Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Wojna domowa w Mandacie Palestyny Konflikt izraelsko-arabski |
|||||||||||||||||
 Walki podczas wojny domowej w Palestynie
|
|||||||||||||||||
| Czas | 30 listopada 1947 – 14 maja 1948 | ||||||||||||||||
| Miejsce | Brytyjski Mandat Palestyny | ||||||||||||||||
| Terytorium | Bliski Wschód | ||||||||||||||||
| Przyczyna | zatargi polityczne i religijne | ||||||||||||||||
| Wynik | taktyczne i strategiczne zwycięstwo Żydów | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
| Konflikty zbrojne izraelsko-arabskie |
|---|
|
Wojna domowa w Mandacie Palestyny (1947-1948) – I wojna izraelsko-arabska (1948-1949) – Kryzys sueski (1956) – Wojna sześciodniowa (1967) – Wojna na wyczerpanie (1967-1970) – Wojna Jom Kippur (1973) – Wojna libańska (1982-1985) – Pierwsza intifada (1987-1991) – Intifada Al-Aksa (2000-2004) – II wojna libańska (2006) – Operacja Płynny Ołów (2008-2009) |
Wojna domowa w Mandacie Palestyny była konfliktem zbrojnym , którego stronami były społeczności żydowska i arabska żyjące w brytyjskim Mandacie Palestyny.
Wojna rozpoczęła się 30 listopada 1947, po przyjęciu dzień wcześniej Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 181 w sprawie podziału Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Jej bezpośrednią kontynuacją była I wojna izraelsko-arabska, która rozpoczęła się po proklamacji niepodległości Izraela w dniu 14 maja 1948. Walki toczyły się na terytorium byłego mandatu brytyjskiego w Palestynie.
Wojna domowa zakończyła się taktycznym i strategicznym zwycięstwem Żydów, którym udało się przejąć kontrolę nad większością terytorium przyszłego państwa żydowskiego, przygotowując się na odparcie interwencji zbrojnej sąsiednich państw arabskich.
Podczas I wojny światowej w 1917 Brytyjczycy pokonali wojska tureckie, zajmując całość terytorium Palestyny, Syrii i Libanu. Do końca wojny obszar ten pozostawał pod brytyjską administracją wojskową. Po wojnie Brytyjczycy starali się uzyskać międzynarodowy mandat na dalsze sprawowanie kontroli nad tym regionem. Zostało to osiągnięte podczas Konferencji San Remo, kiedy to w dniu 25 kwietnia 1920 formalnie przyznano Wielkiej Brytanii Mandat Palestyny, a Francji przyznano Mandat Syrii i Libanu[1]. Odpowiednie zapisy w tej sprawie zostały włączone w sierpniu 1920 do treści traktatu pokojowego w Sèvres. W konferencji tej wzięli udział przestawiciele ruchu syjonistycznego i społeczności arabskiej w Palestynie. Dyskutowali oni nad zawartą w 1919 umową Fajsal–Weizmann, przy czym dla strony żydowskiej niezwykle ważnym były brytyjskie obietnice utworzenia w Palestynie "żydowskiej siedziby narodowej" zawarte w Deklaracji Balfoura z 1917[2].
Brytyjczycy od samego początku usiłowali prowadzić wyważoną politykę w Palestynie. Było to niezwykle trudne wobec nieustannie rosnącego osadnictwa żydowskiego, które budziło coraz większe niezadowolenie społeczności arabskiej. Do pierwszych wystąpień arabskich doszło już w 1920 - zamieszki Nebi Musa. W ich wyniku, przywódca i inicjator wystąpień, Mohammad Amin al-Husajni został zaocznie skazany na dziewięć lat więzienia[3], a społeczność żydowska rozpoczęła tworzenie własnej paramilitarnej organizacji samoobrony Hagana. Brytyjczycy, usiłując znaleźć płaszczyznę porozumienia arabsko-żydowskiego, utworzyli w 1920 cywilny zarząd Mandatu Palestyny. Działała przy niej Rada Doradcza, w której skład weszło m.in. czterech Arabów, trzech chrześcijan i trzech Żydów. Nie zadowoliło to jednak żadną ze stron. Szczególnie niezadowolony był zamożny arabski klan al-Husajni, który posiadał liczne ziemie położone wokół Jerozolimy. W tej sytuacji Brytyjczycy zgodzili się na utworzenie oddzielnych przedstawicielstw obu społeczności Palestyny. W ten sposób powstało żydowskie Zgromadzenie Reprezentantów i arabska Najwyższa Rada Muzułmańska. Pomimo to, w maju 1921 doszło do kolejnych krwawych arabskich wystąpień - zamieszki w Jafie. Brytyjskie wojska mandatowe przez pierwsze trzy dni nie angażowały się w starcia, umożliwiając im rozszerzenie się na okoliczne miejscowości i wioski. W ich rezultacie zginęło 47 Żydów i 48 Arabów, a rannych było 163 Żydów i 73 Arabów[4]. Aby uspokoić nastroje społeczności arabskiej, władze mandatowe wyraziły zgodę, aby w 1922 Mohammad Amin al-Husajni powrócił do Palestyny i został Wielkim Mufti Jerozolimy. Był on arabskim nacjonalistą i postanowił wykorzystać dla własnych politycznych celów Wzgórze Świątynne w Jerozolimie, a szczególnie meczet Al-Aksa i Kopułę na Skale. Amin był zdecydowany przekształcić meczet Al-Aksa w symbol panarabskiego i palestyńskiego nacjonalizmu w walce z napływem żydowskich imigrantów do Palestyny. Prowadząc swoją kampanię często oskarżał Żydów o planowanie przejęcia kontroli nad Murem Zachodnim, który był niezbywalną własnością i częścią meczetu Al-Aksa[5]. Kolejnym krokiem ustępstw Brytyjczyków było ogłoszenie w czerwcu 1922 Białej Księgi Churchilla, która w znacznym stopniu ograniczała liczebność nowych żydowskich imigrantów napływających do Palestyny. Aby uspokoić niezadowolenie społeczności żydowskiej, władze mandatowe zezwoliły w kwietniu 1925 na formalne otwarcie Uniwersytetu Hebrajskiego.
Do kolejnych arabskich wystąpień doszło w 1925. Brytyjczycy wówczas stanowczo stłumili wszystkie wystąpienia, nie pozwalając na eskalację starć. Jednak w 1929 sytuacja wymknęła się im spod kontroli, i starcia spod Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie rozlały się po całym kraju - zamieszki w Palestynie 1929. Zginęło wówczas 133 Żydów i 116 Arabów[6]. Po tych wydarzeniach zostało przeprowadzone dochodzenie, a końcowy raport przedstawił sekretarza stanu do spraw koloni sir John Hope Simpson. Raport mówił, że arabska społeczność Palestyny nie jest w stanie stworzyć własne samodzielne państwo, ponieważ jest zbyt biedną i słabą ekonomicznie grupą społeczną. Jako jedyną możliwość rozwoju Palestyny wskazano napływ średniej klasy żydowskiej, która poprzez tworzenie nowych osad rolniczych pobudzała rozwój gospodarki narodowej. Jednakże wiązało się z tym rosnące zagrożenie ze strony arabskich rozruchów. Wrogość do nowych imigrantów była podstawowym czynnikiem budującym rodzącą się narodową tożsamość palestyńskich Arabów. Podsumowując, raport zalecał, aby utrzymać spokój wewnętrzny należy ograniczyć żydowską imigrację[7]. W rezultacie, w październiku 1930 brytyjski rząd opublikował kolejną Białą Księgę Passfielda, zmniejszając ilość żydowskich imigrantów i ograniczając prawa nabywania ziemi w Palestynie[8]. Zapoczątkowało to organizowanie nielegalnej Aliji, która nasiliła się wraz z dojściem w 1933 narodowych socjalistów do władzy w Niemczech. W odpowiedzi Brytyjczycy stosowali różnorodne środki represyjne wobec społeczności żydowskiej w Palestynie. Nic to jednak nie pomagało, i Haganie udawało się utrzymywać kanały przerzutowe imigrantów. W 1935 Arabowie zażądali zezwolenia na utworzenie arabskiego rządu Palestyny i całkowitego zakazania żydowskiego osadnictwa. Wobec odmowy ogłoszono w 1936 strajk powszechny, który przerodził się w arabskie rozruchy 1936-1939. Konsekwencje tego powstania były tragiczne - zginęło 400 Żydów, 200 brytyjskich żołnierzy i ponad 5 tys. Arabów, natomiast około 15 tys. Arabów zostało rannych. Wielki Mufti Jerozolimy musiał uciec z Palestyny, a społeczność żydowska rozpoczęła modernizację swojej podziemnej organizacji paramilitarnej Hagana[9]. W 1937 raport o przyczynach wybuchu rozruchów i sposobach rozwiązania sytuacji przedstawiła Królewska Komisja Palestyny, na czele której stał Lord William Peel. Jako jedyne rozwiązanie konfliktu wskazano odseperowanie obu zwaśnionych ze sobą społeczności w dwóch państwach: mniejszym żydowskim i większym arabskim. Strona żydowska wykazała zainteresowanie tym planem i wyraziła gotowość współpracy, jednak Arabowie odrzucili propozycje, zapowiadając kontynuację walki aż do uzyskania pełnej arabskiej samodzielności[10]. W 1938 rząd brytyjski wysłał do Palestyny Komisję Podziału Palestyny, na czele której stał sir John Woodhead. Jej raport zawierał trzy propozycje przebiegu granic: plan A był powtórzeniem raportu Komisji Peela, natomiast plan B i plan C różniły się od siebie wielkością terytorium pozostawionego pod kontrolą brytyjską[11]. Żaden z tych planów nie zadowolił obu stron i konfliktu, i w rezultacie, rząd brytyjski ogłosił Białą Księgę z 1939, która praktycznie zamknęła Żydom dostęp do Palestyny. Okazało się to niezwykle tragiczne w skutkach dla wielu Żydów, którzy zginęli podczas Holocaustu w Europie - nie mieli możliwości ucieczki[12].
Podczas II wojny światowej Wielka Brytania bezskutecznie usiłowała nakłonić państwa arabskie Bliskiego Wschodu do utworzenia wspólnego sojuszu, chcąc pozyskać w ten sposób Arabów jako sprzymierzeńców w wojnie z Niemcami. Wykorzystywano przy tym ideę polityczną panarabizmu, która przyczyniła się do pobudzenia narodów arabskich do walki z pozostałościami kolonializmu. 22 marca 1945 przedstawiciele Królestwa Egiptu, Królestwa Arabii Saudyjskiej, Królestwa Iraku, Republiki Libanu, Republiki Syrii (Mandat Syrii), Emiratu Transjordanii oraz Jemenu spotkali się w celu utworzenia Ligi Państw Arabskich, której celem miało być koordynowanie wspólnej polityki arabskiej[13]. W następnych latach Bliski Wschód przechodził bardzo poważne przemiany geopolityczne. Emirat Transjordanii uzyskał w 1946 niepodległość jako Królestwo Transjordanii. Było ono rządzone przez haszymickiego króla Abdullaha I, jednak w rzeczywistości pozostawało pod silnymi wpływami brytyjskimi. Od 1945 roku Królestwo Egiptu usiłowało renegocjować z Brytyjczykami umowę w sprawie użytkowania Kanału Sueskiego. Pomimo niepodległości, w Egipcie nadal stacjonowały wojska brytyjskie, co było spostrzegane przez Egipcjan jako upokarzająca pozostałość kolonializmu. Liban od 1943 istniał jako niezależne państwo, jednak francuskie wojska stacjonowały w nim do 1946. Gdy w 1946 Syria uzyskała niepodległość, wojska francuskie wycofały się z jej terytorium, oraz z sąsiedniego Libanu. W ten sposób powstałym nowym państwom arabskim, nie udawało się jednak koordynować wspólnej polityki. Główną przyczyną były rozbieżne interesy i inne wizje rozwoju regionu. Haszymicki król Abdullah I marzył o zjednoczeniu Transjordanii, Palestyny, Syrii, Libanu i Iraku jako Wielkiej Syrii. Usiłował on bezskutecznie przekonać do tego planu Brytyjczyków. Również większość arabskich przywódców z nieufnością podchodziła do Abdullaha I, popierając ideę unii państw arabskich w ramach istniejącej organizacji Ligi Arabskiej[14].
Tymczasem doświadczenie Holocaustu całkowicie odmieniło świadomość społeczności żydowskiej żyjącej w Palestynie. Ich przywódcy zrozumieli, że tylko własna siła może uchronić w przyszłości Żydów przed powtórzeniem się podobnej tragedii. Shoah stało się więc punktem zwrotnym, determinującym Żydów do walki o własne bezpieczeństwo, niezależność i nie podległy byt państwowy. Ocaleni z zagłady europejscy Żydzi znajdowali się w specjalnych obozach dla przesiedleńców rozproszonych po całej Europie. Liczbę żydowskich uchodźców ocenia się na około 250 tys. Usiłowali oni różnymi drogami przedostać się do Palestyny, napotykali jednak na poważne utrudnienia ze strony brytyjskich władz mandatowych. Anglo-Amerykańska Komisja Śledcza przedstawiła w 1946 raport zalecający natychmiastowe zezwolenie 100 tys. żydowskim uchodźcom wjazd do Palestyny[15]. Pomimo to Brytyjczycy utrzymali swoje ograniczenia. Jako pierwsza walkę z Brytyjczykami ogłosiła w lutym 1944 organizacja Irgun. Przez cały ten czas, największa żydowska organizacja paramilitarna Hagana utrzymywała współpracę z administracją brytyjską. Sytuacja zmieniła się, gdy nowy brytyjski premier Clement Richard Attlee zapowiedział w lipcu 1945, że rząd Jej Królewskiej Mości nie zamierza zmienić swojej polityki odnośnie żydowskiej imigracji do Palestyny[16]. W tej sytuacji przywódcy żydowscy podjęli decyzję o uznaniu Brytyjczyków za głównych wrogów w Palestynie. Wszystkie trzy główne żydowskie organizacje (Hagana, Irgun i Lehi) rozpoczęły atakowanie obiektów brytyjskiej administracji. Do najgłośniejszego zamachu doszło 22 lipca 1946, kiedy to Irgun wysadził Hotel King David w Jerozolimie, który był siedzibą brytyjskiego sztabu wojskowego. W zamachu zginęła 91 osób, a 45 zostało rannych[17]. Po zamachu brytyjskie władze zaostrzyły represje wobec żydowskiej społeczności w Palestynie, oraz utworzyły na Cyprze obozy dla internowanych nielegalnych żydowskich imigrantów. Sytuacja wymagała, aby British Army utrzymywała ponad 100 tys. żołnierzy w Palestynie. Równocześnie brytyjski rząd, za pośrednictwem ministra spraw zagranicznych Ernesta Bevina zrzekł się 14 lutego 1947 roli mediatora w narastającym konflikcie żydowsko-arabskim[18].
W dniu 2 kwietnia 1947 sprawa Palestyny została poddana pod obrady Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych. Od 28 kwietnia do 15 maja 1948 trwała I Sesja Specjalna Zgromadzenia Ogólnego NZ w sprawie Palestyny, która powołała Specjalny Komitet do Spraw Palestyny (ang. United Nations Special Committee on Palestine – UNSCOP). Wysoki Komitet Arabski zajął przy tym stanowisko, że Specjalny Komitet nie ma prawa podejmować żadnych decyzji w sprawie Palestyny, i odmówił współpracy. W międzyczasie następowała stopniowa eskalacja przemocy. W dniu 4 maja 1947 członkowie Irgunu zaatakowali brytyjskie więzienie w Akce, uwalniając 28 żydowskich więźniów[19]. Równocześnie mnożyły się akty wzajemnej agresji pomiędzy żydowską i arabską społecznością. W dniu 15 sierpnia 1947 wysadzono dom rodziny Labana Abu, zamożnego arabskiego plantatora pomarańczy w pobliżu Petach Tikwa. W zamachu zginęło 12 mieszkańców, w tym 6 dzieci[20].
31 sierpnia 1947 Specjalny Komitet do Spraw Palestyny zakończył prace nad raportem. Liczbę ludności Mandatu Palestyny oszacowano na ponad 1,6 mln, z czego około 1,1 mln Arabów i ponad 500 tys. Żydów. Przy czym ludność arabska była równomiernie rozmieszczona na całej powierzchni kraju, a ludność żydowska skupiała się w kilku większych miastach oraz skupiskach osad wiejskich. Społeczność żydowska była jednak lepiej przygotowana do stworzenia własnego samodzielnego państwa. Żydzi swoją organizację narodową opierali na wzorcach cywilizacji Zachodu. Na czele społeczności stały instytucje wybierane w powszechnych wyborach. Przywódcy cieszyli się dużym autorytetem i szacunkiem. Poprzez organizacje syjonistyczne posiadali oni sprawnie działające przedstawicielstwo polityczne i dyplomatyczne. Natomiast społeczność arabska opierała się na więzach klanowych, a nie rodzinnych. Największe wpływy posiadał Mohammad Amin al-Husajni, był on jednak zmuszony za swoją działalność antybrytyjską do przebywania na emigracji. Gospodarka obu społeczności opierała się na rolnictwie, jednak Żydzi sprzedawali 75% produkcji, a Arabowie zaledwie 25%. Wynikało to przede wszystkim z faktu, że żydowskie gospodarstwa były nastawione na intensywną produkcję rolniczą z wykorzystaniem najnowszych rozwiązań agrotechnicznych. Arabskie gospodarstwa były niwielkimi rodzinnymi firmami, opierającymi się na przestarzałych metodach upraw bez wykorzystania techniki. Żydowska średnia klasa była dobrze wykształcona i przyjechała do Palestyna z wysoko rozwiniętej technologicznie Europy. Miało to decydujący wpływ na rozwój żydowskich przedsiębiorstw i rozbudowę rodzimego przemysłu. Pod względem militarnym pozorną przewagę posiadali Arabowie, którzy zdobywali swoje doświadczenie bojowe podczas walk partyzanckich w latach 1936-1939 oraz służąc w armiach sąsiednich państw arabskich. Nie istniało jednak żadne dowództwo sił arabskich. Natomiast siły żydowskie, chociaż nieliczne i słabo wyszkolone, dysponowało centralnym dowództwem i co okazało się ważniejsze, silnym zapleczem polityczno-ekonomicznym. Raport w swoich wnioskach końcowych nie był jednoznaczny. Część członków komisji zaproponowała utworzenie oddzielnych państw żydowskiego i arabskiego, połączonych unią gospodarczą. Jerozolima wraz z przyległym obszarem miała pozostać pod nadzorem międzynarodowym. Druga część członków komisji zaproponowała utworzenie federacji żydowsko-arabskiej ze stolicą w Jerozolimie[21]. W wyniku rozbieżności zdań Zgromadzenie Ogólne powołało 23 września Komitet Ad Hoc do Spraw Problemu Palestyńskiego, w skład którego weszli przedstawiciele wszystkich krajów członkowskich Organizacji Narodów Zjednoczonych. Utworzono dwie podkomisje, które zajęły się analizą obu propozycji Specjalnego Komitetu do Spraw Palestyny. Przy czym przedstawiciele większości państw muzułmańskich skoncentrowali się nad drugim projektem, który ostatecznie odrzucili. 29 września wiceprezes Najwyższej Rady Muzułmańskiej Dżamal al-Husajni sprzeciwił się pomysłowi podziału Palestyny na dwa państwa, kwestionując przy tym prawo ONZ do podejmowania decyzji w tej sprawie. W argumentacji podał, że ONZ nie jest spadkobierczynią Ligi Narodów, która utworzyła Mandat Palestyny, wobec tego nie ma prawo decydować w tej sprawie. Stanowisko to poparli prawie wszyscy przedstawiciele państw muzułmańskich. Druga podkomisja pracowała nad propozycją podziału Palestyny na dwa odrębne państwa. 2 października prezes amerykańskiej sekcji Agencji Żydowskiej Abba Hillel Silver zaapelował do podkomisji, aby przyjęto plan utworzenia odrębnego państwa żydowskiego. Plan ten został bez większych zmian zalecony do realizacji. 25 listopada 1947 Komitet Ad Hoc oficjalnie zaakceptował projekt podziału Palestyny. Za głosowało dwadzieścia pięć państw, przeciw trzynaście, a wstrzymało się od głosu siedemnaście[22].
Zgromadzenie Ogólne zaakceptowało raport Komitetu Ad Hoc i przyjęło 29 listopada 1947 Rezolucję nr 181 w sprawie rozwiązania konfliktu arabsko-żydowskiego w Palestynie, poprzez utworzenie dwóch państw: arabskiego i żydowskiego[23]. Oba państwa miały składać się z trzech głównych części, które miały być połączone eksterytorialnymi skrzyżowaniami.
Zadanie wprowadzenia w życie planu podziału otrzymała Komisja Narodów Zjednoczonych do Spraw Palestyny (ang. United Nations Palestine Commission - UNPC).
Agencja Żydowska niemal natychmiast po przyjęciu Rezolucji nr 181, ogłosiła uznanie jej decyzji jako obowiązujące społeczność żydowską w Palestynie. W ten sposób plan podziału Palestyny został zaakceptowany przez Żydów, chociaż wyrażali oni swoje niezadowolenie z umieszczenia Jerozolimy i Betlejem w międzynarodowej strefie pozostającej pod administracją ONZ. Jednak zaproponowany obszar państwa żydowskiego został przyjęty jako "niezbędne minimum" i bez zgłaszania zastrzeżeń rozpoczęto przygotowania do utworzenia własnego państwa[25].
Należy zwrócić uwagę, że w czasie trwania wojny, cele społeczności żydowskiej ewoluowały. Początkowo jedynym celem było przetrwanie ataków palestyńskich Arabów. Historyk Benny Morris stwierdza, że:
"Syjoniści głęboko i prawdziwie obawiali się powtórzenia Holocaustu na Bliskim Wschodzie. Publiczna retoryka arabska tylko wzmagała te obawy."[26]
W trakcie wojny pojawił się nowy cel, którym było przejęcie kontroli nad strategicznymi liniami komunikacyjnymi i opanowanie jak największej części terytoriów przyznanych państwu żydowskiemu. Po kolejnych miesiącach wśród dowódców wojskowych pojawił się trzeci cel:
"zmniejszenie liczebności wrogiej arabskiej mniejszości w państwie Izrael. Była ona uważana jako potężna piąta kolumna, której należało się pozbyć,"[26]
Najwyższa Rada Muzułmańska od razu odrzuciła Rezolucję nr 181, twierdząc, że narusza ona prawa większości mieszkańców Palestyny[27]. Arabowie spostrzegali plan podziału Palestyny jako niesprawiedliwy, ponieważ oddawał większość terytorium państwa w ręce stanowiącej mniejszość społeczności żydowskiej. Arabscy przywódcy zaczęli wzywać do "zwrócenia Palestyny jej prawowitym mieszkańcom", "zepchnięciu Żydów do morza" i oczyszczeniu Palestyny z "syjonistycznej plagi"[28].
Warto zauważyć, że cieszący się największym poparciem Mohammad Amin al-Husajni zdecydowanie opowiedział się za utworzeniem jednego państwa arabskiego na terytorium całej Palestyny, jednak wzywał palestyńskich Arabów do zachowania spokoju i nie popierał rozwiązania siłowego konfliktu. Jak twierdzi historyk Michał Jadwiszczok, można przypuszczać, że jego postawa wynikała z pragmatyzmu. Otóż zdawał sobie po prostu sprawę, że społeczność palestyńska nie jest gotowa do walki z dobrze zorganizowanym przeciwnikiem, jakim byli niewątpliwie Żydzi[29]. Klan al-Husajni był najpotężniejszym, jednak nie wystarczająco silnym, aby mógł narzucić swoją wolę całej arabskiej społeczności w Palestynie. Dyskusje prowadziły do wewnętrznych sporów, w wyniku których nie mogło powstać jednolite polityczne przedstawicielstwo palestyńskich Arabów. Niektóre niewielkie społeczności zaczęły zawierać lokalne sojusze z sąsiednimi osadami żydowskimi, zdarzały się nawet przypadki proszenia Żydów o pomoc. Inne społeczności zwracały się o pomoc do jordańskiego króla Abdullaha I, widząc w nim przywódcę mogącego przejąć kontrolę nad całą Palestyną. Był on wówczas najsilniejszym arabskim przywódcą na Bliskim Wschodzie. W latach 1946-1947 Abdullah I mówił, że nie zamierza "poprzeć ani utrudniać podziału Palestyny oraz utworzenia państwa żydowskiego"[30]. Oficjalnie popierał on ideę utworzenia państwa arabskiego, jednak podczas wojny domowej w Mandacie Palestyny stał się zwolennikiem przyłączenia zachodnich terenów Palestyny do Królestwa Transjordanii. W lutym 1948 jego premier uzyskał poparcie brytyjskiego rządu dla planu przyłączenia arabskiej części Palestyny do Transjordanii[31]. Wielka Brytania nie chciała arabskiej inwazji na państwo żydowskie i utworzenia państwa palestyńskiego z Wielkim Muftim Jerozolimy na czele[32].
W 1947 największą siłę militarną społeczności żydowskiej w Palestynie stanowiła podziemna organizacja paramilitarna Hagana. W wyniku kolejnych arabskich rozruchów z lat 1920/21, 1929 i 1936/39, Hagana przechodziła stopniową ewolucję, stając się profesjonalną i dobrze zorganizowaną organizacją militarną. Posiadała ona swój sztab generalny z pionami: operacyjnym, wywiadowczym i administracyjnym. Pod względem militarnym stanowiła zalążek żydowskiej armii. Systematycznie tworzono jednostki bojowe, w skład których wchodzili żydowscy żołnierze zdemobilizowani z brytyjskiej armii. Dużym wzmocnieniem okazali się także żydowscy dezerterzy z Armii Polskiej na Wschodzie. Siły wojskowe dzieliły się na dwie główne części:
Dodatkową militarną siłę stanowiły podziemne organizacje paramilitarne Irgun (2-4 tys. członków) i Lehi (500-800 członków). Obie te grupy były silnie monitorowane przez brytyjski wywiad MI5, który uważał je za organizacje terrorystyczne[34].
Żydowskie przywództwo miało przygotowany jeszcze w 1946 plan działań nazwany "Plan Maj". Był on przygotowany na wypadek powtórzenia się arabskiego powstania z lat 1936-1939. W ramach realizacji jego wytycznych wybudowano umocnienia wokół wielu żydowskich osad. Zdawano sobie sprawę, że dysponując nielicznymi siłami niemożliwe było prowadzenie działań obronnych w wielu miejscach jednocześnie. Dlatego obronę swoich osad pozostawiono ich mieszkańcom, budując wcześniej fortyfikacje, organizując szkolenia wojskowe, oraz wzmacniając obronę najważniejszych osiedli dodatkowymi żołnierzami. Dowództwo Hagany zamierzało przekształcić swoją organizację w regularną armię. Zamierzano to uczynić poprzez przekształcenie Korpusu Polowego w regularne jednostki bojowe, pozostawiając siły Straży do obrony lokalnych społeczności. Jednostki polowe miały przyjąć kształt mobilnych brygad, działających na terytorium całego kraju. Miała to być rewolucyjna zmiana dla Hagany, która do tej pory posiadała jedynie kompanie. Wiązał się z tym problem braku dowódców, posiadających zdolności i umiejętności dowodzenia tak dużymi związkami taktycznymi. Prawdziwą wartość bojową przedstawiały jedynie kampanie uderzeniowe Palmach[35]. W kwietniu 1948 sformowano je w sześciu batalionach, które następnie zgrupowano w trzech brygadach[36]. Uzbrojenie Hagany we wrześniu 1947 stanowiło: 10 489 karabinów, 702 lekkich karabinów maszynowych, 2666 pistoletów maszynowych, 186 ciężkich karabinów maszynowych oraz 673 dwucalowych i 92 trzycalowych moździerzy. W osiedlach żydowskich znajdowały się także liczne tajne warsztaty produkujące uzbrojenie i amunicję; do lipca 1948 wyprodukowały one m.in. 16 tys. pistoletów maszynowych i 210 moździerzy[37]. Hagana nie dysponowała żadnymi ciężkimi karabinami maszynowymi, artylerią, pojazdami opancerzonymi, czołgami, samolotami ani bronią przeciwlotniczą.
W dniu 5 grudnia 1947 ogłoszono obowiązkowy pobór do wojska wszystkich mężczyzn i kobiet w wieku od 15 do 25 roku życia. W ten sposób siły Hagany do marca 1948 uzyskały dodatkowych 21 tys. rekrutów. Następnie, w dniu 30 marca rozszerzono grupę wiekową osób powołanych do wojska na mężczyzn i kobiety w wieku od 26 do 35 roku życia. Pięć dni później ogłoszono powszechną mobilizację wszystkich ludzi w wieku od 15 do 40 lat życia[38].
Społeczność arabska w Palestynie nie posiadała własnej narodowej organizacji wojskowej, istniały jednak dwie młodzieżowe organizacje paramilitarne: popierająca al-Husajniego Futuwwa (arab. فتوة) i sprzeciwiająca się Husajniemu Najjada (arab. حزب النجادة). Początkowo liczyły one około 11-12 tys. członków. Po długich sporach udało się w końcu przezwyciężyć tradycyjne animozje i podziały, doprowadzając do połączenia Futuwwy z Najjadą. Na czele w ten sposób powstałej młodzieżowej arabskiej organizacji paramilitarnej stanął Egipcjanin Mahmoud Labi, któremu udało się przekształcić ją w formację militarną[39]. Dodatkowo, w momencie wybuchu wojny, w arabskich miejscowościach masowo powstawały lokalne milicje związane z lokalnymi Arabskimi Komitetami Narodowymi. Ich uzbrojenie było bardzo słabe i w większości pochodziło z magazynów brytyjskiej armii. Hagana oceniała uzbrojenie palestyńskich Arabów na około 5 tys. sztuk broni palnej[40]. Ponadto na północy kraju Druzowie zorganizowali własny oddział liczący 600 ludzi, który bronił druzyjskie wioski w rejonie góry Karmel.
W październiku 1947 na szczycie Ligii Arabskiej w Alajh, iracki generał Ismail Sawfat przedstawił rzeczywisty obraz sytuacji w Palestynie. Podkreślił, że siły żydowskie są lepiej zorganizowane i posiadają duże wsparcie finansowe ze strony narodu żydowskiego żyjącego w krajach na całym świecie. Zaproponował on natychmiastowe rozmieszczenie arabskich armii w granicach Palestyny i udzielenie pomocy finansowej w wysokości 1 mln funtów szterlingów) na zakup uzbrojenia i amunicji. Jego propozycje zostały odrzucone, utworzono jednak w Kairze specjalny Komitet Wojskowy, który miał koordynować pomoc techniczno-wojskową dla palestyńskich Arabów. Na czele tego Komitetu stanął Ismail Sawfat, a jego doradcami byli libańscy i syryjscy oficerowie oraz przedstawiciel Wysokiego Komitetu Arabskiego. Generał Sawfat był nieprzychylny Amin al-Husajniemu, i z tego powodu siły toczące najcięższe walki otrzymały najmniejszą pomoc wojskową[41]. Amin al-Husajni doprowadził jednak do utworzenia pod koniec 1947 na terytorium Egiptu Armii Świętej Wojny (arab. جيش الجهاد المقدس, Jaysh al-Jihad al-Muqaddas), która liczyła około 1 tys. arabskich ochotników dowodzonych przez Abd al-Qadir al-Husajniego. W dniu 10 grudnia 1947 pierwsze siły tej formacji włączyły się w walki w Palestynie[42].
Na grudniowym szczycie Ligii Arabskiej w Kairze, przywódcy arabscy zgodzili się pod naciskiem opinii publicznej na utworzenie jednego dowództwa wojskowego, w skład którego mieli wejść szefowie sztabów wszystkich głównych państw arabskich w regionie. Na czele dowództwa stanął generał Ismail Sawfat[41]. Następnie w dniu 5 stycznia 1948 powołano do istnienia Arabską Armię Wyzwoleńczą (arab. جيش الإنقاذ العربي, Jaysh al-Inqadh al-Arabi). W jej skład weszło około 6 tys. ochotników pod dowództwem zawodowych oficerów syryjskich i irackich. Ich naczelnym dowódcą został weteran arabskich walk niepodległościowych, Fawzi al-Qawuqji. Oddziały te były dobrze uzbrojone i zaopatrzone w dużą ilość amunicji. Od 20 stycznia 1948 za milczącym przyzwoleniem Brytyjczyków przekraczały one granice Palestyny i przyłączały się do walk[43]. W lutym generał Sawfat ponowił swoje wezwanie do rozlokowania arabskich armii w Palestynie, jednak arabskie rządy uznały, że palestyńscy Arabowie wspierani przez Arabską Armię Wyzwoleńczą poradzą sobie z rozwiązaniem problemu i zmuszą wspólnotę międzynarodową do rezygnacji z planu utworzenia państwa żydowskiego[41].
Dodatkową siłę stanowiło Bractwo Muzułmańskie, które bez zgody egipskiego rządu już w kwietniu 1948 skierowało swoje siły do Palestyny. Początkowo liczyły one około 350 ludzi. Gdy władze egipskie wyraziły zgodę na udział w wojnie arabskich ochotników, Bractwo Muzułmańskie sformowało dodatkową kompanię piechoty (124 ludzi), do których dołączyli ochotnicy z Egiptu (220 osób), Libii (297 osób) i Tunezji (45 osób). Na ich uzbrojeniu, poza bronią maszynową, znajdowały się 4 działa polowe[44]. Łączną liczbę ochotników, którzy między grudniem 1947 a kwietniem 1948 napłynęli do Palestyny, ocenia się na około 5 tys. osób (poza siłami Arabskiej Armii Wyzwoleńczej). Wśród nich znalazło się między innymi 100 Jugosłowian oraz 500 muzułmanów z Bośni[45].
W Mandacie Palestyny rozmieszczonych było około 100 tys. brytyjskich żołnierzy zorganizowanych w: dwóch dywizjach piechoty, dwóch niezależnych brygadach piechoty, dwóch regimentach zmechanizowanych, kilku jednostkach artylerii i kilku eskadrach lotnictwa. Siły te były jednak systematycznie wycofywane z Palestyny. W lipcu 1947 stacjonowało tutaj 70,2 tys. żołnierzy wspieranych przez 1277 cywilnych kierowców i 28 155 pracowników cywilnych. Dowódcą sił brytyjskich w Palestynie był generał Gordon Holmes MacMillan. W dniu 14 maja 1948 kraj opuścił brytyjski Wysoki Komisarz Palestyny Alan Cunningham[46].
Pierwszymi ofiarami wojny byli pasażerowie żydowskiego autobusu, który został zatrzymany przez gang ośmiu Arabów dowodzonych przez Seif al-Din Abu Kiszke z Jafy. Przygotowali oni zasadzkę na autobusy na płaskiej równinie w pobliżu moszawu Kfar Sirkin. W dniu 30 listopada 1947, o godzinie 8:20 w zasadzkę wpadł pierwszy autobus. Napastnicy zabili pięciu Żydów, a dwóch kolejnych zranili. Pół godziny później w zasadzkę wpadł drugi autobus jadący w kierunku Hadery. Napastnicy zabili kolejne dwie osoby. Tego samego ranka arabscy snajperzy zaczęli ostrzał z Jafy położonych bardziej na północ osiedli Tel Awiwu. W osiedlu Menaszija zginęła w ten sposób jedna osoba. Ostrzelano także żydowskie autobusy w Jerozolimie i Hajfie[47]. Tak rozpoczęła się wojna.
30 listopada 1947 Wysoki Komitet Arabski ogłosił trzydniowy strajk generalny w całym Mandacie Palestyny. Strajk miał rozpocząć się następnego dnia i był wyrazem niezadowolenia społeczności arabskiej, która sprzeciwiała się planowi utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie. Objął on swoim zasięgiem cały kraj, jednak w rejonach gdzie żyły obie społeczności obok siebie, doszło do masowych demonstracji ludności arabskiej. Zażądano, by brytyjskie władze mandatowe przekazały całą władzę polityczną w ręce Wysokiego Komitetu Arabskiego, celem utworzenia jednego państwa arabskiego w całej Palestynie[48]. Demonstracje stawały się coraz bardziej brutalne. Pojedyncze strzały przekształciły się w starcia. Rozprzestrzeniły się one po całym kraju, a towarzyszyły im liczne incydenty zbrojne, podpalenia, morderstwa, napady rabunkowe i grabieże. Przebieg następnych wydarzeń był już nie do powstrzymania. W odpowiedzi na kolejne ataki strona żydowska rozpoczęła przeprowadzać działania odwetowe, i tak z całą siłą wybuchła wojna domowa[49].
Zorganizowana 2 grudnia 1947 w Jerozolimie demonstracja przekształciła się w gwałtowne rozruchy, podczas których doszło do plądrowania i podpalania żydowskich sklepów i domów. W trakcie plądrowania centrum handlowego "Manila" doszło do pierwszej wymiany ognia pomiędzy arabskimi bandami a członkami żydowskiej organizacji paramilitarnej Hagana. Brytyjskie władze mandatowe nie reagowały, pozwalając na swobodny rozwój wydarzeń[50]. W odwecie, 3 grudnia członkowie żydowskiego Irgunu podpalili arabskie kino "Rex" w Jerozolimie. Tego samego dnia Arabowie zaatakowali pojazd jadący do Dzielnicy Żydowskiej w Jerozolimie, zabijając 1 osobę i raniąc 7 kolejnych. 4 grudnia w ataku na żydowski autobus w Jerozolimie rannych zostało 2 Żydów i 3 Arabów[51]. W kolejnych dniach dochodziło do coraz częstszych strzelanin, podpaleń, a także zamachów bombowych, które paraliżowały normalne funkcjonowanie miasta. Bardzo podobnie wyglądała sytuacja w innych częściach kraju. Podczas demonstracji dochodziło do starć ulicznych, napadano na żydowskich przechodniów, plądrowano i podpalano sklepy oraz domy. W rejonach wiejskich dochodziło do podpaleń upraw rolniczych i drobnych napaści na żydowskie osady. W tym pierwszym okresie wojny domowej, działania arabskie przybrały formę nieskoordynowanych działań, napaści, zasadzek, ostrzałów i podłożeń bomb. Bardzo rzadko dochodziło do bezpośrednich ataków na osiedla żydowskie, które były ufortyfikowane i sprawiały wrażenie trudnych do zdobycia. W dniu 8 grudnia 1947 arabski przywódca Hasan Salama poprowadził oddział liczący kilkuset Arabów do ataku na przedmieścia Tel Awiwu. Członkowie żydowskiej Hagany nie dali się jednak zaskoczyć i w przygotowanej zasadzce zabili prawie 100 atakujących. Straty obrońców były nieznaczne[52].
Z poniesionej klęski Arabowie wyciągnęli dwa główne wnioski: (1) nie warto atakować silnie bronionych żydowskich osiedli, i (2) ataki należy zintensyfikować na drogach i w miastach, w których społeczność arabska miała przewagę ilościową. Wnioski te były naturalnym wynikiem analizy położenia terytorialnego obu zwaśnionych grup, który to czynnik okazał się najważniejszym elementem determinującym przebieg działań w pierwszej fazie wojny domowej. Społeczność żydowska zamieszkiwała pas wybrzeża położony pomiędzy Hajfą a Tel Awiwem. Drugim dużym skupiskiem żydowskich osiedli była Dolina Jezreel, rozciągająca się na wschód od Hajfy w kierunku na Tyberiadę. Przy czym Hajfa i Tyberiada były zamieszkane przez obie społeczności. Ponadto osiedla żydowskie znajdowały się w Dolinie Beit Szean, Dolinie Kinaret i na północ od jeziora Tyberiadzkiego. W pozostałych częściach kraju znajdowały się mniejsze, rozproszone i mocno izolowane osady żydowskie. Natomiast ludność arabska zamieszkiwała cały obszar Palestyny, przy czym na obszarze Samarii i Judei stanowiła zdecydowaną większość. Wyjątek stanowiło miasto Jerozolima. Mieszkało w nim około 165 tys. Żydów i ponad 99 tys. Arabów, przy czym na Starym Mieście mieszkało 3200 Żydów i 20 tys. Arabów. Natomiast w otoczeniu miasta żyło ponad 100 tys. Arabów i tylko 2 tys. Żydów. W ten sposób w obszarze Jerozolimy występowała prawie dwukrotna przewaga Arabów w liczebności[53]. Najważniejszym jednak okazał się czynnik położenia arabskich wiosek i miejscowości wzdłuż dróg komunikacyjnych. Stworzyło to możliwość stosunkowo łatwego przecięcia linii komunikacyjnych, i odcięcia osiedli żydowskich od zaopatrzenia. Na południu kraju, na pustyni Negew znajdowało się 27 odosobnionych osiedli, które bardzo szybko zostały odcięte od głównej społeczności żydowskiej skupionej na wybrzeżu wokół miasta Tel Awiw[54]. Położony w Judei blok osiedli Gusz Ecjon był połączony drogą z Jerozolimą. Została ona z łatwością przecięta w rejonie Betlejem. Jerozolima była połączona strategiczną drogą biegnącą przy Latrun z wybrzeżem i Tel Awiwem. Droga ta została przecięta w rejonie miast Lida i Ramla, oraz w górach w Szaar HaGai. Ciężka sytuacja panowała również na północy w Galilei. Doprowadziło to do "wojny o drogi"[55].
O intensywności ataków świadczy fakt, że w pierwszych tygodniach walk żydowska komunikacja praktycznie zamarła. Dawid Ben Gurion wystąpił do Wysokiego Komisarza Palestyny Alana Cunningham o zapewnienie bezpieczeństwa żydowskim transportom. Jednak Brytyjczycy nic nie przedsięwzięli w celu obrony żydowskich linii komunikacyjnych. W tej sytuacji Hagana wyznaczyła Miszaela Shahama ("Azaria") do organizowania konwojów do Jerozolimy. Każdy wyjeżdżający konwój musiał mieć zabezpieczoną odpowiednią eskortę i zaplanowaną drogę przejazdu. Doświadczenie zdobywano w ramach przejazdu kolejnych konwojów, i następnie przekazywano w inne regiony kraju. Strategię działania dostosowywano do pojawiających się zagrożeń oraz własnych możliwości działania. W grudniu 1947 powstała Komisja Transportu w Nagłych Wypadkach, która skupiła się głównie na problematyce utrzymania komunikacji z Jerozolimą. Z przyznanego budżetu zakupiono 60 samochodów ciężarowych i autobusów, które wzmocniono stalowymi płytami. Konwoje jadące z zaopatrzeniem do Jerozolimy były wysyłane przez różne organizacje lub osoby indywidualne, prowadzące interesy w mieście lub okolicy. Najczęściej przewożonymi towarami była żywność, odzież, koce i amunicja. Zazwyczaj każdego dnia na trasie pomiędzy Jerozolimą i Tel Awiwem kursowały po dwa konwoje w każdą stronę – dwa konwoje towarowe i dwa pasażerskie. Każdemu konwojowi towarzyszyły dwa samochody pancerne wiozące po 10-12 uzbrojonych ludzi ochrony. Każdy konwój posiadał własnego dowódcę, który zazwyczaj jechał w pierwszym opancerzonym pojeździe. Organizatorzy konwojów napotykali na liczne utrudnienia ze strony brytyjskich władz mandatowych. Na załadunek towarów do opancerzonych ciężarówek jadących do Jerozolimy wymagane było posiadanie specjalnych zezwoleń. Broń członków eskorty była ukrywana, a od kierowców wymagano licencje. Zdarzały się przypadki aresztowania przez Brytyjczyków członków eskorty. Amunicję i broń otrzymywali oni bardzo często dopiero na granicy obszarów kontrolowanych przez Żydów. Początkowo takie konwoje były małe, i czasami składały się zaledwie z kilku pojazdów. W celu zapewnienia bezpieczeństwa zatrudniono 6 Batalion Palmach do patrolowania drogi pomiędzy Jerozolimą a Szaar HaGai. Każdy oddział składał się z czterech osób – dwóch chłopców i dwóch dziewcząt, które ukrywały broń pod ubraniem. Podróżowali oni samochodami wzdłuż tras przejeżdżających konwojów. Stopniowo konwoje stawały się coraz większe i w grudniu liczyły już po dziesięć pojazdów.
Na początku grudnia 1947 pierwsze oddziały Armii Świętej Wojny zaczęły docierać w rejon Jerozolimy. W dniu 10 grudnia urządzili oni pierwszą zasadzkę, w którą wpadł konwój jadący z zaopatrzeniem dla kibucu Kfar Ecion. Zabito wówczas 10 Żydów. Ogółem w tych pierwszych dniach walk, od 30 listopada do 11 grudnia 1947 zginęło 70 Żydów, 50 Arabów, oraz 3 brytyjskich żołnierzy i 1 policjant[56].
12 grudnia członkowie Irgunu podłożyli bombę w Bramie Damasceńskiej na Starym Mieście Jerozolimy. W wybuchu zginęło 20 Arabów, a 50 osób zostało rannych[57]. Trzy dni później Arabowie odcięli wodociąg doprowadzający wodę do Jerozolimy. Brytyjczycy szybko naprawili uszkodzenia, jednak społeczność żydowska w mieście rozpoczęła przygotowania do oblężenia Zachodniej Jerozolimy.
W odwecie Irgun i Lehi kilkakrotnie podłożyły bomby na targowiskach i przystankach autobusowych, powodując liczne ofiary pośród ludności cywilnej. Doszło także do kilku zbrodni popełnionych przez oddziały zbrojne w arabskich wioskach.
14 grudnia 1947 w walki w Palestynie zaangażował się Legion Arabski, który był jednostką liniową brytyjskiej armii (12 tys. arabskich żołnierzy z Transjordanii dowodzonych przez brytyjskich oficerów. Dysponowali 40 działami i 75 pojazdami opancerzonymi). Zaatakowali oni żydowski konwój w pobliżu Beit Nabala. Zginęło 14 Żydów.
18 grudnia 1947 roku żydowska Hagana rozpoczęła realizację planu "Gimel" (Tochnit Mai lub Tochnit Gimel).
Plan opierał się na agresywnej strategii i przewidywał rozbicie arabskich oddziałów zbrojnych działających w rejonie tych żydowskich osiedli, które miały pozostać na terytorium arabskiego państwa w Palestynie. Miało to zapewnić tym osiedlom możliwość przetrwania najtrudniejszego pierwszego okresu funkcjonowania nowego państwa. Spodziewano się, że nowe arabskie władze nie będą w stanie w pierwszym okresie zapewnić bezpieczeństwa swoim obywatelom. Jak przewidywano, miał to być najtrudniejszy dla wszystkich czas.
Plan przewidywał niszczenie "arabskiego transportu" i wysadzanie domów wykorzystywanych przez arabskich bojowników, oraz wypędzanie ich mieszkańców[58].
W odwecie tłum Arabów dokonał pogromu i zabił 39 Żydów do czasu, aż brytyjscy żołnierze przywrócili spokój[59][60].
Ogółem w okresie od 30 listopada do 31 grudnia 1947 roku zginęło 427 Arabów, 381 Żydów i 46 Brytyjczyków. Rannych zostało 1.035 Arabów, 725 Żydów oraz 135 Brytyjczyków. W ten sposób nakręcała się spirala przemocy w Palestynie.
Od 10 stycznia 1948 do Palestyny zaczęły wkraczać zagraniczne oddziały arabskich ochotników. Jako pierwszy wkroczył do Galilei w nocy z 11 stycznia na 12 stycznia 1948 Drugi Regiment Yarmouk Arabskiej Armii Wyzwoleńczej. Przeszedł przez Safed i rozlokował się w wiosce Sasa.
14 stycznia 1948 Abd al-Qadir al-Husayni poprowadził atak 1,000 Arabów z Armii Świętej Wojny na żydowskie osiedla z bloku Kfar Etzion. Atak nie powiódł się i zginęło 200 Arabów, przy stracie zaledwie 35 żydowskich żołnierzy Palmach[62].
W nocy z 20 stycznia na 21 stycznia 1948 oddział 700 Syryjczyków wkroczył do Palestyny przez Transjordanię. Był to oddział zmechanizowany i dysponował dużą ilością broni.
Równocześnie Pierwszy Regiment Yarmouk Arabskiej Armii Wyzwoleńczej przekroczył rzekę Jordan i rozlokował się w mieście Tubas w Samarii.
25 stycznia 1948 Armii Świętej Wojny wzmocniona mieszkańcami okolicznych arabskich wiosek przeprowadziła duży atak na żydowskie osiedla w rejonie wioski al-Qatsal, na północny wschód od Jerozolimy[63].
27 stycznia 1948 do Galilei wkroczył z Syrii oddział około 300 arabskich ochotników, którzy rozlokowali się w okolicy Safedu. Byli oni ciężko uzbrojeni, w tym w moździerze.
W nocy z 29 stycznia na 30 stycznia do Samarii wkroczył oddział Arabskiej Armii Wyzwoleńczej. Batalion liczył 950 dobrze uzbrojonych ludzi, dysponujących 19 pojazdami mechanicznymi. Rozlokowali się oni w rejonie Nablusu, Dżeninu i Tulkarem.
Dodatkowe arabskie oddziały przegrupowywały się w rejon Hajfy, Jaffy i Jerozolimy. Szczególnie ważnym strategicznie miastem była Jaffa, do której dotarł regiment dowodzony przez Hussein ibn Ali.
Brytyjski wywiad wojskowy zdobył informacje, że Arabowie planowali rozpoczęcie dużej ofensywy na 15 lutego, nie osiągnęli jednak gotowości bojowej[64].
Arabowie posiadali wysokie morale, byli przekonani o swojej przewadze i zwycięstwie[65]. Jednak arabska ludność cywilna w Palestynie znajdowała się w coraz gorszym położeniu. Od grudnia 1947 do stycznia 1948 swoje domy opuściło około 70 tys. Arabów[66], a do marca 1948 liczba do wzrosła do 100 tys. arabskich uchodźców[67].
Warto dodać, że w następnych miesiącach wojny, do Palestyny nieustannie napływali kolejni arabscy ochotnicy. 4 marca 1948 dotarł oddział około 400 Bośniaków, którzy rozlokowali się w wiosce Jab'a, w pobliżu Dżeninu. Utworzyli on ośrodek szkoleniowy dla arabskich ochotników.
W marcu 1948 roku do Palestyny wkroczył także oddział z ochotnikami z Afryki Północnej (w większości z Libii i Egiptu).
Wielka Brytania oficjalnie nie angażowała się w konflikt żydowsko-arabski w Mandacie Palestyny, jednak 7 lutego 1948 zawarto w Londynie tajne porozumienie brytyjsko-jordańskie. Brytyjczycy wyrazili zgodę na aneksję arabskiej części Palestyny przez Transjordanię[68].
Uzgodniono, że wojska Transjordanii (Legion Arabski) przejmą brytyjską infrastrukturę i część uzbrojenia wycofywanych brytyjskich oddziałów na obszarze Palestyny, jednakże zastrzeżono, że wojska te nie mogły wkroczyć do Jerozolimy lub na terytorium żydowskiego państwa[potrzebne źródło].
Na przełomie lutego i marca 1948 roku żydowskie oddziały bojowe przeprowadziły akcję wypędzenia Arabów z przybrzeżnej równiny.
W odwecie 16 lutego 1948 Arabowie zaatakowali kibuc Tirat Tzvi. Zginął 1 Żyd.
11 marca 1948 Arabowie zdetonowali samochód-pułapkę przed amerykańskim konsulatem i budynkami Agencji Żydowskiej w Jerozolimie. Zginęło 13 osób, a 84 zostały ranne.
1 marca 1948 roku nastąpiło pierwsze porozumienie żydowskich ugrupowań politycznych w celu stworzenia rządu. Utworzono Radę Ludową (Moezet HaAm), która liczyła 37 osób i miała charakter organu ustawodawczego. Organem wykonawczym miała być Administracja Ludowa (Minhelet HaAm). Siedzibą obu organów został Tel Awiw.
Jednocześnie Hagana zawarła porozumienie z Irgunem, który uznał autorytet tymczasowych władz państwowych.
W marcu 1948 roku utworzono ochotniczy korpus Mahal, złożony z żydowskich ochotników z całego świata, pragnących dopomóc w wojnie o niepodległość Palestyny. Z Północnej Ameryki przybyło 1,5 tys. ochotników, z Południowej Afryki 500, z Wielkiej Brytanii 1 tys., z Finlandii 30. Ogółem podczas całej wojny przybyło 5 tys. żydowskich ochotników z całego świata.
22 marca 1948 roku Arabowie przerwali drogę komunikacyjną z wybrzeża do Jerozolimy. W kanionie Bab-el-Oued rozbito żydowski konwój, niszcząc 30 ciężarówek[69].
W ten sposób Jerozolima została całkowicie odcięta. Odizolowani Żydzi zostali zmuszeni do wprowadzenia reglamentacji żywności i wody. Wydzielano 120 g chleba dziennie na osobę i wiaderko wody na 5 dni na osobę. Brytyjskie władze mandatowe apelowały do Żydów, by ewakuowano miasto, co dla strony żydowskiej było nie do przyjęcia.
Hagana podjęła próbę przedzierania się zbrojnymi konwojami z zaopatrzeniem do Jerozolimy, jednak pod koniec marca utracono trzy duże konwoje. Zginęło około 100 ludzi. Stracono także dużo pojazdów mechanicznych[70].
Podobnie krytycznie wyglądała sytuacja odizolowanych żydowskich osiedli na pustyni Negew i w bloku Gusz Etzion w Judei. Dochodziło tam do regularnych sabotaży rurociągów zaopatrujących kibuce w wodę[70].
Na wybrzeżu Tel Awiw został odcięty od Hajfy i żydowskich osiedli położonych w Galilei. 27 marca 1948 został rozbity żydowski konwój jadący z zaopatrzeniem do kibucu Jehiam (północno-zachodnia Galilea). W zasadzce zginęło 47 Żydów. Arabowie dobijali nawet rannych (ocalała tylko 1 osoba). Zniszczono wszystkie samochody[69].
31 marca 1948 roku Lehi w odwecie podłożyła w pobliżu Rehovot minę lądową pod pociąg relacji Kair-Hajfa. Zginęło 28 brytyjskich żołnierzy, a 35 osób zostało rannych. W podobnym zamachu w pobliżu Cezarei zginęło 40 Arabów, a 60 osób zostało rannych[71].
Administracja Stanów Zjednoczonych obawiała się ogłoszenia embarga na dostawy ropy naftowej przez państwa arabskie i z tego powodu zapowiedziała gotowość do wycofania swojego poparcia dla planu Organizacji Narodów Zjednoczonych podziału Palestyny. Zasugerowano możliwość rozmieszczenia międzynarodowych sił rozjemczych i pozostawienia Palestyny pod międzynarodową kontrolą[72].
ZSRR oficjalnie ogłosił embargo na dostawy broni i amunicji do Palestyny, jednak Józef Stalin poparł pomysł dostarczenia pomocy wojskowej dla Żydów poprzez Czechosłowację[73]. Pomoc ta odegrała zasadniczą rolę podczas wojny.
Żydzi starali się uzupełnić braki w uzbrojeniu i amunicji. W tym celu rozesłano agentów, którzy penetrowali rynki szukając możliwości zakupów broni.
1 kwietnia 1948 roku samolotem DC-4 dotarło do Palestyny 140 czeskich karabinów maszynowych MG-34. 3 kwietnia 1948 do Palestyny przypłynął statek, którym Jehuda Awriel przeszmuglował broń z Czechosłowacji.
W następnych tygodniach przemycono samoloty, broń maszynową, amunicję i pojazdy opancerzone (z Francji). Jednak brakowało środków finansowych na zakup większej ilości broni. W celu pozyskania nowych funduszy, Golda Meir pojechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie pozyskała 25 milionów dolarów od amerykańskich sympatyków syjonizmu.[74]
Pomiędzy październikiem 1947 a marcem 1949 roku Syjoniści zebrali 129 milionów dolarów, z których 78 milionów (ponad 60%) przeznaczono na zakup broni i amunicji.
10 marca 1948 roku dowództwo Hagany przygotowało plan operacyjnych działań pod nazwą Plan "Dalet". Przewidywał on przejęcie przez Haganę inicjatywy w drugiej fazie wojny.
Celem było przejęcie kontroli nad całością terytorium, które miało 14 maja 1948 roku wejść w granice państwa żydowskiego w Palestynie. Po przejęciu kontroli, żydowskie oddziały miały zapewnić bezpieczeństwo osiedli i nienaruszalność granic nowego państwa.
Plan przewidywał przeprowadzenie serii ofensywnych działań, podczas których miało dojść do zniszczenia wiosek, które były bazami lub udzielały wsparcia arabskim siłom zbrojnym. Arabskie oddziały miały być zniszczone lub usunięte poza granice żydowskiego państwa.
W ramach Planu "Dalet" zostały przeprowadzone następujące operacje:
| Operacja | Data rozpoczęcia | cel | rezultat |
|---|---|---|---|
| Operacja Nachshon | 1 kwietnia | otworzenie korytarza komunikacyjnego pomiędzy Tel Awiwem a Jerozolimą | niepowodzenie |
| Operacja Harel | 15 kwietnia | kontynuacja operacji Nachshon, ze skoncentrowaniu wysiłków na zdobyciu arabskich wiosek w rejonie Latrun | niepowodzenie |
| Operacja Misparayim | 21 kwietnia | zdobycie Hajfy i wygnanie Arabów | sukces |
| Operacja Chametz | 27 kwietnia | zniszczenie arabskich wiosek wokół Jaffy | sukces |
| Operacja Jevussi | 27 kwietnia | zniszczenie arabskich wiosek blokujących drogę do Jerozolimy | niepowodzenie |
| Operacja Yiftach | 28 kwietnia | uwolnienie wschodniej Galilei od Arabów | sukces |
| Operacja Matateh | 3 maja | zniszczenie arabskich wiosek w rejonie Tyberiady we wschodniej Galilei | sukces |
| Operacja Maccabi | 7 maja | zniszczenie arabskich wiosek w rejonie Latrun i penetracja okolic Ramallah | niepowodzenie |
| Operacja Gideon | 11 maja | zajęcie Bet Szean w Galilei | sukces |
| Operacja Barak | 12 maja | zniszczenie arabskich wiosek blokujących komunikację z Negewem | częściowy sukces |
| Operacja Ben Ami | 14 maja | zajęcia Akka i wygnanie Arabów z zachodniej Galilei | sukces |
| Operacja Kilshon | 14 maja | zajęcie arabskich dzielnic w zachodniej części Jerozolimy | sukces |
| Operacja Schfifon | 14 maja | zajęcie Starego Miasta w Jerozolimie | niepowodzenie |
1 kwietnia 1948 roku żydowskie brygady Hagany rozpoczęły realizację planu "Nachshon" (pierwszy etap Planu Dalet). Do tej operacji Hagana po raz pierwszy użyła swoich zreorganizowanych brygad. Liczyły one po 3 bataliony (łącznie 1,500 ludzi każda brygada).
Jako wyprzedzające dywersyjne uderzenie przeprowadzono atak na kwaterę głównego dowództwa Arabskiej Armii Wyzwoleńczej w Ramli. Zaskoczyło to Arabów, którzy wstrzymali na kilka dni wszystkie swoje działania.
3 kwietnia 1948 Hagana dała rozkaz opuszczenia swoich domów 994 arabskim mieszkańcom wioski Chirbet-Azun.
5 kwietnia 1948 rozpoczęła się zasadnicza część planu "Nachshon". Dwie brygady (Givati i Harel) natarły na arabskie wioski położone wzdłuż drogi Tel Awiw-Jerozolima. Pod ich osłoną ruszyło 5 dużych konwojów (60 ciężarówek), starając się dowieźć zaopatrzenie do odciętej Jerozolimy. Dowódcą operacji był Shimon Avidan.
Natarcie wzdłuż głównej drogi przeprowadziła brygada Givati, która zajmowała kolejne arabskie wioski, oczyszczając je z bojowników. W nocy z 7 kwietnia na 8 kwietnia 1948 w bitwie o wioskę Al-Qastal zginął arabski przywódca Abd al-Qadir al-Husayni[75]. Po początkowych sukcesach żydowskie natarcie utknęło w rejonie ufortyfikowanej przez Arabów wioski Castel. Ciężkie walki o tę wioskę trwały przez 6 dni i zakończyły się dla Żydów niepowodzeniem.
Równocześnie brygada Harel przeprowadziła natarcie przez górzyste rejony Samarii i 10 kwietnia 1948 otworzyła drogę, którą konwoje z 60 ciężarówkami dotarły do Jerozolimy. Do miasta dostarczono 1,800 ton zapasów[75].
Równolegle z tymi działaniami, oddziały Hagany przeprowadziły działania wypędzania arabskiej ludności cywilnej. Między innymi Al Dumejra opuściło 620 osób, Arab an-Nufejat 910 osób, Arab al-Fogara 340 osób (10 kwietnia), Chirbet-Azun 994 osoby, Miska 650 osób.
Operacja "Nachshon" zakończyła się 12 kwietnia 1948 niepowodzeniem. Po przejściowym otwarciu drogi komunikacyjnej, Jerozolima nadal pozostawała odcięta. Działania polowe wykazały jednak złe wyszkolenie bojowe arabskich oddziałów, które były pozbawione łączności i jednolitego dowodzenia[76].
9 kwietnia 1948 doszło do masakry w Deir Jassin. Do arabskiej wioski Deir Jassin wkroczyły żydowskie oddziały Irgunu i Lehi. W starciu z arabskimi strażnikami wioski zginęło 5 Żydów, a 35 zostało rannych. Po zdobyciu wioski doszło do niekontrolowanej masakry arabskiej ludności cywilnej. Strzelając do domniemanych punktów oporu, członkowie Irgunu i Lehi zabili między 100 a 254 arabskich cywilów.
13 kwietnia 1948 w odwecie Arabowie rozbili żydowski konwój medyczny jadący z Deir Jassin do Jerozolimy. Zamordowano wtedy 75 Żydów (w tym rannych, lekarzy i kobiecy personel medyczny).
13 kwietnia 1948 Lehi i Irgun dokonały masakry Arabów w wiosce Naser al-Din, blisko Tyberiady w Galilei. Liczba ofiar jest nieznana. Ocalało 40 arabskich mieszkańców wioski, którzy są jedynymi świadkami.
Kibuc Mishmar HaEmek znajdował się w Dolinie Jezreel. Jego strategiczne położenie polegało na tym, że blokował on drogę z Dżeninu do Hajfy. Dowództwo Hagany zdawało sobie sprawę ze strategicznego położenia tego kibucu i dlatego został on dobrze przygotowany do obrony[77].
4 kwietnia 1948 atak na kibuc przeprowadziły oddziały Arabskiej Armii Wyzwoleńczej, które nacierały z wykorzystaniem wsparcia artylerii. Ostrzał artyleryjski całkowicie zniszczył zabudowania kibucu i jego zdobycie zostało powstrzymane przez przybycie w rejon walk kolumny brytyjskich wojsk dowodzonych przez generała MacMillana. 7 kwietnia arabski dowódca Fawzi al-Qawuqji wyraził zgodę na 24-godzinny rozejm.
Mieszkańcy kibucu wykorzystali zawieszeni broni do ewakuacji swoich dzieci do Tel Awiwu[78]. W dniach 8-9 kwietnia Hagana zdołała przegrupować oddziały, wzmacniając siły obrońców kibucu Mishmar HaEmek.
15 kwietnia 1948 roku Hagana przeprowadziła ofensywę, przejmując wszystkie arabskie wioski w rejonie Mishmar HaEmek i wypierając siły Arabskiej Armii Wyzwoleńczej do wioski Jabba. Większość arabskiej ludności cywilnej uciekła do pobliskiego miasta Dżenin. Ich domy w wioskach zostały zniszczone materiałami wybuchowymi[79].
15 kwietnia 1948 roku brygady Hagany podjęły drugą próbę zdobycia arabskich wiosek blokujących drogę Tel Awiw-Jerozolima. Wszystkie żydowskie natarcia zostały zatrzymane przez mocno ufortyfikowane arabskie pozycje w rejonie Latrun.
Kolejną operację Hagany zaplanowano w związku z wycofaniem brytyjskiego kontyngentu wojskowego z Hajfy, które miało odbyć się 21 kwietnia 1948.
Hagana w całkowitej tajemnicy przegrupowała swoje brygady i 21 kwietnia 1948 roku przeprowadziła niespodziewany atak na miasto, wywołując panikę arabskiej ludności cywilnej. Po ciężkich walkach Hajfa została zajęta, a około 100 tys. Arabów uciekło.
23 kwietnia 1948 roku żydowskim oddziałom Hagany udało się po 2 dniach walk opanować miasto Tyberiadę w Galilei. Otworzyło to drogę do wschodniej części Galilei i znacznie wzmocniło pozycję sił żydowskich na północy. Większość arabskich mieszkańców Tyberiady uciekło.
27 kwietnia 1948 roku połączone siły Hagany, Irgunu i Lehi przeprowadziły ofensywę w rejonie Jerozolimy. Celem było zniszczenie arabskich wiosek blokujących drogę Tel Awiw-Jerozolima, jednak w wyniku ciężkich walk Żydom udało się odzyskać jedynie część utraconych domów w żydowskiej dzielnicy Jerozolimy.
27 kwietnia 1948 roku oddziały Hagany i Irgunu rozpoczęły operację izolacji Jaffy, w której znajdowało się około 5 tys. arabskich bojowników. W tym celu brygady Aleksandroni i Givati zniszczyły arabskie wioski położone na wschód od Jaffy, wzdłuż drogi Tel Awiw-Jerozolima.
Równocześnie przeprowadzono natarcie w kierunku brytyjskiego lotniska w Lod. Działania te miały przygotować teren do zdobycia lotniska po wycofaniu się Brytyjczyków.
Żydowskie działania wojskowe w bezpośrednim sąsiedztwie ważnej brytyjskiej bazy lotniczej w Mandacie Palestyny wywołały zaniepokojenie brytyjskiego dowództwa, które 30 kwietnia 1948 roku bezpośrednio zaangażowało się w wojnę domową w Palestynie. Brytyjscy żołnierzy wspierani przez czołgi, artylerię i lotnictwo zaatakowali pozycje Hagany wokół Jaffy. Zmusiło to Żydów do powstrzymania działań ofensywnych w tym regionie walk.
W następnych dniach Brytyjczycy ograniczyli się do rozdzielania walczących stron i chronienia uciekających z Jaffy arabskich cywili.
28 kwietnia 1948 roku oddziały Hagany rozpoczęły ofensywę we wschodniej Galilei. Uderzono na północ od Tyberiady i 30 kwietnia zajęto dawne brytyjskie koszary i lotnisko w Rosz Pina. Następnie rozpoczęto natarcie w kierunku miasta Safed w Górnej Galilei, zostało ono jednak krwawo powstrzymane przez Arabów.
3 maja 1948 roku oddziały szturmowe Palmach rozpoczęły kolejne natarcie na Górną Galileę. Po 7 dniach ciężkich walk, 10 maja 1948 zdobyto miasto Safed. Arabscy mieszkańcy Safedu uciekli.
W ten sposób cała wschodnia Galilea znalazła się pod żydowską kontrolą.
Podczas tej operacji tajni agenci Hagany zdołali namówić Druzów do dezercji i przejścia na stronę żydowską. 9 maja 1948 roku na stronę żydowską przeszło 212 Druzów, których regiment zajmował pozycje obronne w arabskich wioskach na wschód od miasta Hajfa[80]. Przeprowadzano stąd okazjonalne ataki na żydowskie linie komunikacyjne i osiedle Ramat Yohanan[81]. W zamian za dezercję, Druzowie otrzymali obietnicę utworzenia neutralnej enklawy w centralnej części Galilei.
7 maja 1948 roku trzy żydowskie bataliony przeprowadziły kolejne natarcie na pozycje obronne Legionu Arabskiego w rejonie Latrun. Krwawe walki nie rozstrzygnęły bitwy i Żydzi wycofali się w kierunku Tel Awiwu.
11 maja 1948 roku oddziały Hagany przeprowadziły operację oczyszczania południowo-wschodniej Galilei od Arabów. W toku działań zdobyte zostało Bet Szean w dolinie Jordanu.
12 maja 1948 roku oddziały Hagany podjęły próbę otworzenia drogi komunikacyjnej do odciętych na Negewie żydowskich osiedli. Podczas tej operacji wygnano 600 Arabów z wioski Nadżd i 1,200 mieszkańcom z Samsum, jednak drogi nie udało się odblokować.
12 maja 1948 roku jordański Legion Arabski zaatakował blok 4 żydowskich osiedli Gusz Etzion, który od 5 miesięcy był oblężony i broniony przez 151 żydowskich obrońców[82].
Po ciężkich walkach jeden z czterech kibuców został zdobyty przez Arabów, którzy zabili wszystkich Żydów (ocalały tylko 4 osoby). Zbezczeszczono ciała zabitych, a ocalałych żydowskich żołnierzy gwałcono, po czym okrutnie mordowano. Zginęło około 160 Żydów (w tym także dzieci i kobiety)[83]. Zabudowania kibucu zostały zrównane z ziemią.
Gdy 13 maja 1948 roku Brytyjczycy opuścili Jaffę, natychmiast na miasto natarły oddziały Irgunu, zdobywając je po ciężkiej walce.
14 maja 1948 roku oddziały Hagany przeprowadziły natarcie od Hajfy na północ wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, zdobywając portowe miasto Akka.
14 maja 1948 roku połączone żydowskie oddziały Hagany, Irgunu i Lehi przeprowadziły operację w Jerozolimie zdobywając utracone wcześniej budynki żydowskie i tworząc ciągłość terytorialną między osiedlami żydowskimi w mieście.
Nie powiodła się jednak próba opanowania Starego Miasta, która pozostało pod kontrolą Arabów.
Wojna domowa w Mandacie Palestyny wykazała dużą skuteczność działań operacyjnych żydowskich oddziałów, którym udało się opanować większość strategicznych punktów w Galilei i na wybrzeżu, w szczególności ważne porty w Hajfie, Jaffie i Akko. Nie zdołano jednak przełamać impasu w rejonie Jerozolimy i na pustyni Negew.
Natomiast Arabowie prowadzili działania w sposób chaotyczny, nie umiejąc wykorzystać liczebnej i technicznej przewagi w lokalnych starciach.
Niezwykle niepokojącym zjawiskiem było pojawienie się dużej fali arabskich uchodźców (około 300 tys. ludzi do maja 1948), którzy z Palestyny przechodzili do Libanu i Syrii.
10 kwietnia 1948 roku podczas szczytu państw Ligii Arabskiej w Kairze, iracki generał Ismail Safwat po raz kolejny wezwał do rozmieszczenia arabskich armii na granicach Palestyny. Miałyby one przeprowadzać małe operacje wojskowe wymierzone przeciwko żydowskim osiedlom, przygotowując się do inwazji na dużą skalę[84].
Syria i Liban wyraziły gotowość do zbrojnej interwencji w Palestynie, jednakże król Transjordanii Abd Allah I ibn Husajn powiedział, że zaangażowanie się Legionu Arabskiego byłoby możliwe dopiero po wygaśnięciu brytyjskiego mandatu w Palestynie, czyli najwcześniej w dniu 15 maja 1948.
Ostatecznie zdecydowano, że arabska interwencja w Palestynie rozpocznie się 15 maja 1948 roku. W celu koordynowania działań Arabskiej Armii Wyzwoleńczej i Legionu Arabskiego oddelegowano do Ammanu generała Ismail Safwata. Wynikało to z faktu, że król Abd Allah I ibn Husajn otrzymał naczelne zwierzchnictwo nad wszystkimi działaniami wojskowymi prowadzonymi w Palestynie[85].
30 kwietnia 1948 dowództwa armii Egiptu, Syrii i Libanu oficjalnie przekazały naczelne dowodzenie w ręce króla Transjordanii Abd Allah I ibn Husajna. Szefem Sztabu Głównego został iracki generał Aldine Nur Mahmud.
4 maja 1948 roku do transjordańskiego miasta granicznego Mafraq przybyły pierwsze irackie oddziały. Były to: regiment czołgów, regiment zmechanizowanej piechoty i regiment artylerii (24 działa) - łącznie 1,500 żołnierzy[86]. Równocześnie Egipcjanie rozlokowali 2 brygady na półwyspie Synaj.
Na początku maja 1948 roku w Damaszku (stolica Syrii) zebrali się szefowie sztabów krajów arabskich, aby omówić założenia interwencji wojskowej w Palestynie. "Plan Damaszek" przewidywał uderzenie sił arabskich jednocześnie z trzech stron, i odcięcie sił żydowskich od baz zaopatrzenia na wybrzeżu, a następnie ich stopniowe zniszczenie. W Palestynie miało istnieć jedno arabskie państwo - Wielka Syria.
8 maja 1948 roku brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zapoznało się ze szczegółami arabskiej inwazji. Brytyjscy analitycy orzekli, że arabskie armie nie są przygotowane do przeprowadzenia tak dużej operacji wojskowej, jednak egipscy dowódcy zignorowali te słowa i orzekli, że "za 2 tygodnie będą w Tel Awiwie"[87].
11 maja 1948 roku egipskie oddziały wojskowe kilkakrotnie atakowały kibuc Kfar Darom, w pobliżu Gazy.
Zobacz: I wojna izraelsko-arabska 1948-1949
     |
|
|||||||||||
