| województwo podkarpackie | |||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||
województwo podkarpackie na mapie Polski |
|||||||||||||||||||
| Siedziba wojewody Siedziba sejmiku |
|||||||||||||||||||
| Urząd Wojewódzki | Rzeszów, ul. Grunwaldzka 15 |
||||||||||||||||||
| Wojewoda | Małgorzata Chomycz-Śmigielska | ||||||||||||||||||
| Urząd Marszałkowski | Rzeszów, al. Łukasza Cieplińskiego 4 |
||||||||||||||||||
| Marszałek | Mirosław Karapyta | ||||||||||||||||||
| Powierzchnia | 17 845,66 km² | ||||||||||||||||||
| Ludność | 2 103 505 ▲[1] mieszk. (2011) |
||||||||||||||||||
| Gęstość zaludnienia | 118[1] mieszk./km² | ||||||||||||||||||
| Urbanizacja | 40,6% | ||||||||||||||||||
| Tablica rejestracyjna | R | ||||||||||||||||||
| TERYT | 18 | ||||||||||||||||||
| Kod ISO | PL-PK | ||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||
| Adres urzędu wojewódzkiego |
ul. Grunwaldzka 15 35-959 Rzeszów |
||||||||||||||||||
| Podkarpacki Urząd Wojewódzki | |||||||||||||||||||
| Oficjalna strona województwa podkarpackiego | |||||||||||||||||||
Województwo podkarpackie – jednostka podziału administracyjnego Polski, jedno z 16 województw utworzonych w 1999 roku. Powstało poprzez scalenie ziem dawnego województwa rzeszowskiego sprzed 1975 roku (z wyjątkiem powiatu gorlickiego), tj. województw przemyskiego i rzeszowskiego, oraz części krośnieńskiego, tarnobrzeskiego i tarnowskiego. Województwo zajmuje powierzchnię 17 846 km² i zajmuje 11 miejsce w kraju. Pod względem liczby mieszkańców (2 103 505 osób) województwo znajduje się na 9 miejscu w Polsce.
Spis treści |
Region położony jest w południowo-wschodniej części kraju, graniczy od wschodu z obwodem lwowskim i obwodem zakarpackim Ukrainy, od południa ze krajem preszowskim Słowacji oraz z województwami: od północnego wschodu z lubelskim, od północnego zachodu z świętokrzyskim i od zachodu z małopolskim. Stolicą województwa podkarpackiego jest Rzeszów.
Obszar woj. podkarpackiego obejmuje:
Pod względem historycznym woj. podkarpackie obejmuje południowo-wschodnią część Małopolski.
Trzy największe rzeki w województwie to prawe dopływy Wisły: San i Wisłoka oraz dopływ Sanu: Wisłok. Rzeki Strwiąż oraz Mszanka uchodzą do Dniestru i należą do zlewni Morza Czarnego[2][3]. Wszystkie pozostałe należą do zlewni Morza Bałtyckiego. Rzeki regionu są uważane za jedne z najczystszych w kraju.
Podział na powiaty – dane wg GUS z 1 stycznia 2011[1]
| Herb | Nazwa | Rodzaj powiatu |
Siedziba | Powierzchnia (km²) |
Ludność | Gęstość zaludnienia (osób/km²) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| bieszczadzki | ziemski | Ustrzyki Dolne | 1139,07 | 21990 | 19,31 | |
| brzozowski | ziemski | Brzozów | 539,34 | 65274 | 121,03 | |
| dębicki | ziemski | Dębica | 777,48 | 133517 | 171,73 | |
| jarosławski | ziemski | Jarosław | 1028,66 | 121433 | 118,05 | |
| jasielski | ziemski | Jasło | 830,87 | 114628 | 137,96 | |
| kolbuszowski | ziemski | Kolbuszowa | 773,17 | 61594 | 79,66 | |
| krośnieński | ziemski | Krosno | 925,88 | 111194 | 120,1 | |
| leski | ziemski | Lesko | 834,94 | 26658 | 31,93 | |
| leżajski | ziemski | Leżajsk | 583,71 | 68985 | 118,18 | |
| lubaczowski | ziemski | Lubaczów | 1308,36 | 56681 | 43,32 | |
| łańcucki | ziemski | Łańcut | 451,84 | 78656 | 174,08 | |
| mielecki | ziemski | Mielec | 880,50 | 134045 | 152,24 | |
| niżański | ziemski | Nisko | 785,64 | 66909 | 85,16 | |
| przemyski | ziemski | Przemyśl | 1211,21 | 71244 | 58,82 | |
| przeworski | ziemski | Przeworsk | 698,02 | 78655 | 112,68 | |
| ropczycko-sędziszowski | ziemski | Ropczyce | 548,31 | 72008 | 131,33 | |
| rzeszowski | ziemski | Rzeszów | 1157,38 | 161104 | 139,2 | |
| sanocki | ziemski | Sanok | 1223,66 | 94905 | 77,56 | |
| stalowowolski | ziemski | Stalowa Wola | 831,74 | 107470 | 129,21 | |
| strzyżowski | ziemski | Strzyżów | 503,47 | 61897 | 122,94 | |
| tarnobrzeski | ziemski | Tarnobrzeg | 521,07 | 53517 | 102,71 | |
| Krosno | miasto na prawach powiatu | - | 43,50 | 47471 | 1091,29 | |
| Przemyśl | miasto na prawach powiatu | - | 46,18 | 66229 | 1434,15 | |
| Rzeszów | miasto na prawach powiatu | - | 116,36 | 178227 | 1531,69 | |
| Tarnobrzeg | miasto na prawach powiatu | - | 85,40 | 49214 | 576,28 |
Obszar województwa zamieszkuje 2 103 505 osób (dane z 1 stycznia 2011 r. opublikowane przez GUS) w 46 miastach, 2164 miejscowościach wiejskich tworzących 1530 sołectw, 160 gmin (stan na 1 stycznia 2011) , 21 powiatów oraz 4 miasta na prawach powiatu.
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 2 103 505 | 100 | 1 074 891 | 51,1 | 1 028 614 | 48,9 |
| powierzchnia | 17 845,66 km² | |||||
| gęstość zaludnienia (mieszk./km²) |
117,8 | 60,2 | 57,6 | |||
Według ostatnich danych GUS-u średnia życia w województwie jest najwyższą w Polsce i wynosi odpowiednio: mężczyźni 73 lata (Polska 71), kobiety 81 lat (Polska 80). Na długowieczność mieszkańców regionu decydujący wpływ mają: czyste środowisko, zdrowy styl życia oraz niski poziom stresu[4].
W województwie podkarpackim jest 50 miast, w tym 4 miasta na prawach powiatów. Miasta zostały uszeregowane według liczby mieszkańców (faktycznego miejsca zamieszkania), na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego z 1 stycznia 2011[1]
| Herb | Nazwa | Powiat | Ludność | Powierzchnia (km²) |
Gęstość zaludnienia (osób/km²) |
Siedziba powiatu |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Rzeszów | miasto na prawach powiatu | 178 227 | 116,36 | 1532 | grodzkiego,ziemskiego | |
| Przemyśl | miasto na prawach powiatu | 66 229 | 46,18 | 1434 | grodzkiego,ziemskiego | |
| Stalowa Wola | stalowowolski | 63 371 | 82,52 | 768 | ziemskiego | |
| Mielec | mielecki | 60 743 | 46,89 | 1295 | ziemskiego | |
| Tarnobrzeg | miasto na prawach powiatu | 49 214 | 85,40 | 576 | grodzkiego,ziemskiego | |
| Krosno | miasto na prawach powiatu | 47 471 | 43,50 | 1091 | grodzkiego,ziemskiego | |
| Dębica | dębicki | 47 234 | 33,98 | 1374 | ziemskiego | |
| Jarosław | jarosławski | 39 702 | 34,61 | 1147 | ziemskiego | |
| Sanok | sanocki | 39 106 | 38,08 | 1027 | ziemskiego | |
| Jasło | jasielski | 36 932 | 36,52 | 1011 | ziemskiego | |
| Łańcut | łańcucki | 18 057 | 19,42 | 930 | ziemskiego | |
| Przeworsk | przeworski | 15 733 | 22,13 | 711 | ziemskiego | |
| Nisko | niżański | 15 535 | 60,96 | 255 | ziemskiego | |
| Ropczyce | ropczycko-sędziszowski | 15 369 | 47,10 | 326 | ziemskiego | |
| Leżajsk | leżajski | 14 126 | 20,58 | 686 | ziemskiego | |
| Lubaczów | lubaczowski | 12 374 | 25,73 | 481 | ziemskiego | |
| Nowa Dęba | tarnobrzeski | 11 237 | 16,70 | 673 | ||
| Kolbuszowa | kolbuszowski | 9 156 | 7,94 | 1153 | ziemskiego | |
| Ustrzyki Dolne | bieszczadzki | 9 349 | 16,79 | 557 | ziemskiego | |
| Strzyżów | strzyżowski | 8 773 | 13,89 | 632 | ziemskiego | |
| Brzozów | brzozowski | 7 579 | 11,46 | 661 | ziemskiego | |
| Sędziszów Małopolski | ropczycko-sędziszowski | 7 149 | 9,96 | 718 | ||
| Rudnik nad Sanem | niżański | 6 753 | 36,60 | 185 | ||
| Dynów | rzeszowski | 6 105 | 24,55 | 249 | ||
| Nowa Sarzyna | leżajski | 6 103 | 9,15 | 667 | ||
| Boguchwała | rzeszowski | 5 943 | 9,11 | 652 | ||
| Lesko | leski | 5 700 | 15,33 | 372 | ziemskiego | |
| Jedlicze | krośnieński | 5 608 | 10,60 | 529 | ||
| Głogów Małopolski | rzeszowski | 5 568 | 13,73 | 406 | ||
| Radymno | jarosławski | 5 440 | 13,62 | 399 | ||
| Zagórz | sanocki | 5 007 | 22,30 | 225 | ||
| Pilzno | dębicki | 4 622 | 16,04 | 288 | ||
| Sokołów Małopolski | rzeszowski | 3 968 | 15,54 | 255 | ||
| Rymanów | krośnieński | 3 571 | 12,39 | 288 | ||
| Pruchnik | jarosławski | 3 678 | 19,91 | 185 | ||
| Tyczyn | rzeszowski | 3 474 | 9,67 | 359 | ||
| Kańczuga | przeworski | 3 178 | 7,60 | 418 | ||
| Radomyśl Wielki | mielecki | 3 045 | 8,79 | 346 | ||
| Oleszyce | lubaczowski | 3 036 | 5,08 | 589 | ||
| Brzostek | dębicki | 2 640 | 8,82 | 301 | ||
| Sieniawa | przeworski | 2 133 | 6,74 | 316 | ||
| Dukla | krośnieński | 2 128 | 5,48 | 388 | ||
| Błażowa | rzeszowski | 2 119 | 4,23 | 501 | ||
| Narol | lubaczowski | 2 069 | 12,42 | 167 | ||
| Cieszanów | lubaczowski | 1 943 | 15,06 | 129 | ||
| Iwonicz-Zdrój | krośnieński | 1 763 | 5,89 | 299 | ||
| Przecław | mielecki | 1 621 | 16,02 | 101 | ||
| Ulanów | niżański | 1 526 | 8,20 | 186 | ||
| Kołaczyce | jasielski | 1 453 | 7,15 | 203 | ||
| Baranów Sandomierski | tarnobrzeski | 1 423 | 9,15 | 156 |
Organem stanowiącym jest Sejmik Województwa Podkarpackiego, składający się z 33 radnych. Siedzibą sejmiku województwa jest Rzeszów. Sejmik wybiera organ wykonawczy województwa, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem.
Podział klubów w Sejmiku Województwa Podkarpackiego (stan na grudzień 2010 r.):
Marszałkowie województwa:
Organem administracji rządowej jest Wojewoda Podkarpacki, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Rzeszów[5]. Podkarpacki Urząd Wojewódzki w Rzeszowie znajduje się przy ulicy Grunwaldzkiej 15. W ramach urzędu działają także 3 delegatury: w Krośnie, Przemyślu i Tarnobrzegu.
Delegatury urzędu wojewódzkiego obejmują swoim zasięgiem działania:
Wojewodowie
Wicewojewodowie
Okręg wyborczy nr 22 do Sejmu RP (stan na 14 grudzień 2011)[7]
Okręg wyborczy nr 23 do Sejmu RP (stan na 14 grudzień 2011)
Okręg wyborczy nr 54 do Senatu RP (stan na 14 grudzień 2011)
Okręg wyborczy nr 55 do Senatu RP (stan na 14 grudzień 2011)
Okręg wyborczy nr 56 do Senatu RP (stan na 14 grudzień 2011)
Okręg wyborczy nr 57 do Senatu RP (stan na 14 grudzień 2011)
Okręg wyborczy nr 58 do Senatu RP (stan na 14 grudzień 2011)
Okręg wyborczy nr 9 do Parlamentu Europejskiego w Polsce (stan na 2009)
W 2009 r. produkt krajowy brutto woj. podkarpackiego wynosił 50,7 mld zł, co stanowiło 3,8% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 24,1 tys. zł (68,5% średniej krajowej), co plasowało podkarpackie na 15. miejscu względem innych województw[10].
Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. podkarpackiego w 3. kwartale 2011 r. wynosiło 3074,48 zł, co lokowało je na 15. miejscu względem wszystkich województw[11].
W końcu marca 2012 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 153,2 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 16,3% do aktywnych zawodowo[12].
W 2010 r. produkcja sprzedana przemysłu w woj. podkarpackim wynosiła 30,8 mld zł, co stanowiło 3,1% produkcji przemysłu Polski. Sprzedaż produkcji budowlano-montażowej w podkarpackim wynosiła 5,6 mld zł, co stanowiło 3,5% tej sprzedaży Polski[13].
Podkarpackie gospodarstwa rolne są jednak bardzo rozdrobnione, co bardzo negatywnie wpływa na ich rentowność i rzadko kiedy jest jedynym źródłem utrzymania rodziny[14].
Surowcami kopalnymi są siarka, ropa naftowa oraz gaz ziemny. Surowce mineralne są wydobywane głównie w górzystej, południowej części województwa: piaskowce, wapienie, gipsy (w tym gips alabastrowy), glinki ceramiczne, piaski (w tym piaski szklarskie) i żwiry, a także torf, wody mineralne i geotermalne[15].
Najbardziej utytułowanym klubem piłkarskim w województwie jest Stal Mielec, dwukrotny mistrz Polski w sezonach 1972/73 i 1975/76, wicemistrz 1974/75, finalista Pucharu Polski 1975/76 oraz jeden z dwóch polskich ćwierćfinalistów Pucharu UEFA w historii (edycja 1975/76)[17]. W czasach świetności klubu, które przypadły na lata 70. XX wieku, grało w nim wielu reprezentantów Polski i innych czołowych piłkarzy. Na początku lat 90. główny sponsor klubu, PZL Mielec, popadł w poważne tarapaty finansowe, a wraz z nim klub. W sezonie 2010/2011 drużyna seniorów gra w nowej III lidze[18], jednak trofea zdobywają młodzi piłkarze (Mistrzostwo Polski U-17 w 2007, wicemistrzostwo U-19 w 2007).
Stal Mielec nie jest jedynym klubem województwa, który osiągał sukcesy. W rozgrywkach najwyższej ligi w Polsce brały udział również Stal Rzeszów, Stal Stalowa Wola, Siarka Tarnobrzeg, oraz Igloopol Dębica. Stal Rzeszów w 1975 roku zdobyła Puchar Polski.
W sezonie 2010/2011 województwo nie ma żadnego reprezentanta ani w Ekstraklasie, ani w I lidze. Resovia Rzeszów, Stal Rzeszów oraz Stal Stalowa Wola grają w II lidze[19].
Szczególnie zasłużonym klubem jest Resovia Rzeszów, który święcił największe triumfy w latach 70. i 80. Resovia jest pięciokrotnym Mistrzem Polski, trzykrotnym zdobywcą Pucharu Polski oraz Klubowym Wicemistrzem Świata z 1974 roku. Obecnie drużyna powraca do świetności – w 2004 roku, po dwunastoletniej przerwie, wywalczyła awans do Polskiej Ligi Siatkówki, a w latach 2009, 2010 i 2011 stawała na podium Mistrzostw Polski. 22.04.2012 po 37-latach Asseco Resovia Rzeszów zdobyła tytuł Mistrza Polski. Zespół zajął też 2. miejsce w Pucharze CEV w sezonie 2011/2012.
Również siatkarze Stali Mielec odnosili sukcesy – mężczyźni w 1976 roku zdobyli Puchar Polski, kobiety zaś w 2000 roku wicemistrzostwo Polski i ćwierćfinał Pucharu Konfederacji CEV w 2003 roku.
W sezonie 2011/2012 województwo w PlusLidze reprezentowali siatkarze Resovii Rzeszów, w PlusLidze Kobiet zaś siatkarki Stali Mielec.
Stal Rzeszów od lat reprezentuje województwo w najważniejszych rozgrywkach, klub ten wielokrotnie zdobywał medale wszystkich kolorów w Mistrzostwach Polski. W drugiej lidze startuje zespół KSM Krosno.
W obecnej chwili Siarka Tarnobrzeg, Stal Stalowa Wola i Znicz Jarosław występują w Polskiej Lidze Koszykówki. W I lidze mężczyzn grają Sokół Łańcut, MOSiR Krosno. Oprócz tego MOSiR Przeworsk występuje w 3 lidze. W sezonie 1975 największym osiągnięciem w koszykówce było zdobycie przez Resovię Rzeszów tytuł mistrza Polski.
W ZPRP zrzeszonych jest 39 klubów z województwa podkarpackiego, z czego zdecydowaną większość stanowią kluby uczniowskie i szkolne[20]. Stal Mielec zdobyła tytuł Wicemistrza Polski w 1975 roku i Puchar Polski w 1971 roku[17]. Od sezonu 2010/2011 gra w PGNiG Superlidze Mężczyzn, zakończyła tenże sezon na czwartym miejscu. Czuwaj Przemyśl od sezonu 2010/2011 do sezonu 2011/2012 startował w rozgrywkach I ligi grupy B [21] a od sezonu 2012/2013gra w PGNiG Superlidze Mężczyzn[22] . Juvenia Rzeszów i Orzeł Przeworsk występują na parkietach II ligi[23].
Forbet-OWG Tarnobrzeg jest najlepszym zespołem Ekstraklasy Kobiet; 19-krotny Drużynowy Mistrz Polski (sezony 1990/91 do 2004/05 oraz od 2006/07 do 2009/2010); 2. miejsce w Pucharze Europy: 1998/99; 2. miejsce w Pucharze ETTU: 2007/2008 i 2009/2010; 1. miejsce w Pucharze ETTU: 2008/2009.
Jedynym reprezentantem województwa, który w sezonie 2011/2012 brał udział w rozgrywkach ekstraligi polskiej hokeja na lodzie, jest Ciarko PBS Bank Sanok. Jest to zarazem najbardziej utytułowany klub województwa, który zdobył złoty medal Mistrzostw Polski w 2012 roku[24] oraz Puchar Polski w 2011[25] i 2012[26].
Większość mieszkańców województwa podkarpackiego należy do Kościoła rzymskokatolickiego[28]. Na terenie województwa znajdują się części: metropolia lubelska, metropolia krakowska oraz metropolia przemyska w której skład wchodzi: archidiecezja przemyska w całości oraz dwie diecezje w częściach: diecezja rzeszowska, diecezja zamojsko-lubaczowska.
Autostrady:
Drogi ekspresowe:
Drogi krajowe
Województwo podkarpackie jest obecnie właścicielem 10 szynobusów, kupionych przez Urząd Marszałkowski.
| ozn. kolejowe | ozn. producenta | numery | liczba | producent |
|---|---|---|---|---|
| SA103 | 214Ma | 001, 002 | 2 | PESA Bydgoszcz |
| SA109 | 212M | 007, 010 | 2 | Kolzam |
| SA134 | 218Md | 022 | 1 | ZNTK Mińsk Mazowiecki |
| SA135 | 214Ma | 010-014 | 5 | ZNTK Mińsk Mazowiecki |
Podkarpacka policja posiada 17 jednostek powiatowych i 4 miejskie. Komenda Wojewódzka Policji znajduje się w Rzeszowie[30].
Główną siedzibą straży pożarnej jest Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Rzeszowie. Na terenie województwa działa 2 ratownictwa chemiczno - ekologiczne (Nowa Sarzyna, Rzeszów), 3 ratownictwa wodno - nurkowe (Tarnobrzeg, Przemyśl, Sanok), 1 ratownictwo wysokościowe (Rzeszów)[31].
Podkarpackie jako 1 z 9 województw należy do Śląskiego Okręgu Wojskowego. Szefem Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Rzeszowie jest płk dypl. Witold Przybyła. Skład jednostek Okręgu w województwie podkarpackim:
Obszary specjalnej ochrony ptaków:
Obszary specjalnej ochrony siedlisk:
Według stanu na dzień 1 stycznia 2005 roku w województwie jest 94 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 10733,10 ha, czyli 0,6% powierzchni województwa.
Podział rezerwatów wg typu:
|
|||||||||||||
|
||||||||||
|
|||||||