Województwo bydgoskie

Województwo bydgoskie (1945-50 pod nazwą województwo pomorskie) – województwo istniejące od 1945 roku do reformy samorządowej w 1999 r.

1945-1950

Województwo pomorskie (1945-1950)
Położenie na mapie kraju
Stolica	Bydgoszcz
Powierzchnia	20059 km²
Populacja (1948) • liczba ludności • gęstość	1 413 444 70,5 osób/km²
Tablice rejestracyjne	40-44

Województwo pomorskie w latach 1945-1975 obejmowało teren obecnego woj. kujawsko-pomorskiego oraz fragmenty: pomorskiego i wielkopolskiego. Było jednym z 14 województw w kraju.

Historia

Województwo pomorskie w przybliżeniu w przedwojennym kształcie reaktywowano dekretem z 21 sierpnia 1944 r. Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Miało ono z jednej strony nawiązywać do przedwojennego „Wielkiego Pomorza”, a z drugiej – uwzględniać odmienne terytorium państwa polskiego, ukształtowane po II wojnie światowej.

Nowy Pomorski Urząd Wojewódzki rozpoczęto organizować 2 lutego 1945 r. początkowo w Toruniu. 2 marca 1945 r. na szczeblu rządowym zapadła decyzja o przeniesieniu urzędu i dalszej jego organizacji w Bydgoszczy. Decyzję tą motywowano uwzględnieniem dysproporcji potencjału społeczno-gospodarczego pomiędzy oboma miastami, w tym liczby ludności, która miała stanowić zaplecze dla władzy ludowej. Poszczególne agendy urzędu przemieszczano w okresie od kwietnia do lipca 1945 roku. Toruniowi jako rekompensatę zagwarantowano przodującą rolę w zakresie kultury i oświaty na Pomorzu. Znalazło to odzwierciedlenie w lokalizacji kadry byłego Uniwersytetu Wileńskiego w Toruniu w 1946 r.

30 marca 1945 r. dekretem rządu z województwa pomorskiego ze stolicą w Bydgoszczy wydzielono województwo gdańskie, złożone z 6 powiatów oraz terytorium byłego Wolnego Miasta Gdańska. Odtąd województwo pomorskie obejmowało jedynie południową część dawnego „Wielkiego Pomorza” stanowiąc obszar przejściowy między regionami centralnymi (warszawskie, łódzkie), a nadmorskimi. Przez wyłączenie terenów nadmorskich uzyskało ono charakter etnograficzny kujawsko-pomorski.

7 lipca 1945 r. do województwa pomorskiego włączono dwa powiaty z Okręgu Zachodniopomorskiego: człuchowski i złotowski. Trudności w prowadzeniu jednolitej polityki gospodarczej i administracyjnej (oba powiaty jako poniemieckie podlegały Ministerstwu Ziem Odzyskanych) zaowocowały rozporządzeniem rządu z 29 maja 1946 r., na mocy którego oba powiaty zostały przekazane nowo powołanemu województwu szczecińskiemu.

Lata 1945-1950 stanowiły okres kształtowania się województwa bydgoskiego, które nazywano pomorskim z uwagi na tradycję przedwojenną „Wielkiego Pomorza”. W tym czasie rozważano różne propozycje zmian terytorialnych, które częściowo zostały uwzględnione w reformie administracyjnej z 1950 r.:

• wyłączenie na rzecz Mazowsza powiatów: brodnickiego, lubawskiego i rypińskiego; postulat ten został częściowo uwzględniony w 1950 r. poprzez wyłączenie powiatu lubawskiego (od 1948 r. nowomiejskiego);
• wyłączenie na rzecz regionu Łódzkiego powiatu włocławskiego; zamierzenie to nie doszło do skutku wskutek protestu władz wojewódzkich w Bydgoszczy, które usiłowały zachować cały region etnograficzny Kujaw w stanie niepodzielonym;
• włączenie z Wielkopolski czterech powiatów pałuckich: żnińskiego, mogileńskiego, chodzieskiego i wągrowieckiego; postulat ten został częściowo uwzględniony w 1950 r. poprzez włączenie powiatów: mogileńskiego i żnińskiego do regionu bydgoskiego;
• włączenie z regionu Szczecińskiego powiatów: złotowskiego i człuchowskiego; postulat ten nie został zrealizowany przez władze centralne.

Województwo pomorskie - stan z 15 maja 1948 r.

Województwo posiadało 23 powiaty, wśród nich 5 miast wydzielonych i 47 nie wydzielonych, 188 gmin wiejskich i 2391 gromad.

Nr	Powiat		Miasto powiatowe	Pow. (km²)	Ludność
Województwo pomorskie (1945-1950)
1	brodnicki		Brodnica	912	51 330
2	Bydgoszcz miasto		Bydgoszcz	75	149 529
3	bydgoski		Bydgoszcz	1334	52 691
4	chełmiński		Chełmno	730	48 307
5	chojnicki		Chojnice	1854	64 520
6	Grudziądz miasto		Grudziądz	28	49 913
7	grudziądzki		Grudziądz	758	35 146
8	Inowrocław miasto		Inowrocław	37	39 839
9	inowrocławski		Inowrocław	1267	61 284
10	lipnowski		Lipno	1535	93 073
11	lubawski		Nowe Miasto Lubawskie	833	44 812
12	nieszawski		Nieszawa	1278	105 984
13	rypiński		Rypin	1188	74 944
14	sępoleński		Sępólno Krajeńskie	681	29 446
15	szubiński		Szubin	917	41 903
16	świecki		Świecie	1533	74 668
17	Toruń miasto		Toruń	59	76 749
18	toruński		Toruń	864	47 845
19	tucholski		Tuchola	1039	35 336
20	wąbrzeski		Wąbrzeźno	673	48 801
21	Włocławek miasto		Włocławek	25	52 970
22	włocławski		Włocławek	1300	81 805
23	wyrzyski		Wyrzysk	1101	59 549

1950-1975

Województwo bydgoskie (1950-1975)
Położenie na mapie kraju
Stolica	Bydgoszcz
Powierzchnia	20794 km²
Populacja (1965) • liczba ludności • gęstość	1 837 100 88,3 osób/km²
Tablice rejestracyjne	40-44, B (od 1956 r.)

Województwo bydgoskie powstałe po reformie administracyjnej z 1950 r. obejmowało w całości region etnograficzny Kujaw, Ziemię Chełmińską i Dobrzyńską oraz fragmenty Pomorza i Wielkopolski (Krajny, Pałuk). Było jednym z 17 województw w kraju.

Historia

Na mocy ustawy z 28 czerwca 1950 r. dotychczasowe województwo pomorskie zostało przemianowane na bydgoskie, zgodnie z przyjętą zasadą nadawania nazw województwom od nazw miast, w których znajdowały się siedziby władz wojewódzkich.

Korekta terytorialna uwzględniała niektóre postulaty zgłaszane w latach poprzednich. Powiat nowomiejski trafił do regionu olsztyńskiego, a powiaty: żniński i mogileński z regionu poznańskiego do bydgoskiego. W wyniku tych zmian województwo zwiększyło swój obszar o ok. 920 km², a zaludnienie o ok. 50 tys. osób.

Województwo liczyło początkowo 24 powiaty, a od 1955 r. 26 powiatów, gdyż utworzono wówczas powiat radziejowski z części dotychczasowego powiatu aleksandrowskiego i powiat golubsko-dobrzyński z części powiatów: rypińskiego, lipnowskiego, wąbrzeskiego oraz brodnickiego. Geometrycznym środkiem województwa była miejscowość Przyłubie, leżąca w połowie drogi między Bydgoszczą, a Toruniem.

Województwo bydgoskie - stan z 1973 r.

Województwo posiadało 26 powiatów, wśród nich 5 miast wydzielonych, 51 nie wydzielonych i 189 gmin wiejskich.

Nr	Powiat		Miasto powiatowe	Pow. (km²)	Ludność
Województwo bydgoskie (1950-1975)
1	aleksandrowski		Aleksandrów Kujawski	545	58 000
2	brodnicki		Brodnica	860	59 800
3	Bydgoszcz miasto		Bydgoszcz	119	291 200
4	bydgoski		Bydgoszcz	1450	84 200
5	chełmiński		Chełmno	651	57 100
6	chojnicki		Chojnice	1917	82 900
7	golubsko-dobrzyński		Golub-Dobrzyń	610	43 500
8	Grudziądz miasto		Grudziądz	41	77 700
9	grudziądzki		Grudziądz	655	37 900
10	Inowrocław miasto		Inowrocław	31	56 400
11	inowrocławski		Inowrocław	1125	84 300
12	lipnowski		Lipno	1169	74 900
13	mogileński		Mogilno	1018	67 200
14	radziejowski		Radziejów	800	57 500
15	rypiński		Rypin	767	54 700
16	sępoleński		Sępólno Krajeńskie	722	36 300
17	szubiński		Szubin	869	53 000
18	świecki		Świecie	1466	91 200
19	Toruń miasto		Toruń	94	134 600
20	toruński		Toruń	1081	69 500
21	tucholski		Tuchola	1064	43 100
22	wąbrzeski		Wąbrzeźno	593	42 300
23	Włocławek miasto		Włocławek	42	82 800
24	włocławski		Włocławek	1406	90 900
25	wyrzyski		Wyrzysk	1041	74 200
26	żniński		Żnin	744	43 900

1975-1998

Województwo bydgoskie (1975-1998)
Położenie na mapie kraju
Stolica	Bydgoszcz
Powierzchnia	10349 km²
Populacja (1998) • liczba ludności • gęstość	1 136 900 109,9 osób/km²
Tablice rejestracyjne	BY, BG, BD, BC

Historia

Mocą ustawy z 28 maja 1975 r. wchodzącej w życie od 1 czerwca tego roku, cały kraj został podzielony 49 województw oraz jednostki stopnia podstawowego (gminy, miasta i dzielnice większych miast). Dotychczasowy region bydgoski został podzielony na trzy: bydgoski, toruński i włocławski. Przy okazji tej reformy wyłączono z województwa bydgoskiego do ościennych województw niektóre gminy:

• Konarzyny i Lipnica do województwa słupskiego,
• Karsin do województwa gdańskiego,
• Białośliwie, Łobżenica, Wyrzysk, Wysoka do województwa pilskiego,
• Orchowo do województwa konińskiego.

Wśród nowych województw, bydgoskie było stosunkowo duże obszarowo (3 miejsce) oraz dosyć ludne (8 miejsce w kraju). W 1975 r. zamieszkiwało je 995 tys. osób, a pod koniec jego istnienia w 1998 r. – 1,133 mln osób. Ok. 1/3 wojewódzkiego potencjału ludnościowego, a jeszcze więcej gospodarczego (ponad 50%) przypadało na miasto Bydgoszcz. Nowe województwo obejmowało 27 miast i 62 gminy. Ośrodkami subregionalnymi zostały: na południu Inowrocław (80 tys.), a na północy Chojnice (40 tys.) W latach 90. XX w. znajdowało się w województwie 31 gmin wiejskich, 25 miejsko-wiejskich i 3 miasta wydzielone.

W 1976 roku zlikwidowano kilka gmin (Chełmce, Gębice, Gorzyce, Ogorzeliny, Rytel, Serock i Ślesin), łącząc je w większe jednostki; powstały też nowe gminy: Janikowo (1976) i Świekatowo (1991). W 1988 r. status miasta uzyskały Brusy. W 70. XX w. województwo włączono do makroregionu środkowo-zachodniego z siedzibą w Poznaniu.

Urzędy Rejonowe

W oparciu o ustawę z 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej, utworzono na terenie województwa 5 rejonów administracyjnych, zrzeszających po kilkanaście gmin.

Nr	Gmina		Siedziba
Urząd Rejonowy w Bydgoszczy
1	Gmina Białe Błota		Białe Błota
2	Miasto Bydgoszcz		Bydgoszcz
3	Gmina Dąbrowa Chełmińska		Dąbrowa Chełmińska
4	Gmina Dobrcz		Dobrcz
5	Gmina Koronowo		Koronowo
6	Gmina Mrocza		Mrocza
7	Gmina Nakło nad Notecią		Nakło nad Notecią
8	Gmina Nowa Wieś Wielka		Nowa Wieś Wielka
9	Gmina Osielsko		Osielsko
10	Gmina Sadki		Sadki
11	Gmina Sicienko		Sicienko
12	Gmina Solec Kujawski		Solec Kujawski
Urząd Rejonowy w Chojnicach
1	Gmina Brusy		Brusy
2	Gmina Cekcyn		Cekcyn
3	Miasto Chojnice		Chojnice
4	Gmina Chojnice		Chojnice
5	Gmina Czersk		Czersk
6	Gmina Gostycyn		Gostycyn
7	Gmina Kamień Krajeński		Kamień Krajeński
8	Gmina Kęsowo		Kęsowo
9	Gmina Lubiewo		Lubiewo
10	Gmina Sępólno Krajeńskie		Sępólno Krajeńskie
11	Gmina Sośno		Sośno
12	Gmina Śliwice		Śliwice
13	Gmina Tuchola		Tuchola
14	Gmina Więcbork		Więcbork
Urząd Rejonowy w Inowrocławiu
1	Gmina Dąbrowa		Dąbrowa
2	Gmina Dąbrowa Biskupia		Dąbrowa Biskupia
3	Gmina Gniewkowo		Gniewkowo
4	Miasto Inowrocław		Inowrocław
5	Gmina Inowrocław		Inowrocław
6	Gmina Janikowo		Janikowo
7	Gmina Jeziora Wielkie		Jeziora Wielkie
8	Gmina Kruszwica		Kruszwica
9	Gmina Mogilno		Mogilno
10	Gmina Pakość		Pakość
11	Gmina Rojewo		Rojewo
12	Gmina Strzelno		Strzelno
13	Gmina Trzemeszno		Trzemeszno
14	Gmina Złotniki Kujawskie		Złotniki Kujawskie
Urząd Rejonowy w Świeciu
1	Gmina Bukowiec		Bukowiec
2	Gmina Dragacz		Dragacz
3	Gmina Drzycim		Drzycim
4	Gmina Jeżewo		Jeżewo
5	Gmina Lniano		Lniano
6	Gmina Nowe		Nowe
7	Gmina Osie		Osie
8	Gmina Pruszcz		Pruszcz
9	Gmina Świecie		Świecie
10	Gmina Świekatowo (od 1991)		Świekatowo
11	Gmina Warlubie		Warlubie
Urząd Rejonowy w Żninie
1	Gmina Barcin		Barcin
2	Gmina Gąsawa		Gąsawa
3	Gmina Janowiec Wielkopolski		Janowiec Wielkopolski
4	Gmina Kcynia		Kcynia
5	Gmina Łabiszyn		Łabiszyn
6	Gmina Rogowo		Rogowo
7	Gmina Szubin		Szubin
8	Gmina Żnin		Żnin

Miasta

Ludność 31.12.1998

• Bydgoszcz - 386 855
• Inowrocław - 79 534
• Chojnice - 40 229
• Świecie - 27 084
• Nakło nad Notecią - 20 108
• Solec Kujawski - 14 641
• Żnin - 14 401
• Tuchola - 14 235
• Mogilno - 12 675
• Koronowo - 10 640
• Czersk - 9 500
• Szubin - 9 330
• Kruszwica - 9 310
• Sępólno Krajeńskie - 9 300
• Janikowo - 9 100
• Barcin - 7 800
• Trzemeszno – 7 600
• Gniewkowo - 7 200
• Strzelno - 6 000
• Więcbork - 5 800
• Pakość - 5 800
• Kcynia - 4 700
• Brusy - 4 500
• Łabiszyn - 4 400
• Mrocza - 4 300
• Janowiec Wielkopolski - 4 100
• Kamień Krajeński - 2 300

Ludność w latach

rok	1975	1980	1985	1990	1995	1998
Ludność	995 100	1036 000	1083 800	1110 800	1131 800	1136 900

Zobacz też

Podziały administracyjne 1945-1999:

• Podział administracyjny Polski 1944-46
• Podział administracyjny Polski 1946-50
• Podział administracyjny Polski 1950-57
• Podział administracyjny Polski 1957-75
• Polska reforma administracyjna (1975)
• Podział administracyjny Polski 1975-98
• Polska reforma administracyjna (1999)

Przegląd bydgoskich jednostek administracyjnych:

• Kasztelania wyszogrodzka (1145-1314, Wyszogród - warownia zniszczona w 1330 r., w obrębie dzisiejszej Bydgoszczy)
• Kasztelania bydgoska (1238-1793)
• Księstwo bydgosko-wyszogrodzkie (1314-1323)
• Starostwo bydgoskie (1358-1780)
• Obwód Nadnotecki (1772-1807)
• Departament bydgoski (1807-1815)
• Rejencja bydgoska (1815-1920)
• Rejencja bydgoska (1939-1945)
• Województwo kujawsko-pomorskie (po 1999 r.)

Inne:

• Burmistrzowie i prezydenci Bydgoszczy (od 1362 r.) - organizacja samorządu miejskiego na przestrzeni lat, lista burmistrzów i prezydentów
• Bydgoscy urzędnicy ziemscy - urzędnicy ziemscy na ziemi bydgoskiej od początku XIV wieku do czasu I rozbioru Polski

Bibliografia

• Biegański Zdzisław, Jastrzębski Włodzimierz red.: Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Bydgoszcz 1998.
• Sudziński Ryszard: Kształtowanie się granic i podziału administracyjnego województwa pomorskiego (bydgoskiego) w latach 1945-1950. In. Zapiski historyczne TNT XXXVIII Rok 1973 z.2
• Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace komisji historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001