadukt kolejowy niedaleko kościoła w Zagórzu. Nadto co pewien czas zabierała bydło, konie wozy i żywność[44].
6 lutego 1946 r. około godz. 20.30 w Zagórzu został zamordowany przez UPA Karol Masio z Wielopola. UPA wywołała Masia z domu i w odległości 100 m od domu zastrzeliła[45].
2 marca 1946 r. około godz. 14.30 oddział konny UPA w sile około 24 ludzi w rejonie gromady Wielopole stoczył walkę z oddziałem WP. Ze strony UPA zginęło trzech ludzi. Po stronie WP strat nie było[46].
W nocy z 2 na 3 marca 1946 r. oddział operacyjny 34 pp w sile 40 żołnierzy pod dowództwem ppor. Ludwikowa wyruszył z odsieczą załodze ochraniającej młyn i stację kolejową Wielopole. Oddział UPA został rozproszony[47].
5 marca 1946 r. oddział WOP-u z 263 baonu stacjonującego wówczas w Olchowcach wyruszył pod dowództwem sierżanta Tadeusza Słubika na rozpoznanie wsi Wielopole. W Wielopolu według rozpoznania przebywał oddział UPA, duży i posiadający kilka zaprzężonych furmanek. W wyniku gwałtownego ognia prowadzonego pod osłoną nocy oddziałowi WOP-u udało się rozproszyć grupę UPA, zdobyć kilka furmanek i broń. Decyzję ścigania zaniechano ze względu na znaczną przewagę oddziału UPA. Słubik po zadaniu strat wycofał się wraz ze swym oddziałem[48].
23 września 1946 r. MO z Zagórza około godz. 15 ujęła w gromadzie Wielopole Jana Balika, członka UPA[49].
8 października 1946 r. w godzinach popołudniowych w czasie obławy przez MO z Zagórza oraz WP został ujęty członek grupy „Chrina” – Sech[50].
17 października 1946 r. około godz. 19-20 oddział WP i MO z Zagórza stoczył w Górnym Wielopolu walkę z oddziałem UPA (25-50 osób) z oddziału „Chrina”. W wyniku walk spłonął dom NN Czecha[51].
14 listopada 1946 r. w godzinach wieczornych patrol UPA w sile 5 ludzi wyznaczył kontyngent w gromadzie Wielopole w domach polskich (po 3 m. zboża i 1 sztuce bydła)[51].
4 sierpnia 1947 r. około godz, 19-20 oddział UPA w sile 5 ludzi ubrany w polskie mundury dokonał akcji rabunkowej u mieszkańca Wielopola Feliksa Jaworskiego, zabierając jałówkę i żywność. Jaworski rozpoznał w grupie napadających: Bunię z Postołowa, Czabana z Doliny, Kopijczyka z Zagórza, Knysza z Wielopola, NN ps. „Kirson”. Wszyscy należeli do oddziału „Chrina”[52].
UPA regularnie niszczyła też infrastrukturę linii kolejowej Zagórz – Łupków. Podcinała słupy telefoniczne, rozbierała tory i wysadzała mosty. Do najbardziej spektakularnych należał atak UPA na pociąg robotniczy jadący w kierunku Komańczy. Atak miał miejsce 19 marca 1946 r. W czasie walki zabitych zostało pięć osób, jedną osobę raniono. Pociąg został wysadzony w powietrze przed mostem uprzednio spalonym w Mokrem[53].
W 1945 w ramach tzw. wymiany ludności pomiędzy Polską a ZSRR 14 rodzin ukraińskich dobrowolnie wyjechało na Wschód. Zamieszkali oni w okolicach Stryja. Pierwszy po II wojnie światowej sumaryczny Spis Ludności z 31 maja 1946 określił liczbę mieszkańców Wielopola na 549 osób w tym: Ukraińcy – 323, Polacy – 172, Rusini – 54.
Latem 1947 roku w ramach Akcji Wisła 84 osoby wysiedlono na Ziemie Odzyskane. Osiedlono ich w pięciu miejscowościach na Pomorzu Zachodnim; w Zagórzycach powiat gryficki, (dziś powiat łobeski) oraz w czterech miejscowościach ówczesnej gminy Żelkowo powiat słupski: w Budowie, Duninowie, Łabiszewie oraz w Motarzynie[54].
Podczas Akcji Wisła zastosowano kryteria wyznaniowe, a nie narodowościowe. Do wysiedlenia zakwalifikowali zatem zostali miejscowi grekokatolicy. Wysiedlenia z Wielopola – podobnie jak w innych wsiach doliny Osławy – nie zostały przeprowadzone konsekwentnie, pozostawiono bowiem wiele rodzin mieszanych oraz kolejarskich.
W 1957 roku wieś została zelektryfikowana.
W 1972 Wielopole po 560 latach przestało być wsią i stało się de iure osiedlem "Wielkiego Sanoka".
1 lutego 1977 roku Wielopole stało się częścią nowoutworzonego miasta Zagórza[55].
W 1985 roku otwarto do użytku, pierwszy w dziejach Wielopola, most.
W 1992 dokonano gazyfikacji.
W 1994 dokonano telefonizacji.
7 marca 2008 r. przed domem jednego z mieszkańców Wielopola na ulicy Batorego na Suszkowie miał miejsce zamach bombowy. Starszy mężczyzna w wyniku odniesionych obrażeń zmarł. Zamach bombowy w Wielopolu znalazł sie w czołówce programów informacyjnych mediów ogólnopolskich[56].
14 września 2008 roku w Wielopolu odbyły się dożynki gminne[57].
15 grudnia 2009 ruszyła budowa kanalizacji w południowej części Gminy Zagórz obejmująca m.in. Wielopole[58].
20 lutego 2010 roku w wyniku zatoru lodowego na rzece Osławie doszło do podtopienia dwóch domostw[59].
17 maja 2010 roku w wyniku intensywnych opadów deszczu Osława wystąpiła z brzegów podtapiając trzy domostwa. Konieczna była również ewakuacja jednej osoby[60][61]. Następnego dnia wody rzeki opadły.
| Rok | 1921 | 1946 | 2006 |
| Liczba ludności | 588[62] | 549[63] | 812[64] |
W drugiej połowie XIX wieku nasiliły się procesy migracyjne.
W latach 1866 – 1914 emigracja zarobkowa do Stanów Zjednoczonych Ameryki, głównie stan Nowy Jork.
W dwudziestoleciu międzywojennym emigracja do USA.
Po 1989 krajami docelowymi były: Grecja, Włochy, w mniejszym stopniu USA i Niemcy. Od 2004 roku dominują wyjazdy do Wielkiej Brytanii.
W dolnym końcu wsi znajduje się dwór z końca XIX wieku wraz z zabudowaniami gospodarczymi. Dwór otacza zespół parkowy tworzący kształt nieregularnej podkowy oraz stawy[65].
Park dworski tworzą: dwie aleje lipowe: jedna od zachodu, druga od wschodu oraz łacząca je aleja grabowa. Oś alei wyznacza gościniec; zachodnia jego część stanowi formalnie część ulicy Miodowej. W przeszłości integralną częścią założenia parkowego stanowiły liczne stawy (dziś już w większości osuszone) wypełniające i zamykające od północy obszar parku. Od południowej strony dworu rosną jesiony, krzaki głogu, akacji oraz kilka wyniosłych świerków. Przez park płynie potok Orniszkowy wypływający spod Łysej Góry.
Wjazd do dworu przez mostek, wokół dworu ogród i sad. Dwór murowany, parterowy, otynkowany na biało, z gankiem z kolumnami oraz werandą, przykryty dachem dwuspadowym z czerwonej, austriackiej dachówki, zorientowany na godzinę 11. W hallu głównym miedziana kropielnica z napisem Lwów 1912.
We dworze w 1871 roku urodził się Witold Ścibor Rylski uczestnik II wojny burskiej, legionista, działacz Polonii amerykańskiej. W 1921 roku dwór wraz z przyległym majątkiem przeszedł w ręce byłego oficera austro-węgierskiego, generała Wojska Polskiego Franciszka Daniela Paulika. W 1928 posiadłość zakupił Władysław Łepkowski z Żeglec. W 1937 roku dwór wraz z majątkiem nabył Ludwik Bieniasz. We dworze wraz z żoną Elżbietą mieszkał zięć Bieniasza – Alojzy Bełza – żołnierz AK. Od 1937 roku do dziś, dwór pozostaje nieprzerwanie w rękach potomków Ludwika Bieniasza. Stanowi to ewenement na skalę ogólnopolską; w latach 1944-1948 niemal wszystkich właścicieli dworów w Polsce wywłaszczono w wyniku przeprowadzonej przez komunistów tzw. reformy rolnej.
Krótko po II wojnie światowej z powodu działalności UPA i późniejszych wysiedleń przestała istnieć większość samotnych domów znacznie oddalonych od wsi.
Domy nieistniejące
Domy istniejące
Przysiółek Wielopola Zagronie tworzą dwie zagrody gospodarskie położone na północnych stokach Łysej Góry, na wielkiej śródleśnej polanie, znajdujące sie około 1 km od zwartej zabudowy wsi.
Kopalnia ropy naftowej na Wielopolu istniała od 1866 roku będąc miejscem pracy dla wielu okolicznych mieszkańców. Pierwsze eksploatowane szyby naftowe nosiły imiona: Włodzimierz, Maksymilian oraz Zdenka. W okresie międzywojennym Galicyjskie Towarzystwo Naftowe "Galicja" dokonało tu nowych odwiertów. Od września 1939 niemieckie przedsiębiorstwo Beskiden Erdöl-Gewinnungsgesellschaft mbH przemianowane wkrótce na Karpaten Öl Aktiengesellschaft podwoiło wydobycie z miejscowych złóż. W 1944 roku na mocy decyzji PKWN dokonano nacjonalizacji górnictwa naftowego i okólnikem nr 15 powołano Państwowy Urząd Naftowy jako najwyższą jednostkę organizacyjną okręgu kopalnianego. Kopalnia na Wielopolu organizacyjnie podlegała sektorowi w Sanoku[69]. Kopalnia prowadziła wydobycie do lat 90., kiedy to decyzją PGNiG została zamknięta z powodu wyczerpania się złóż. Zabytkowe kiwony przeniesiono do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku tworząc tam oddzielną ekspozycję poświęconą historii naftownictwa na Podkarpaciu.
Na terenie dawnej kopalni znajdują się: budynki kancelarii, kotłowni, hali adsorberów oraz poczekalni dla pracowników. Kopalnia znajduje się na trasie transgranicznego Szlaku naftowego[70].
Nieistniejąca wytwórnia mas bitumicznych, zwana potocznie smolarnią, położona była na lewym brzegu Osławy powyżej mostu, na terenie dawnego młyna.
Zlokalizowana tu w okresie istnienia efemerycznego "Wielkiego Sanoka" na początku lat 70., zajmowała się produkcją asfaltu dla potrzeb okolicznych gmin. Fabryka w Wielopolu stanowiła część Sanockiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej i zapewniała miejsca pracy okolicznym mieszkańcom. Paradoksalnie jednak Wielopole, posiadając na swoim obszarze wytwórnię bitumenu, nie mogło się doczekać asfaltyzacji własnych dróg lokalnych. Po koniec lat 90. z powodu zanieczyszczenia środowiska i kłopotów ekonomicznych smolarnia została zlikwidowana.
Na terenie dawnej smolarni znajduje się obecnie kilka firm produkcyjno-usługowych, m.in. siedziba i zajezdnia autobusów PT "Tarzan".
Przez miejscowość przebiega turystyczny szlak zielony, który zaczyna się na stacji kolejowej w Zagórzu i dalej poprzez Lesko biegnie w głąb Bieszczadów[71].
Wielopolska cerkiew znajduje się na trasie Szlaku Ikon[72] wskazującego najciekawsze obiekty architektoniczne wschodniego chrześcijaństwa na Ziemi Sanockiej[73].
Przez Wielopole przebiega międzynarodowy Szlak śladami dobrego wojaka Szwejka[74].
W dolnej części miejscowości gospodarstwo agroturystyczne[75].
Od momentu przywrócenia samorządu terytorialnego w Polsce na szczeblu gminnym w 1990 roku osiedle Wielopole w Radzie Miasta Zagórza reprezentowali:
Od 1990 roku funkcję przewodniczącego Rady Osiedla pełnili:
W latach 1990 – 1992 zastępcą burmistrza Zagórza był pochodzący i mieszkający w Wielopolu Adam Tarnawski[79].
W latach 2007 - 2010 burmistrzem Zagórza był pochodzący i mieszkający w Wielopolu Bogusław Jaworski[80].
Szkoła powszechna na Wielopolu istniała już na początku XX wieku, jednak z powodu braku nauczyciela jej funkcjonowanie ulegało okresowemu zawieszeniu. W okresie okupacji istniała dwuklasowa szkoła powszechna z ukraińskim językiem nauczania, w której wciąż uczyła przedwojenna nauczycielka Helena Surowiak (z d. Hnyda). Po zakończeniu wojny pracę w Wielopolu rozpoczęła Waleria Krzyżewska (z d. Mielecka), która kierowała wielopolską placówką do końca lat 60. Po niej w szkole uczyły dwie nauczycielki z Zagórza: Maria Batruch i Elżbieta Bogaczewicz. Ta ostatnia pełniła obowiązki dyrektora do końca lat 90. i była jedną z głównych inicjatorów budowy nowej szkoły.
Nowa murowana szkoła, której budowę rozpoczęto w ostatnich latach XX stulecia i ukończono po 2000 r., zastąpiła starą, drewnianą. Szkoła obejmuje klasy 0-3 i jest szkoła zbiorczą; uczą się tu również dzieci ze Starego Zagórza, które dowożone są gimbusem.
Zdecydowaną większość mieszkańców Wielopola stanowią rzymscy katolicy (około 95%), resztę stanowią grekokatolicy, głównie ludzie starsi.
Wierni wyznania rzymskokatolickiego podlegają parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Starym Zagórzu od momentu jej erygowania w 1750 roku. Poprzednio funkcję tę pełniła Parafia Matki Boskiej Gromnicznej w Porażu[81].
Wierni obrządku wschodniego tworzą oddzielną parafię pw. św. Michała w Wielopolu, z siedzibą w miejscowej cerkwi.
Przy cerkwi od strony południowej znajduje się cmentarz greckokatolicki, choć w ostatnich latach, chowani są tam również katolicy obrządku łacińskiego. Najstarsze groby pochodzą z początku XIX wieku, wśród nich grób rodzinny Łepkowskich (rzymscy katolicy) – dawnych właścicieli Wielopola.
Obok dworu nad potokiem przy mostku znajduje się kapliczka – prawdopodobnie postawiona w tym miejscu na pamiątkę zniesienia pańszczyzny.
Na Suszkowie przy ulicy Batorego znajduje się biała kapliczka z figurą Matki Boskiej. W majowe wieczory odbywają się tam uroczystości religijne tzw. majówki.
Największy z nich znajduje się na terenie cmentarza greckokatolickiego. Wykonany z drewna dębowego i postawiony tam na początku lat 90. XX w. zawiera inskrypcję: W krzyżu cierpienie.
Na terenie posesji prywatnej przy ulicy Uroczej stoi stary żelazny krzyż. Miejscowi zwą go grobem powstańca.
Linia kolejowa nr 107 (Zagórz – Łupków) biegnie przez lewobrzeżną część miasta. Otwarta do użytku 25 grudnia 1872 jako linia transkarpacka pod nazwą Pierwsza Węgiersko-Galicyjska Kolej Żelazna (niem. Erste Ungarisch-Galizische Eisenbahn węg. Első Magyar-Gácsországi Vasút)[82]. Była to dwutorowa linia Sátoraljaújhely – Homonna – Łupków – Zagórz – Chyrów – Przemyśl docelowo łącząca Budapeszt z Twierdzą Przemyśl oraz Lwowem.
W następstwie I wojny światowej realizując ustalenia Traktatu w Trianon zakazujące Węgrom posiadania linii dwutorowych[83], deklasowano linie dwutorowe na terenie całego Królestwa. W konsekwencji, na zasadzie efektu domina, ściśle powiązana z węgierskimi sieć kolei na obszarze Czechosłowacji, do 1920 roku funkcjonująca na obszarze jednego państwa, traciła rację bytu. W latach 20-tych XX wieku na terenie Słowacji rozebrano drugi tor na linii Michalovce – Medzilaborce; odpowiednio postąpiono po polskiej stronie w latach 30-tych XX wieku. Pierwszorzędna trakcja kolejowa Austro-Węgier została zdegradowana do statusu linii lokalnej[84].
Obecnie na linii dawnej Pierwszej Węgierskiej odbywa się ruch towarowy. Tylko w wakacje kursują tu składy osobowe na Słowację.
Stacja kolejowa
Od 1872 r. do lat 80. XX wieku Wielopole posiadało własną stację kolejową. W okresie przynależności Wielopola do efemerycznego "Wielkiego Sanoka" stacja nosiła nazwę Sanok-Wielopole. W latach 80. przystanek kolejowy znalazł się na terenie Tarnawy Dolnej, odtąd taka też jest oficjalna nazwa stacji.
Przez lewobrzeżną część miejscowości przebiega droga wojewódzka nr 892 (trasa Zagórz – Szczawne – Komańcza) biegnąca starym traktem przez Przełęcz Łupkowską na Słowację. Na terenie Wielopola droga nosi nazwą ulicy Batorego; pośrednio nawiązano w nazwie (król Stefan Batory) do jej dawnej roli, jako drogi wylotowej na Węgry.
W latach 90-tych XX wieku wszystkie drogi lokalne (łacznie osiem ulic) pokryto asfaltem. Poprzednio drogi utwardzano żwirem rzecznym.
Komunikacja autobusowa
Na terenie Wielopola znajdują się dwa przystanki autobusowe: w Suszkowie oraz niedaleko mostu. Połaczenia lokalne do Zagórza i Sanoka obsługuje Przedsiębiorstwo Transportowe "Tarzan" SC z Czaszyna. Kursują również autobusy PKS do Leska i Sanoka.
Od 1 maja 2012 roku Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej wydłużyło linię autobusu nr 5 z odcinka Sanok-Dąbrówka - Zagórz-kościół do Wielopola-Suszków[85].
W lipcu 1985 roku, w wyniku wieloletnich starań, zawiązanego z inicjatywy Adama Tarnawskiego Społecznego Komitetu Budowy Mostu w Wielopolu, oddano do użytku żelbetowy most. Dużą cześć robót wykonali w czynie społecznym mieszkańcy Wielopola.
Do momentu otwarcia mostu funkcjonowała tu drewniana kładka linowa przez miejscowych zwana ławą. Druga, podobna do niej znajdowała się w górnej części wsi w pobliżu kopalni nafty. Kładki przeznaczone były dla pieszych. Zaprzęgi konne bądź samochody przeprawiały się przez rzekę wbród, bądź po zamarzniętej rzece w zimie. Z powodu okresowego, wysokiego poziomu wód, wieś przez pewną część roku pozostawała odcięta od świata.
