Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Wojna turecko-ormiańska 1918-1920 Wojny o niepodległość |
|||||||||||||
| Czas | 1920 | ||||||||||||
| Miejsce | Kaukaz Płd. | ||||||||||||
| Terytorium | Armenii | ||||||||||||
| Wynik | zwycięstwo Turków, klęska wojsk armeńskich, pokój w Aleksandropolu (b. Leninakan) obecnie Giurmi | ||||||||||||
|
|||||||||||||
Wojna armeńsko-turecka – konflikt zbrojny między Demokratyczną Republiką Armenii a Turcją trwający od 24 września do 2 grudnia 1920, zakończony klęską Armenii, która przesądziła o utracie przez nią dwunastu historycznych prowincji na rzecz Turcji i podporządkowania reszty kraju Rosji Sowieckiej w formie marionetkowej Armeńskiej republiki sowieckiej.
Spis treści |
Ruchy niepodległościowe wśród Ormian były żywe już od połowy XIX w. Dopiero upadek Imperium osmańskiego stworzył możliwość utworzenia Armenii w jej granicach historycznych[1]. Pomimo dokonania przez Turków w 1915 roku Rzezi Ormian ludność ormiańska zamieszkiwała jednak wiele rejonów dawnej Armenii, broniąc się przed prześladowaniami i stawiając zbrojny opór. Pod koniec I wojny światowej Ormiański Narodowy Ruch Wyzwolenia ogłosił powstanie Demokratycznej Republiki Armenii[1]. Przywódcą nowo powstałego państwa został generał w armii carskiej Nazarbekian Tovmas - dowódca kaukaskiego frontu na terenach opanowanej przez Rosjan zachodniej Armenii. O dalszych losach frontu rosyjsko-tureckiego na Kaukazie zadecydowała rewolucja październikowa - przejęcie władzy w Rosji przez bolszewików.
Doprowadziło ono do zawieszenia broni (porozumienie z wielkim wezyrem Mehmetem Talaatem 1 stycznia 1918) . Traktat brzeski zawarty 3 marca 1918 r. między Rosją a państwami centralnymi, w tym z Imperium Osmańskim, postanawiał o wycofaniu się z wojny bolszewickiej Rosji. W klauzuli dotyczącej rejonu Kaukazu decydował o zwróceniu Turkom ziem zdobytych w czasie wojny rosyjsko-tureckiej: Ardahanu, Karsu i Batumi. Oznaczało to likwidację Armenii, dlatego zarówno rząd w Erewanie, jak i ormiańska diaspora usilnie zabiegała o poparcie państw zachodnich do koncepcji wielkiej Armenii, złożonej z rejonów Erzurumu, Bitlisu i prowincji Wan[1].
Po traktacie brzeskim Turcy rozpoczęli jego realizację wysyłając w kierunki Erzrumu i Erzincanu trzecią armię pod dowództwem Mehmeta Vehiba. Pomimo zaciętej obrony ochotnicze oddziały ormiańskie zostały zmuszone do wycofania się na wschód. W takiej sytuacji utrzymanie Sarıkamış i prowincji Wan stało się niemożliwe i Ormianie zdecydowali się na ewakuację z tych terenów. Dopiero zdecydowana obrona Ormian w wygranych bitwach pod Karakilisą, Sardarapatem i Abaranem powstrzymała napór Turków, którzy wycofali się na północ do Trabzonu.
W kwietniu 1920 roku w Ankarze powstał rząd turecki - Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji pod kierownictwem Mustafy Kemala , który istniał równolegle z rządem sułtana w stolicy Imperium Osmańskiego. 10 sierpnia rząd sułtana podpisał traktat z Sevres, w ramach którego część ziemi na zachodzie Turcji odchodziła do Królestwa Greckiego, a część terytorium we wschodniej Anatolii - do Armenii. Rząd Kemala odrzucił traktat z Sevres i rozpoczął wojnę przeciwko Grecji w sojuszu z rządem bolszewickim. Jednocześnie wojska tureckie wraz z oddziałami Armii Czerwonej zostały wprowadzone w rejony które były przedmiotem sporu między Armenią a Azerbejdżanem (Nachiczewan , Zangezur i Karabach ).
9 czerwca wojska tureckie pod dowództwem Kiazim Karabekira-paszy, w celu udzielenia pomocy muzułmanom Azerbejdżanu ruszyły na Nachiczewan. Rosja Sowiecka próbowała zatrzymać wojnę ale Turcja i Armenia odrzuciły propozycje sowieckie. USA i Ententa dostarczyły broń i dały pożyczkę pieniężną Armenii.
14 września 1920 do Erewania przybyła delegacja sowiecka , na czele z Borysem Legrandem , która zażądała aby rząd armeński: 1. odrzucił postanowienia traktatu z Sevres. 2. pozwolił wojskom sowieckim przejść przez Armenię w celu łączenia się z wojskami Mustafy Kemala. 3. spory graniczne z sąsiadami rozwiązywał za pośrednictwem Rosji Sowieckiej.
Ormianinie odmówili przyjęcia pierwszego punktu, na pozostałe elementy wyrazili zgodę i przygotowali umowę, zgodnie z którą Rosja Sowiecka uznała niepodległość Armenii i uznawała wejście w skład Armenii m. Zangezur . Rosja Sowiecka była mediatorem między Armenią i Turcją w sprawach granicy ormiańsko-tureckiej. Warunki sowieci przyjęli, jednak umowa nie została podpisana.
8 września w Ankarze odbyło się posiedzenie Najwyższej Rady Wojennej z udziałem dowódcy 15 Korpusu Armijnego gen. Kazima Karabekira , który zaproponował rozpoczęcie ofensywę na Armenię . Aby uzgodnić działania z Gruzją, do Tbilisi wysłano członka rządu Jusufa Kemal Beja, który z Tbilisi wysłał telegram: "Droga otwarta." Finansowe i wojskowo-techniczna pomoc bolszewickiej Rosji, od jesieni 1920 roku oraz w ciągu 2 lat odegrała istotną rolę w walkach Kemala przeciwko Demokratycznej Republiki Armenii (DRA), a także później w stosunku do Greków w zachodniej Anatolii. W 1920 r. roku, w odpowiedzi na pismo Kemala do Lenin z 26 kwietnia 1920 r., które zawierało prośbę o pomoc , rząd RFSRR przesłał Kemalowi: 6 tys karabinów, ponad 5 mln amunicji, 17,6 tys pocisków artyleryjskich i 200.6 kg złota w sztabkach.
Po tym przedstawiciel Anglii Stokes powiedział, że Armenia powinna wybrać mniejsze zło: "pokój z Rosją Sowiecką".
22 listopada 1920 , komisarz ludowy spraw zagranicznych Sowietów - Cziczerin mianował Budu Mdivani jako mediatora w negocjacjach ormiańsko-tureckich. Turcy odmówił przyjęcia mediacji Mdivani. 23 listopada w Aleksandropol przybyła ormiańska delegacja. 2 grudnia Karabekir, który przewodniczył delegacji tureckiej w Aleksandropolu, przedstawił ultimatum Armenii, w ramach którego Armenia nie można utrzymywać armii ponad 1,5 tys żołnierzy, Kars i Surmala miały być terytorium spornym na którym miało odbyć się referendum. Karabach i Nachiczewan znajdowały się pod mandatem Turcji do czasu ostatecznej decyzji w sprawie ich statusu. W nocy z 2/3 grudnia przedstawiciele DRA podpisali umowę. Do tego czasu była już podpisana umowę z przedstawicielem Rosji Sowieckiej.
29 listopada 1920 roku grupa ormiańskich bolszewików 11 Armii sowieckiej i oddziału wojsk Azerbejdżanu Sowieckiego weszła do miasta Idżewan i ogłosiła utworzenie Komitetu Rewolucyjnego, wybuch powstania przeciwko rządowi DRA i ustanowienia władzy sowieckiej w Armenii.
30 listopada tego roku, sowiecki ambasador zażądał wstąpienia Armenii do sowieckiej strefę, a 2 grudnia między nim a przedstawicielami rządu Armenii ( Droz i Terteryan) zostało podpisane porozumienie, zgodnie z którym: Armenia została ogłoszona niezależną republiką socjalistyczną. Utworzono Tymczasowy Komitet Wojskowo-Rewolucyjny. Moskwa uznała, że do Armenii należą: prowincja Erewań, część regionu Kars, część powiatu Zangezur, część powiatu kazachskiego. Zagwarantowała, że oficerowie i członkowie partii DRA nie powinni być poddawani represjom. 4 listopada Armia Czerwona weszła do Erywania. 6 listopada do Erywania przybył Komitet Rewolucyjny. Odmówił on uznania podpisanej z przedstawicielami DRA umowy. Po tym rozpoczęły się walki wewnętrzne.
Komitet Wojskowo-Rewolucyjny nie uznał także postanowień pokoju w Aleksandropolu. Granicę turecko-sowiecką przeprowadzano zgodnie z Traktatem z Kars . W rzeczywistości los granicy turecko-armeńskiej został rozwiązany w lutym-marcu 1921 na konferencji w Moskwie. Podpisany 16 marca w Moskwie traktat (1921) pozostawiał Kars i Ardahan w Turcji. Były jasno określone granice Armenii. Były powiat Nachiczewan przeszedł do Azerbedżańskiej SRR, były powiat Zangezur pozostawał w Armenii. Wynegocjowane wycofania wojsk tureckich z Aleksandropola zakończyło się w połowie maja. Formalnie nowe warunki pokojowe zostały określone w traktacie w Kars podpisanym 13 października 1921 przez rządy republik zakaukaskich i Turcję.
Przy zawieraniu traktatu z 16 marca 1921 był podpisany w Moskwie traktat o "przyjaźni i braterstwie". Również zostało osiągnięte porozumienie w sprawie udzielania dotacji rządowi Kemala w Ankarze w postaci bezzwrotnej pomocy finansowej, zgodnie z którymi rosyjski rząd w 1921 przekazał do dyspozycji Kemala 10 mln rubli w złocie, ponad 33 tys karabinów, około 58 milionów sztuk amunicji i 327 karabinów maszynowych, 54 sztuk dział artyleryjskich, ponad 129 tysięcy pocisków, 1,5 tys szabel, 20 tys masek gazowych, dwa niszczyciele i wiele innego sprzętu wojskowego.
W wyniku kolejnych już mniejszych konfliktów pomiędzy Armenią i Turcją dochodziło do ataków Ormiańskich terrorystów na dyplomatów Tureckich a czasem również zwykłych obywateli. Ataki te spowodowały wycofanie dyplomatów tureckich z Armenii oraz uniemożliwianie przez Turcję dostępu do Araratu dla Ormian[1].
