Wsiesław Briaczysławicz

Wsiesław Briaczysławicz
Kniaź połocki
Okres panowania	od 1044 do 1067
Poprzednik	Briaczysław Iziasławicz
Następca	Iziasław Jarosławicz
Wielki książę kijowski
Okres panowania	od 1068 do 1069
Poprzednik	Iziasław Jarosławicz
Następca	Iziasław Jarosławicz
Kniaź połocki
Okres panowania	od 1068 do 1069
Poprzednik	Iziasław Jarosławicz
Następca	Mścisław Iziasławicz
Kniaź połocki
Okres panowania	od 1071 do 1101
Poprzednik	Świętopełk Iziasławicz
Następca	Dawid Wsiesławicz
Dane biograficzne
Dynastia	Rurykowicze
Urodzony	ok. 1029
Zmarł	14 kwietnia 1101
Ojciec	Briaczysław Iziasławicz
Matka	nieznana
Żona	nieznana
Dzieci	Borys Rogwołod, Dawid, Gleb, Roman, Światosław, Rościsław

Wsiesław Briaczysławicz, Wsiesław Czarodziej (biał. – Усяслаў Брачыславіч, Усяслаў Чарадзей, Усяслаў Полацкі; ros. – Всеслав Брячиславич, Всеслав Вещий) – syn Briaczysława Iziasławicza, książę połocki, Wielki Książę Kijowski. Urodził się około 1029 roku, zmarł 14 kwietnia 1101 roku. Był jedynym przedstawicielem Rurykowiczów połockich, który panował w Wielkim Księstwie Kijowskim.

Przydomek

Ilustracja Iwana Bilibina z XIX wieku do podania o Olegu Światosławiczu lub Wołchu Wsiesławiczu. Według niektórych badaczy wzorem dla postaci z baśni był Wsiesław Czarodziej

Wsiesław wraz z dwoma synami przeprawia się przez Dniepr w 1067 roku

Wsiesław Briaczysławicz urodził się jako syna Briaczysława Iziasławicza około 1029 roku. Imię jego matki jest nieznane. Powieść minionych lat podaje szczegóły urodzenia Wsiesława:

[...] matka urodziła go przy pomocy magii. Kiedy matka go urodziła, okazało się, że na głowie ma ӕзвено [âzveno], i rzekli mędrcy do matki jego” „To ӕзвено załóż na niego, niech nosi do śmierci”. I nosi je na sobie Wsiesław i do tego dnia.

Wierzono, że w związku z nietypowymi okolicznościami narodzin i posiadanym przez księcia „amuletem”, Wsiesław miał magiczną moc. W nauce są rozbieżności co do znaczenia słowa ӕзвено. Słowo to jest interpretowane różnie: kołtun, znak, czepek, w którym się urodził. Użycie czasownika „nosi” w czasie teraźniejszym dowodzi, że tekst był pisany za życia Wsiesława.

Już za życia Wsiesława układano o nim legendy. Ówcześni poddani wierzyli, że książę ma dar proroczy, może przemienić się w wilka, w sokoła, w tura o złotych rogach. Autor Słowa o pułku Igora opisywał:

Sprawnie dosiadł konia, pomknął do miasta Kijowa, dotknął włócznią złotego słupa kijowskiego. Z Biełgoroda o północy pomknął w postaci okrutnego zwierza, zasłaniając się siną mgłą, rankiem otworzył wrota Nowogrodu, zniósł sławę Jarosława, pomknął wilkiem od Dudutek do Niemigi. [...] Nad Niemigą krwawe brzegi niedobrym były zasiane - zasiane były kośćmi synów ruskich. Wsiesław-książę nad ludźmi sąd czynił, książętom miasta upiększał, a sam nocą wilkiem się czaił; z Kijowa do piania kogutów wielkiemu Chorsowi szlak przebiegał, do Tmutarakani docierał. Jemu w Połocku rano dwonili w dzwony na jutrznię w Świętej Sofii, a on te dzwony słyszał w Kijowie. Choć i prorocza dusza była w odważnym ciele, lecz często cierpiał od nieszczęść. Jemu wieszczy Bojan taką przyśpiewkę mądrą ułożył: „Ni chytremu, ni mądremu, ni wieszczowi nie uniknąć mądrego sądu bożego”.

W niektórych baśniach wschodniosłowiańskich pojawia się Wołch Wsiesławicz – mądry władca, śmiały woj, syn księżniczki i okrutnego Węża, zwycięzca nad królem indyjskim. Historycy uważają, że za wzór bohatera wzięty został Wsiesław Czarodziej. Według badaczy epoki pamięć o Wsiesławie zachowała się w bylinach o Ilji Muromcu.

Walki z sąsiednimi księstwami

W początkowym okresie panowania w Księstwie Połockim Wsiesław zachował lojalność w stosunku do Wielkiego Księstwa Kijowskiego. W 1060 roku wraz z trzema synami Jarosława Mądrego – Iziasławem, Światosławem i Wsiewołodem – wziął udział w wyprawie przeciwko Torkom.

Powieść minionych lat podała, że Wsiesław rozpoczął wojny z sąsiadami około 1065 roku. Prawdopodobnie przyczyną zmiany polityki Połocka było dążenie do usamodzielnienia się w regionie. Wsiesław wykorzystał spory dynastyczne potomków Jarosława Mądrego i, jak napisał Latopis Pskowski, próbował zdobyć Psków, ale po długim oblężeniu zrezygnował.

W 1066 roku, według Latopisu Nowogrodzkiego, Wsiesław splądrował Nowogród Wielki: uprowadził kobiety i dzieci, także zdjął i wywiózł dzwony z nowogrodzkiej Sofii. Historycy uważają, że zabrane z chramu artefakty miały upiększać nowo wybudowaną Sofię Połocką. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w archeologii: prowadzone w Połocku wykopaliska dowodzą, że w latach 1056-1066 powstały dwie budowle obronne: zamek i Sofia Połocka. Podboje Wsiesława na północy wywołały reakcję potomków Jarosława Mądrego. W zimie 1067 roku Iziasław, Światosław i Wsiewołod wyruszyli na Księstwo Połockie. Po drodze do stolicy Wsiesława złupili Mińsk.

Bracia ci wzięli Mińsk i wybili wszystkich mężów, a żony i dzieci wzięli do niewoli i wyruszyli nad Niemigę, i Wsiesław wyruszył przeciwko nim. I spotkali się przeciwnicy nad Niemigą w trzeci dzień marca.

Wsiesław po przegranej bitwie zdołał uciec znad Niemigi i schronił się prawdopodobnie w Połocku. Żadne ze źródeł nie podawało, że sojusznicy dotarli do stolicy księstwa: kilka miesięcy później, według Powieści minionych lat, bracia stacjonowali już pod Smoleńskiem nad rzeką Rszą. 10 lipca 1067 roku Iziasław, Światosław i Wsiewołod złożyli przysięgę, że nie zrobią Wsiesławowi krzywdy, jeśli ten przybędzie do nich. Wsiesław, ufając ich dobrym intencjom, spełnił prośbę, lecz, mimo gwarantowanego bezpieczeństwa, został schwytany i przewieziony do Kijowa, gdzie na rozkaz Iziasława został zamurowany w wieży wraz z dwojgiem synów.

Panowanie w Kijowie i powrót do Połocka

W 1068 roku Ruś Kijowską najechali Połowcy. Decydującą bitwę rozegrano nad rzeką Altą, w której Jarosławicze ponieśli klęskę, następnie schronili się w Kijowie i Czernihowie. Rezultat wojny wywołał w Kijowie powstanie przeciwko Iziasławowi, na skutek którego 15 września 1069 roku kijowianie wyzwolili Wsiesława Czarodzieja i przekazali mu rządy nad księstwem. Iziasław znalazł schronienie na dworze bratanka swojej żony – Bolesława Śmiałego.

Wsiesław panował w Kijowie przez siedem miesięcy: na wieść, że Iziasław zdobył wsparcie militarne ze strony Bolesława Śmiałego i postanowił odzyskać tron, opuścił Kijów i uciekł do Połocka. Jednak stamtąd został wygnany, a na tron Iziasław wyniósł swojego syna, Mścisława Iziasławicza, który wkrótce zmarł. Namiestnikiem Iziasława w Połocku został jego drugi syn – Świętopełk Iziasławicz.

Wsiesław powrócił na tron połocki w 1071 roku, kiedy ponownie doszło do wojny Jarosławiczów z Połowcami. W okresie 1071-1084 Rurykowicze kijowscy niejednokrotnie próbowali zająć Połock i pozbawić władzy Wsiesława. W 1073 roku Światosław, według Powieści minionych lat, podburzył swojego brata, Wsiewołoda, przeciwko Iziasławowi. Dążeniem Światosława było objęcie władzy w Kijowie. W celu zdobycia poparcia Wsiewołoda – Światosław insynuował, że Wsiesław i Iziasław podejmują próby wystąpienia przeciwko nim. Autor Powieści minionych lat przypisywał Światosławowi wypowiedź, z której wynikało, że Iziasław i Wsiesław Połocki prawdopodobnie zawarli sojusz:

„Iziasław dogadał się z Wsiesławem, knując przeciwko nam; i jeśli go nie wyprzedzimy, to nas wygna”.

Latopisy przemilczały dalszy etap intrygi z udziałem Wsiesława. W 1078 roku Księstwo Połockie najechał Włodzimierz Monomach, syn Wsiewołoda. Połock został spalony. Wsiesław Czarodziej nie zdołał obronić granic państwa: księstwo utraciło terytorium na południu od linii, łączącej miasta Łukoml i Łohojsk. Prawdopodobnie w okresie 1078-1101 w Księstwie Połockim panował pokój, roczniki nie wspominają o żadnych wojnach, ani najazdach.

Powieść minionych lat podała dokładną datę i godzinę śmierci Wsiesława: 14 kwietnia 1101 roku o dziewiątej rano.

Bibliografia

• Banaszkiewicz J., Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław 2002. ISBN 83-229-2302-3.
• Bartoszewicz J., Historja pierwotna Polski,, T. 3, Warszawa 1879.
• Karpiński F., Judyta, królowa polska. Trajedya, Lipsk 1836.
• Szujski J., Dzieje Polski podług ostatnich badań, T. 1, Piastowie, Lwów 1862.
• Арлоў У., Сагановіч Г., Дзесяць вякоў беларускай гісторыі, Менск, 1997. ISBN 9986921988. (dostęp: 14 stycznia 2010 roku).
• Люди Древней Руси. IX-XIII вв.. (dostęp: 14 stycznia 2010 roku).
• Новгородская первая летопись старшего извода. (dostęp: 14 stycznia 2010 roku).
• Повесть временных лет. (dostęp: 14 stycznia 2010 roku).
• Псковские летописи. (dostęp: 14 stycznia 2010 roku).
• Слово о полку Игореве. (dostęp: 14 stycznia 2010 roku).

Poprzednik Briaczysław Iziasławicz

Książę Połocka 1044-1067

Następca Iziasław Jarosławicz

Poprzednik Iziasław Jarosławicz

Wielki książę kijowski 1068-1069

Następca Iziasław Jarosławicz

Poprzednik Iziasław Jarosławicz

Książę Połocka 1068-1069

Następca Mścisław Iziasławicz

Poprzednik Świętopełk Iziasławicz

Książę Połocka 1071-1101

Następca Dawid Wsiesławicz