Województwo pomorskie (II Rzeczpospolita)

województwo pomorskie
Herb
województwo pomorskie na mapie Polski
Utworzone	12 sierpnia 1919
Stolica województwa	Toruń
Urząd Wojewódzki	Toruń, Fosa Staromiejska 31-33
Wojewoda	ostatni: Władysław Raczkiewicz
Powierzchnia w 1921	16 386 km²
Powierzchnia w 1939	25 683 km²
Ludność	935.643 mieszk. (1921) 1.884.400 mieszk. (1931)
Gęstość zaludnienia	57,1 mieszk./km² (1921) 73 mieszk./km² (1931)
Tablica rejestracyjna	PM
zobacz: szczegółowy podział administracyjny powiaty grodzkie 5 ziemskie 23 gminy miejskie 64 wiejskie 234

Województwo pomorskie w szczegółowych danych statystycznych spisu powszechnego z 30.IX.1921 i spisu powszechnego z 9. XII. 1931 r.

Województwo pomorskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921

 

Województwo pomorskie – województwo II Rzeczypospolitej istniejące w latach 1919–1939 ze stolicą w Toruniu.

Województwo pomorskie w okresie II Rzeczypospolitej powstało 12 sierpnia 1919 r. z części terenów dawnego zaboru pruskiego (Prusy Zachodnie) na podstawie "Ustawy o tymczasowej organizacji zarządu byłej dzielnicy pruskiej". Jednak dopiero w styczniu 1920 r. po wkroczeniu na Pomorze wojsk generała Hallera mogła tam się zorganizować polska administracja. Zamieszkane było w większości przez Polaków i Kaszubów, dość liczną społeczność stanowili jednak Niemcy (szczególnie na terenach pogranicznych). Niemcy nigdy nie pogodziły się z utratą „polskiego korytarza” i aż do 1933 dążyły do jego pokojowej aneksji.

• Stolica województwa: Toruń
• Główne miasta: Brodnica, Chełmno, Gdynia, Grudziądz, Starogard, Wejherowo

Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu - widok współczesny

Polska, gęstość zaludnienia, 1931

Podział administracyjny

Powiaty: pucki (do 1928 roku), wejherowski, kartuski, kościerski, chojnicki, starogardzki, tczewski, gniewski (do 1933 roku), świecki, tucholski, sępoleński, chełmiński, grudziądzki, toruński, wąbrzeski, brodnicki, działdowski, lubawski (z siedzibą w Nowym Mieście Lubawskim) i grodzki gdyński (od 1929 r.)

Gospodarka

Według danych pochodzących z Wielkiej ilustrowanej encyklopedji powszechnej "Gutenberga" z 1934 roku na 1 km² mieszkało na Pomorzu 57,1 mieszkańców, na ludność w miastach przypadało 25% ogółu ludności. Z ogólnej powierzchni 1 mln 587 tys ha grunty orne zajmowały 56,1%, łąki 6,1%, pastwiska 3,2%, sady i ogrody 0,9%, lasy 22,8%, a nieużytki 10,9%. W gospodarstwach rolnych przeważała własność średnia i wielka. Gospodarstwa małe (2-5 ha) zajmowały 3%, średnie (5-20 ha)20,7%, wielkie (od 20 ha) 74,7% ogólnej powierzchni gruntów ornych. Hodowla bydła odgrywała małą rolę. Koni było w 1929 roku na obszarze województwa 158.444 sztuk, bydła rogatego 395.210 sztuk, a owiec i kóz 205.740 sztuk.

Rolnictwem i pokrewnymi zajęciami zajmowało się 61,9% ogółu mieszkańców, przemysłem 13,5%, handlem 3,6%, komunikacją 5,8% inne zajęcia 4,6%. Znaczną rolę odgrywało Rybołówstwo, zwłaszcza morskie. Tym ostatnim zajmowało się w 1929 roku 1370 osób na 1031 łodziach co dało 27.829 kwintali ryb (głównie flądry i szproty.

Historia

1 kwietnia 1938 r. dokonano zmian granic województwa. Z województwa poznańskiego przyłączono powiaty: wyrzyski, szubiński, bydgoski, inowrocławski, a także Chełmce i Kruszwicę z powiatu mogileńskiego. Z województwa warszawskiego przyłączono powiaty: nieszawski, rypiński, lipnowski i włocławski. Powiat działdowski został przyłączony do województwa warszawskiego. Zmiana ta miała na celu zatarcie granic rozbiorowych, ale przyniosła też nowe problemy, ponieważ w granicach województwa pomorskiego znalazł się silny ośrodek miejski – Bydgoszcz, która zaczęła aspirować do roli stolicy województwa. Od tego momentu na oznaczenie województwa używano także nazwy Wielkie Pomorze. W 1939 r. województwo, wbrew prawu międzynarodowemu, zostało w większości (oprócz powiatów szubińskiego, inowrocławskiego, nieszawskiego i włocławskiego) włączone do III Rzeszy, do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Na terenie województwa działały organizacje państwa podziemnego Grunwald (organizacja konspiracyjna). W 1945 uległo podziałowi na dwa odrębne regiony: województwo gdańskie oraz pomorskie (od 1950: bydgoskie). Toruń zdegradowano do siedziby powiatu miejskiego.

Administracja

Jedyne województwo (obok województwa poznańskiego), w którym istniał samorząd stopnia wojewódzkiego. Działał on na podstawie przepisów popruskich. Organami tego samorządu były: sejmik wojewódzki, wydział wojewódzki oraz starosta krajowy.

Główne urzędy i instytucje znajdowały się w Toruniu w mniejszym stopniu w Grudziądzu, Gdyni oraz Bydgoszczy. Najważniejsze to:

• Pomorski Urząd Wojewódzki w Toruniu,
• Okręg Szkolny Pomorski w Toruniu,
• Sąd Apelacyjny w Toruniu,
• Prokuratura Apelacyjna w Toruniu,
• Sąd Okręgowy (Toruń, Grudziądz, Starogard Gdański, Chojnice),
• Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych Toruń (od 1933 roku),
• Sąd Administracyjny w Toruniu
• Starostwo Krajowe Pomorskie w Toruniu,
• Państwowe Urzędy Budownictwa Melioracyjnego (Toruń, Tczew)
• Pomorski Zakład Ubezpieczeń w Toruniu,
• Urząd Pośrednictwa Pracy (Toruń, Grudziądz, Tczew),
• Komenda Wojewódzka Policji Państwowej w Toruniu,
• Dowództwo Okręgu Korpusu nr VIII w Toruniu,
• Wojskowy Sąd Okręgowy w Grudziądzu,
• Pomorska Izba Skarbowa w Grudziądzu(od 1936 w Toruniu),
• Dyrekcja Lasów Państwowych w Toruniu (Dyrekcja Lasów Państwowych w Bydgoszczy została zlikwidowana w 1933 roku)
• Inspektorat Pracy XI okręgu w Toruniu,
• Okręgowy Urząd Ziemski w Grudziądzu (likwidacja w 1933 roku, włączenie do struktur Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu)
• Dyrekcja Poczt i Telegrafów w Bydgoszczy,
• Dyrekcja Dróg Wodnych II w Toruniu,
• Urząd Handlu Morskiego w Gdyni,
• Archiwum państwowe w Toruniu,
• Izby Przemysłowo- Handlowe (Toruń, Grudziądz, Bydgoszcz),
• Pomorska Izba Rolnicza w Toruniu,
• Pomorska Izba Rzemieślnicza w Grudziądzu (od 1934 roku w Toruniu)
• Inspektorat Armii w Toruniu

Wojewodowie pomorscy

• Stefan Łaszewski – 19 października 1919-2 lipca 1920
• Jan Brejski – 2 lipca 1920-24 maja 1924
• Stanisław Wachowiak – 24 października 1924-sierpień 1926
• Mieczysław Seydlitz – sierpień 1926-październik 1926
• Kazimierz Młodzianowski – 12 października 1926-4 lipca 1928
• Wiktor Wrona-Lamot – 28 sierpnia 1928-18 listopada 1931
• Stefan Kirtiklis – 18 listopada 1931-14 lipca 1936
• Władysław Raczkiewicz – 16 lipca 1936-30 września 1939
• Delegat Rządu dla Pomorza Antoni Antczak, urzędował w Warszawie 1941-1944

Oświata

Analfabetów było (w 1921) zaledwie 5,2% ludności. W roku szkolnym 1929/30 było na Pomorzu 1.384 szkół powszechnych z 3.222 nauczycielami 132.114 uczniów, z których 127.869 uczęszczało do szkół polskich, a 4.245 do szkół niemieckich. Szkół średnich było 32, 8 seminariów nauczycielskich, a szkół zawodowych 23. Czasopism ukazywało się (1929 rok) 108 w tym 95 polskich i 13 niemieckich. Dzienników było 13 (w tym 7 w Toruniu), najważniejsze to Słowo Pomorskie, Dzień Pomorza, Głos Robotnika.

Najważniejsze Szkoły Zawodowe na Pomorzu:

• Szkoły techniczne typu wyższego:
  • Tczew do 1930 roku/Gdynia od 1930 roku – Szkoła Morska Wydziały: Żeglugi i mechaniki okrętowej
• Szkoły techniczne typu zasadniczego:
  • Bydgoszcz – Państwowa Szkoła Przemysłowa – Cukiernictwo i młynarstwo, grafika przemysłowa, kurs młynarski, Szkoła rzemieślniczo-przemsłowa
  • Grudziądz – Państwowa Szkoła Budowy Maszyn – Wydział Mechaniczny, Państwowa Szkoła Przemysłowych Mistrzów Mechaników
• Szkoły Muzyczne:
  • Toruń – Konserwatorium Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego
• Szkoły Handlowe Koedukacyjne:
  • Bydgoszcz – Liceum handlowe
  • Chojnice, Brodnica, Grudziądz, Inowrocław, Lipno, Mława, Tczew, Toruń, Wejherowo – Szkoły Handlowe
• Szkoły Żeńskie:
  • Kościerzyna – Państwowa Szkoła Żeńska – gospodarstwo domowe, krawiectwo, zdobnictwo, handel
  • Szafarnia – Średnia Szkoła Przetwórstwa Mlecznego
  • Toruń – Państwowa Szkoła Zawodowa Żeńska – krawiectwo, bieliźniarstwo, gospodarstwo domowe
• Szkoły Średnie Państwowe
  • Gimnazja Rządowe Męskie: Brodnica, Chełmno, Chełmża, Chojnice, Gniew, 2 w Grudziądzu Kościerzyna, Lubawa, Starogard, Świecie, Tczew, 2 w Toruniu, Wąbrzeźno, Wejherowo
• Gimnazjum Niemieckie Humanistyczne w Toruniu
• Seminaria Nauczycielskie:
  • Toruń – męskie i żeńskie
  • Seminaria nauczycielskie męskie – Grudziądz, Tuchola, Wejherowo, Kościerzyna, Lubawa
• Szkoły średnie prywatne:
• Męskie –
  • Pelplin – Collegium Marianum
  • Toruń Stawki – Gimnazjum oo. Redemptorystów
  • Górna Grupa i Kartuzy – Gimnazja
  • Chojnice, Grudziądz, Tczew – Gimnazja Niemieckie
• Żeńskie –
  • Kościerzyna, Toruń- Gimnazjum Humanistyczne

Ludność

Ludność województwa w 1921 roku wynosiła 935.643 osób.

Podział ludności ze względu na narodowość:

• Polacy - 81%; 757.801
• Niemcy - 18,8%; 175.771

Podział ludności ze względu na wyznanie:

• rzymskokatolickie - 79,6%; 744.699
• ewangelickie - 19,6%; 183.678
• Innego chrześcijańskiego - 0,4%; 4.140
• mojżeszowe - 0,3%; 2.927