Kościół św. Wawrzyńca i św. Antoniego
Kolonia robotnicza "Ficinus"
Typowy
familok, Wirek, Ruda Śląska, ul. Targowa 7
Wirek (niem. Antonienhütte; do 1948 Nowa Wieś [1]) – dzielnica Rudy Śląskiej, którą wg danych z 2006 roku zamieszkiwało 20 595 osób[2].
Herb Nowej Wsi (Wirku) przedstawia osełkę, strug i kowadło.
[edytuj] Najstarsze dzieje (do końca XVII w.)
Pierwsza wzmianka, gdzie występuje nazwa Wirek to czeski dokument, w którym jest mowa o wzgórzu o tejże nazwie. Początkowo wieś, na której dzisiaj opiera się Wirek zwano Nową Wsią. Wieś powstała nad Kochłówką na obszarze wsi Kochłowice. Dopiero w 1828 wydzieliła się z Nowej Wsi gmina Wirek, która była niezależna, aż do 1870.
[edytuj] W epoce industrializacji (XIX w.)
Pierwsza kopalnia "Gottessegen" (Błogosławieństwo Boże) powstała w 1828. Z tej właśnie kopalni pochodzi zabytkowy szyb "Andrzej". Szyb powstał w latach 70. XIX w. i działał, aż do 1969 (istnieje do dziś jedynie budynek nadszybia). Kształtem przypomina on basztę obronną.
W 1805 powstała huta żelaza "Antonienhütte" (Antonia). Działała do lat 90. tego samego wieku. Zamknięto ją z powodu przestarzałych urządzeń, które przestały pracować efektywnie w stosunku do innych hut. Hutę cynku "Hugo" wybudowano w 1812, a działała, aż do 1932. Inna, o nazwie "Liebe-Hoffnung" (Miłość-Nadzieja) działała przez ok. 100 lat, aż do 1925.
Wieś zaczęła się w szybkim tempie rozrastać, powstawały kolonie przy obecnych ulicach Katowickiej, 1 Maja, Bytomskiego, Kubiny, Robotniczej. Przy ulicy Kubiny zachowały się domy robotnicze, które dzisiaj służą jako pasaż handlowy. Pierwsza szkoła powstała w Wirku w 1856, na jej potrzeby przekształcono więzienie przy obecnej ulicy Tuwima. Natomiast pierwsza szkoła w Nowej Wsi powstała w 1863. Kolejne powstały w latach 1896, 1902 oraz 1937.
Pierwsza kaplica pw. św. Wawrzyńca znajdowała się w więzieniu. Parafię św. Wawrzyńca erygowano 17 kwietnia 1869. Pierwszy kościół zbudowano w latach 1873-1874, znajdował się on przed wejściem do dzisiejszego kościoła. Dziszejszy kościół zbudowano w latach 1907-1909. W 1891 Żydzi zbudowali synagogę przy obecnej ulicy Kupieckiej. Została ona zniszczona w 1939 przez nazistów. W 1902 zbudowano kościół ewangelicki.
W 1861 Wirek otrzymał ekspedycje pocztową. Linie towarową pociągów z Chebzia utworzono w 1875. W latach 90. XIX w. powstały linie tramwajowe, które prowadziły od Bytomia, przez Wirek do Świętochłowic, a w 1902 powstała tu zajezdnia tramwajowa.
[edytuj] W wieku XX
W Plebiscycie w 1921 padło w Nowej Wsi 2 935 głosów za Polską i 1 438 za Niemcami, natomiast w Wirku oddano 2 634 głosy za Polską i 2 851 za Niemcami. W 1932 zaczęła w Wirku działać grupa miejscowa towarzystwa Schlesischer Wintersportverein, z której najprężniejsza była sekcja narciarska.
Obszar dworski Wirek połączono z gminą Nowa Wieś w 1924. Wybudowano nowy ratusz w latach 1929-30. Nazwę gminy Nowa Wieś zmieniono w 1948 na gmina Wirek. Wirek otrzymał prawa miejskie w 1949. Wirek przyłączono do Nowego Bytomia w 1951, a wraz z Nowym Bytomiem został włączony jako jedna z dzielnic do Rudy Śląskiej w 1959. Dzisiejsza powierzchnia Wirku to 5,9 km².
- Kościół pw. św. Wawrzyńca i Antoniego (1907-1909) ul. Nowary. Trójnawowa świątynia wzniesiona w latach 1907-1908 w stylu neogotyckim z elementami neoromanizmu przez Ludwiga Schneidera w miejscu wcześniejszego kościoła z 1874 r. Prace murarskie i kamieniarskie wykonał mistrz murarski Neumann z Bytomia. Uwagę zwraca masywna wieża wzorowana na ottoński westwerk, nakryta dachem dwuspadowym z sygnaturką.
- Kolonia robotnicza Ficinus (ok. 1867 r.) ul. Kubiny. Zespół 16 piętrowych domów robotniczych z 1867 r. zbudowanych dla pracowników kopalni węgla kamiennego "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"). Jest to jedno z najstarszych osiedli tego typu na Górnym Śląsku. Domki są murowane, wybudowane z piaskowca. Wewnątrz każdego znajdowały się 4 mieszkania. Za domami znajdowały się budynki gospodarcze, a dalej pola uprawne. Kolonia w 2006 r. znalazła się na Szlaku Zabytków Techniki wiodącym po najciekawszych obiektach zabytkowych związanych z przemysłem województwa śląskiego.
- Kościół ewangelicko-augsburski pw. Odkupiciela (1902) ul. Kubiny i 1 Maja. Kościół został wybudowany z cegły w stylu neogotyckim w 1902 roku. Nad jego bryłą wznosi się ustawiona asymetrycznie wieża nakryta ostrosłupowym hełmem. Autorem projektu był niemiecki architekt Felix Henry (1857-1920). W elewacji wschodniej znajduje się niemiecka inskrypcja wykonana pismem gotyckim: "Ein feste Burg ist unser Gott 1901-1902" (tłum: Warownym grodem jest nasz Bóg).
- Wieża wyciągowa szybu "Andrzej" (lata 70-te XIX w.) między ulicami Obrońców Westerplatte i Odrodzenia. Budynek nadszybia szybu "Andrzej" należał do kopalni "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"), która funkcjonowała do 1926 r. Obiekt jest murowany z cegły w formie obronnej wieży typu Małachow, o podstawie kwadratu o boku 14 m. Wysokość wieży wynosi 23,4 m (łącznie z konstrukcją dachową 28 m). Grubość murów do wysokości 5,5 m wynosi 1300 mm, następnie do wysokości 17,8 m (do poziomu pomostu kół linowych) 1030 mm, a powyżej - 510 mm.
[edytuj] Ciekawostki
- Przed II wojną światową na Wirku przy obecnej ulicy Kupieckiej znajdowała się synagoga. Została wysadzona przez hitlerowców w 1939 r.
- Tzw. Ptasie Osiedle dzieli droga, a konkretniej pas ulicy Górnośląskiej na dwie części. Jedna należy do Wirku, druga do Bykowiny.
- Położone wzdłuż ulicy Ignacego Paderewskiego tzw. Osiedle Konty leży na granicy dzielnic Wirek i Bielszowice. Takie położenie jest wynikiem celowego działania władz w latach 80. i 70., które miało na celu scalenie dzielnic Rudy Śląskiej w jednolity organizm miejski.
[edytuj] Bibliografia
- Brzoza F., Parafia świętego Wawrzyńca we Wirku, b.m., 1950, mps.
- Koziołek Alojzy, Kochłowice i Kłodnica, Nowa Wieś, Bykowina, Halemba oraz Stara Kuźnica, mps., Kochłowice 1945.
- Łata Paweł, Architektura i przestrzeń sakralna świątyni chrześcijańskiej na przykładzie kościoła świętych Wawrzyńca i Antoniego w Rudzie Śląskiej – Wirku, Ruda Śląska 2009.
- Musioł Ludwik, Kochłowice. Z dziejów gminy i parafii, mps., 1964, s.189.
- Ratka Antoni, Od osady Villa Nova do Wirku, [w:] Jesteśmy z wireckiego liceum. 1933/34-2003/2004. 70-lecie II Liceum Ogólnokształcącego im. Gustawa Morcinka, Ruda Śląska 2004.
- Zając Franciszek, Kościół pod wezwaniem świętego Wawrzyńca w Rudzie Śląskiej Wirku, [w:] Przezacny żywot świętego Wawrzyńca patrona bibliotekarzy, biedaków i innych także, z okazji roczni nadobnych wydany A.D. MMIX w mieście Ruda Śląska na Górnym Śląsku, red. Krystian Gałuszka, Ruda Śląska 2009.
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
[edytuj] Linki zewnętrzne
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
