Wyraz

Wyraz – pewna wyróżniona fonetycznie, czy też graficznie, część wypowiedzi, składająca się z jednego lub więcej morfemów.

„Wyraz” nie jest tworem w pełni obiektywnym i co jest wyrazem, a co nim nie jest, zależy w sporym stopniu od tradycji językoznawczej danego języka. W językach fleksyjnych pojęcie wyrazu jest dość jasne – wyrazem jest morfem bazowy z dołączonymi do niego wszystkimi morfemami odmiany, w przypadku języka polskiego dodatkowo granicę wyrazu wyznacza stały akcent na drugą sylabę od końca.

Jednak nawet tutaj jest wiele niejasności, na przykład:

• „w” i „z” są tradycyjnie uważane za wyrazy choć nie są fonetycznie oddzielone od następującego po nich morfemu – należą do tej samej sylaby;
• „nie-” może być uważane zarówno za przedrostek, jak i za osobny wyraz;
• formy trybu warunkowego, np. „zrobilibyście” fonetycznie rozkłada się na „zrobili" i „byście”, graficznie jest jednak zapisywane łącznie;
• ruchoma końcówka czasownika („gdzie+że+ście byli?”) może być traktowana jako osobny wyraz lub włączana do poprzedniego wyrazu. To drugie rozwiązanie stanowi jednak kłopot z punktu widzenia klasyfikacji takiego wyrazu;
• długi graficznie liczebnik (np. „dwa tysiące trzysta czterdzieści pięć”) może być traktowany jako pojedynczy wyraz lub też jako kilka kolejnych wyrazów.

Wyraz w odniesieniu do tekstu pisanego traktuje się jako ciąg liter pomiędzy dwiema spacjami.

Wyraz a słowo

Niektórzy strukturaliści proponują następujące rozróżnienie pomiędzy wyrazem a słowem:

• Słowo jest to zbiór głosek, który w zapisie graficznym oddzielony jest od innych zbiorów spacjami bądź znakami interpunkcyjnymi.
• Wyraz to słowo lub minimalny zestaw słów (w języku polskim maksymalnie dwóch) posiadających własne i pełne znaczenie, niedający się podzielić na mniejsze wyrazy. W szczególności w, na, pociągu nie są wyrazami, są nimi natomiast za-lasem, zza-płotu czy w-domu.

Wyrazy samodzielne i niesamodzielne

Wyrazy samodzielne – wyrazy, które mogą same pełnić funkcję części wypowiedzenia. Są to czasowniki, rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, przysłówki i zaimki.

Wyrazy niesamodzielne – wyrazy, które nie mogą same pełnić funkcji wypowiedzenia: partykuły, spójniki, przyimki.

Wyrazy odmienne i nieodmienne

Wyrazy odmienne, występujące w wypowiedzeniach w różnych formach, to czasowniki, rzeczowniki, przymiotniki oraz większość zaimków.

Wyrazy nieodmienne – wyrazy, które nie zmieniają swoich form. Do tej grupy należą przysłówki, liczebniki ułamkowe, zaimki przysłowne, przyimki, spójniki, wykrzykniki, partykuły.

Wyrazy określane i określające

Wyrazy określane – wyrazy, które w związku wyrazowym pełnią rolę wyrazów nadrzędnych np. w związku wyrazowym ładny kot wyraz kot jest wyrazem nadrzędnym (określanym) w stosunku do wyrazu dopełniającego go treścią, podrzędnego- czarny kot: jaki? – czarny

Wyrazy określające – wyrazy, które w związku wyrazowym pełnią rolę wyrazów podrzędnych.

Zobacz też

• część mowy
• enklityka
• słowo
• Studia Etymologica Cracoviensia