Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| województwo śląskie | |||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
 województwo śląskie na mapie Polski |
|||||||||||||||||
| Utworzone | 15 lipca 1920 | ||||||||||||||||
| Stolica województwa | Katowice | ||||||||||||||||
| Urząd Wojewódzki | Katowice, ul. Wojewódzka 45 | ||||||||||||||||
| Wojewoda | ostatni: Michał Grażyński | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1921 | 4 230 km² | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1939 | 5 122 km² | ||||||||||||||||
| Ludność | 1.125.528 mieszk. (1921) 1.533.500 mieszk. (1931) |
||||||||||||||||
| Gęstość zaludnienia | 265,9 mieszk./km² (1921) 299 mieszk./km² (1931) |
||||||||||||||||
| Tablica rejestracyjna | ŚL | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
Województwo śląskie[1] – jedyna autonomiczna jednostka administracyjna II Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą władz w Katowicach, powołana do życia w 1920 roku, faktycznie istniała w latach 1922–1939. W 1945 roku autonomia została formalnie zniesiona.
Spis treści |
Podstawą prawną dla autonomii polskiej części Górnego Śląska i polskiej części Śląska Cieszyńskiego była ustawa konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego z dnia 15 lipca 1920 roku (Statut Organiczny Województwa Śląskiego). Obowiązywała do końca istnienia II Rzeczypospolitej. W literaturze zwraca się uwagę na to, że decyzja polskiego Sejmu Ustawodawczego była pewnego rodzaju odpowiedzią na podniesienie rejencji opolskiej do rangi prowincji przez pruski Sejm 14 października 1919 roku[2]. Statut gwarantował autonomię tej części Śląska Górnego oraz części Księstwa Cieszyńskiego, które znajdą się w granicach państwa polskiego[3].
Realnie egzystujące województwo powstało niespełna dwa lata później, w czerwcu 1922, po podpisaniu 15 maja 1922 traktatu w Genewie. W październiku 1938 roku do województwa śląskiego (do powiatu cieszyńskiego) przyłączone Zaolzie. Województwo śląskie przestało funkcjonować we wrześniu 1939, wraz z okupacją. Województwo śląskie zostało zlikwidowane dekretem Kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera z 8 października 1939 r. i bezpośrednio przyłączone do III Rzeszy, do Okręgu Rzeszy Śląsk (od 1941 r. do Okręgu Rzeszy Górny Śląsk), do rejencji katowickiej. Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk działała od 1942 w Warszawie, delegatem był do lata 1944 Ignacy Sikora. 22 sierpnia 1944 r. dekretem PKWN przywrócono przedwojenny podział administracyjny[4]. Po wojnie, z dniem 7 maja 1945, komunistyczna Krajowa Rada Narodowa ustawą konstytucyjną zniosła Statut Organiczny Województwa Śląskiego, będący podstawą prawną autonomii[5]. Od 9 maja 1945 r. administracja polska na Zaolziu została zlikwidowana przez Armię Czerwoną, władza przekazana Czechosłowacji. Po wojnie województwo mimo, że formalnie nazwa nie została zmieniona nazywano śląsko-dąbrowskim.
Województwo śląskie posiadało własny parlament (Sejm Śląski) oraz własny skarb (Skarb Śląski), a jego autonomia była bardzo szeroka, nie mając precedensu w ustawodawstwie polskim, niemieckim czy austriackim[6].
Do ustawodawstwa Sejmu Śląskiego zastrzeżone były następujące sprawy:
W sprawach gospodarczych władze centralne zastrzegły sobie wyrażanie zgody na emisję obligacji wojewódzkich poza granice Śląska. Organami wykonawczymi województwa był wojewoda powoływany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Prezesa Rady Ministrów, a także 7 osobowa Rada Wojewódzka. W skład Rady Wojewódzkiej wchodziło 5 członków wybranych przez Sejm Śląski a także wojewoda i wicewojewoda. Według statutu organicznego Prezydent Rzeczypospolitej miał prawo rozwiązać Sejm Śląski[7] przed upływem kadencji oraz miał wyłączną kompetencję jego zwoływania (art. 21). Według statutu organicznego wszystkie sądy wydawały wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a nadzór nad wszystkimi sądami zwyczajnymi przysługiwało Ministrowi Sprawiedliwości RP (art.37).
Autonomia Śląska wynikająca z odmienności narodowościowej, kulturowej i gospodarczej regionu, w zamyśle rządu polskiego miała wspierać walkę propagandową, toczoną pomiędzy Polską a Niemcami w związku z plebiscytem, który miał zdecydować o przynależności Górnego Śląska do któregoś z tych państw.
Autonomia była bardzo szeroka (np. województwo śląskie zaciągnęło w 1931 roku kredyt od Stanów Zjednoczonych w wysokości 11 milionów dolarów bez pośrednictwa Polski). Od reszty ziem II Rzeczypospolitej dzieliły ich także różnice kulturowe oraz językowe uwarunkowane historią tego regionu.
Do kompetencji Sejmu Śląskiego należały wszystkie ustawy związane z polską, autonomiczną częścią Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego, oprócz polityki zagranicznej i wojskowości.
W Autonomii Śląskiej organem władzy ustawodawczej był Sejm Śląski, natomiast organem wykonawczym była Śląska Rada Wojewódzka, na czele której stał wojewoda. Sprawy m.in. administracji szkolnej i skarbowej podlegały wojewodzie. Śląska Rada Wojewódzka pełniła funkcje kolegialnego organu wojewódzkiego, współdziałającego z wojewodą w sprawowaniu administracji.
Województwo śląskie było najmniejszym obszarowo województwem międzywojennej Polski. W skład województwa weszły części Górnego Śląska oraz części Śląska Cieszyńskiego. Powierzchnia górnośląska była trzy razy większa od części cieszyńskiej[8].
W 1921 roku miało obszar 4216 km². W 1938 roku, po włączeniu Zaolzia, powiększyło się o 805 km².
Dzieliło się na 8 powiatów (oraz jeden okręg miejski), 414 gmin wiejskich, 19 gmin miejskich oraz 9 miast.
Województwo śląskie było najlepiej rozwiniętym i najbogatszym województwem w przedwojennej Polsce. Jego gospodarka opierała się głównie na przemyśle górniczym i hutniczym. Z jego terenów w 1923 roku pochodziło 73% węgla wydobywanego na terenie Polski, 87,7% cynku, 71% stali i 99,7% ołowiu[9].
Duży udział w gospodarce województwa śląskiego posiadał kapitał niemiecki. Później pojawił się także kapitał francuski (m.in. polsko-francuska spółka Polskie Kopalnie Skarbowe „Skarboferm”), belgijski, a od 1926 roku także amerykański.
Z budżetu państwowego finansowano budowę niektórych linii kolejowych m.in. trasę Chorzów – Szarlej, Kalety – Podzamcze, budowę urzędów celnych i placówek straży granicznej, a także z budżetu państwa przeprowadzono regulację Odry, Olzy, Białki i Wisły do ujścia Przemszy[10] Ze Skarbu Śląskiego nie przekazywano środków na nakłady na rzecz obronności państwa (które pochłaniały ok. 1/3 budżetu Polski)[11]. Zgodnie ze Statutem Organicznym, Skarb Śląski przekazywał do budżetu centralnego środki w wysokości obliczanej według wzoru:
, gdzie:
Wydatki Skarbu Śląskiego kształtowały się następująco (lata budżetowe)
Dla porównania wydatki budżetowe państwa polskiego wyniosły w latach 1931/32 – 2467 mln zł; 1932/33 – 2245 mln zł; 1933/34 – 2231 mln[14].
Dochody Skarbu Śląskiego w roku budżetowym 1928/29 wyniosły 131 mln zł, a dla porównania dochody skarbu państwa polskiego (bez dochodów Skarbu Śląskiego) wyniosły w tym samym roku 2627 mln zł[15].
Zadłużenie Skarbu Śląskiego w 1938 r. wynosiło ponad 72 mln zł (w tym pożyczka amerykańska z 1.06.1928 r. w wysokości 11.200.000 dolarów wynosiła w 1938 roku 9.772.900 dolarów[16]), zadłużenie polskiego budżetu centralnego w 1937 roku wyniosło 4762 mln zł (wewnętrzne 2130 i zagraniczne 2632[17]).
Województwo w 1921 roku zamieszkiwało 1 125 528 osób[18]. W 1931 roku w województwie mieszkało 1 295 027 osób[18]. Jeśli chodzi o podział narodowościowy, to przeważali Polacy – w 1921 roku stanowili 71,5% mieszkańców. Według spisu z 1931 roku Polacy stanowili 92,3%, Niemcy 7%, a Żydzi 0,5% mieszkańców województwa śląskiego[19]. W 1938 roku po przyłączeniu Zaolzia ludność województwa wzrosła o 227 400 mieszkańców. Na terenie województwa występował bardzo niski, a w niektórych latach ujemny przyrost naturalny.
Wyznaniowo przeważali katolicy, choć dużo było także ewangelików (szczególnie na Śląsku Cieszyńskim i w miastach). Stosunkowo niski w porównaniu z resztą kraju był procentowy udział Żydów (według spisu stanowili 0,5% mieszkańców województwa, podczas, gdy Żydami było 8,6% mieszkańców II RP) oraz wyznawców prawosławia.
Na Górnym Śląsku w momencie powstania województwa praktycznie nie było miejscowej polskiej inteligencji w przeciwieństwie do Śląska Cieszyńskiego. W efekcie to mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego zdominowali polską inteligencję województwa śląskiego[20].
Śląsk Cieszyński (część województwa śląskiego objęta spisem 1921) – oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921
Skorowidz miejscowości 1921 – szczegółowe dane GUS spisu powszechnego 1921 – Śląsk Cieszyński (część województwa śląskiego objęta spisem 1921)
Województwo śląskie – oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1931
| Miasta | Liczba ludności1 |
|---|---|
| Chorzów² | 137 560 |
| Katowice | 133 780 |
| Świętochłowice | 26 706 |
| Bielsko | 19 785 |
| Rybnik | 19 268 |
| Cieszyn | 15 324 |
| Tarnowskie Góry | 13 582 |
| Pszczyna | 7 660 |
| Lubliniec | 5 566 |
| Gminy miejskie | Liczba ludności1 |
|---|---|
| Siemianowice Śląskie | 38 322 |
| Hajduki Wielkie | 27 834 |
| Nowy Bytom | 24 000 |
| Ruda | 23 562 |
| Nowa Wieś | 21 700 |
| Mysłowice | 20 294 |
| Lipiny | 18 997 |
| Janów | 17 890 |
| Łagiewniki | 15 382 |
| Bielszowice | 15 144 |
| Chorzów | 15 100 |
| Chropaczów | 14 332 |
| Radzionków | 14 102 |
| Szarlej | 12 059 |
| Kochłowice | 12 000 |
| Roździeń | 11 860 |
| Piekary Wielkie | 11 725 |
| Szopienice | 11 050 |
| Orzegów | 10 029 |
| Powiaty | Powierzchnia1 |
|---|---|
| pszczyński | 1072 km² |
| rybnicki | 893 km² |
| lubliniecki | 706 km² |
| cieszyński | 664 km² |
| Powiat bielski | 314 km² |
| tarnogórski | 250 km² |
| katowicki | 170 km² |
| świętochłowicki | 83 km² |
| Królewska Huta² | 8 km² |
|
|||||||||||||
|
||||||||||||||
_powiaty.svg&filetimestamp=20080419114425)
