| województwo nowogródzkie | |||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
województwo nowogródzkie na mapie Polski |
|||||||||||||||||
| Utworzone | 19 lutego 1921 | ||||||||||||||||
| Uruchomione | 1 marca 1921[1] | ||||||||||||||||
| Stolica województwa | Nowogródek | ||||||||||||||||
| Urząd Wojewódzki | Nowogródek, ul. Mickiewicza | ||||||||||||||||
| Wojewoda | ostatni: Adam Korwin-Sokołowski | ||||||||||||||||
| Powierzchnia w 1939 | 22 966 km² | ||||||||||||||||
| Ludność | 822 106 mieszk. (1921) 1 057 000 mieszk. (1931) |
||||||||||||||||
| Gęstość zaludnienia | 35,8 mieszk./km² (1921) 46 mieszk./km² (1931) |
||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
Województwo nowogródzkie – jedno z 16 województw II Rzeczypospolitej w latach 1921-1939. Siedzibą władz województwa był Nowogródek[2]. Zostało zlikwidowane przez okupacyjne władze radzieckie we wrześniu 1939 roku.
Spis treści |
Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
| Powiat | Pow.km² | Mieszk. | Miasto powiatowe | Mieszk. | |
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo nowogródzkie | |||||
| baranowicki | 3298 | 161.100 | Baranowicze | 22.893 | |
| duniłowicki (lub duniłowiczowski) (do 1922) ¹ | 3687 | 112.717 | Duniłowicze | 1.386 | |
| dziśnieński (od Dzisna) (do 1922) ² | 5156 | 170.342 | Głębokie | 4.514 | |
| lidzki ³ | 4258 | 183.500 | Lida | 19.490 | |
| nieświeski | 1968 | 114.500 | Nieśwież | 7.357 | |
| nowogródzki | 2930 | 149.500 | Nowogródek | 9.567 | |
| słonimski | 3069 | 126.500 | Słonim | 16.284 | |
| stołpecki | 2371 | 99.400 | Stołpce | 6.569 | |
| szczuczyński (od 1929) ³ | 2273 | 107.200 | Szczuczyn | (1921) 1.539 | |
| wilejski (do 1922) 4 | 3421 | 103.914 | Wilejka | 3.417 | |
| wołożyński | 2799 | 115.500 | Wołożyn | 6.269 | |
| ¹ 13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiat duniłowicki i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213). | |||||
| ² 13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiat dziśnieński i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213). | |||||
| ³ 21 maja 1929 r. utworzono szczuczyński z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (Dz. U. z 1929 r. Nr 33, poz. 307). | |||||
| 4 13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiat wilejski i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213). | |||||
Ludność województwa w 1921 roku wynosiła 822 106 osób[3].
Według narodowości[3]:
Według wyznań[3]:
W roku 1931 stosunki narodowościowe przedstawiały się następująco[5]:
Główne miasta: Lida, Baranowicze, Słonim, Nieśwież, Nowogródek i Kleck.
W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. nowogródzkiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że "miasto administracyjne" faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiami[6].
Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich[6]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)[6].
Za II Rzeczypospolitej do poczetu miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały. W województwach wschodnich byłego zaboru rosyjskiego (m.in. w woj. poleskim) po odzyskaniu niepodległości panowało zamieszanie co do charakteru prawnego miejscowości posiadających prawa miejskie/miasteczka. Sprawa ta została częściowo uregulowana różnymi rozporządzeniami[7][8][9][10], lecz przepisy były tylko częściowo wykonywane[11]. Ostatecznie w woj. nowogródzkim za miasta uznano wszystkie miejscowości posiadające w 1924 roku prawa miejskie bądź te miejscowości o prawach miasteczka, które liczyły ponad 2.000 mieszkańców. Jednakże Główny Urząd Statystyczny (na którego danych poniższa tabela jest utworzona) oparł wykaz nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych. Stąd:
W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszytkie miasta i miasteczka[12] województwa nowogródzkiego obu typów (stan na 1923 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono znakiem (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami[13].
Uwaga: Lista nie obejmuje miast i miasteczek powiatów brasławskiego[14], duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskigo, które w latach 1921-22 wchodziły w skład województwa nowogródzkiego, po czym na mocy ustawy z 6 kwietnia 1922 [15] zostały 13 kwietnia 1922 włączone do Ziemi Wileńskiej (przekształconej 20 stycznia 1926 w województwo wileńskie[16]).
Stan ludności: na 30 czerwca 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VII, Część I - Województwo Nowogródzkie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach
► = status miejski utracony przed 1937 rokiem
|
|||||||||||
|
|||||||||||||