Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Man (ang. Isle of Man, Mann, manx Ellan Vannin, Mannin) – wyspa w archipelagu Wysp Brytyjskich, położona na Morzu Irlandzkim, pomiędzy Wielką Brytanią i Irlandią. Posiada (wraz z Wyspami Normandzkimi) specyficzny status polityczny dependencji Korony brytyjskiej. Formalnie nie jest częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, ani Unii Europejskiej[3]. Na fladze wyspy Man przedstawiony jest tzw. triskelion.
Spis treści |
Głową państwa jest monarcha brytyjski, noszący tytuł Lord of Mann. Reprezentuje go Lieutenant Governor, sprawujący swój urząd przez okres pięciu lat. Man ma własny, dwuizbowy parlament, Tynwald (Thingvöller), działający nieprzerwanie od 979[4] r.
Rząd składa się z dziewięciu ministerstw. Na jego czele stoi Chief Minister, powoływany przez Tynwald na pięcioletnią kadencję.
Wielka Brytania odpowiada za politykę zagraniczną i obronność Man.
Wyspa jest w większości nizinna, jedynie w części północnej znajdują się wzgórza, sięgające do wysokości 621 m n.p.m. (góra Snaefell). Wyspa posiada wybrzeże klifowe. W ok. 30% pokrywają ją wrzosowiska i krzewy.
Klimat na wyspie jest umiarkowany ciepły morski. Charakteryzuje się on stosunkowo niewielkimi różnicami temperatur. Najchłodniejszym miesiącem jest luty, ze średnią temperaturą 4,9 °C, najcieplejszymi – lipiec oraz sierpień, ze średnią temperaturą 17,6 °C. Rekordową temperaturą odnotowaną na wyspie było 28,9 °C. Zimą rzadko zdarzają się opady śniegu. Czasami pojawiają się mgły, w szególności na południowym i wschodnim wybrzeżu. Średnia roczna ilość opadów na południowo-wschodnim wybrzeżu wynosi 863 mm, jednak zmienia się wraz z wysokością, osiągając ponad dwukrotnie większą wartość na najwyższym wzniesieniu wyspy[5].
W 2006 r. populacja wyspy Man liczyła 80.058 osób, z czego 26.218 zamieszkiwało stolicę Douglas. 47,6% stanowiły osoby urodzone na wyspie, kolejne 37,2% w Wielkiej Brytanii, 3,4% w Szkocji, 2,1% w Irlandii Północnej i niespełna 1,2% w Irlandii.
Rdzenną ludność wyspy stanowią celtyccy Manxowie. Największy odsetek imigrantów osiedlających się lub pracujących w ostatnich latach na Manie stanowią: Hindusi, Portugalczycy, Słowacy, obywatele RPA, Tajowie i Włosi.
Podstawą gospodarki jest turystyka. W roku 1992 Man odwiedziło 302 tysiące turystów. Ludność zajmuje się uprawą, m.in. ziemniaków oraz drzew owocowych, a także hodowlą bydła, owiec, drobiu. Przemysł ma mniejsze znaczenie, jest to głównie przemysł rolno-spożywczy, włókienniczy, pamiątkarski. Wyspa emituje własne banknoty, monety i znaczki pocztowe. PKB wynosi ok. 2,1 mld. $ (2003), czyli ok. 28,5 tys. na głowę mieszkańca. Bezrobocie na wyspie jest bardzo niskie, gdyż wynosi niecały 1%, a inflacja wynosi 3,6%.
Na Wyspę Man można dostać sie drogą powietrzną lub morską. Lotnisko Ronaldsway Airport znajduję się w południowo - wschodniej części wyspy, blisko Derbyhaven. Samoloty bezpośrednio na wyspę latają z licznych portów lotniczych w Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz z Jersey i Szwajcarii. Główny port morski leży w obrębie stolicy Douglas. Promy na wyspę wyplywają z Wielkiej Brytanii i Irlandii. Przewoźnik promowy[6], obsługujący te przeprawy, należy do najstarszych w Europie.
Wyspa była zasiedlona przez Celtów. W V–VI wieku została schrystianizowana przez mnichów irlandzkich. Od IX wieku była najeżdżana przez Normanów, z czasem stała się ich siedzibą. Normanowie założyli parlament Man (Tynwald) i wprowadzili wiele obowiązujących do dziś regulacji prawnych. Po językach romańskich pozostały w języku manx niewielkie ślady. W 1079 roku utworzone zostało Królestwo Mann i Wysp, które istniało aż do czasu podboju Man przez Szkocję w roku 1266. Cały czas pretensję do wyspy zgłaszali królowie Anglii. Ostatecznie protektorat nad wyspą objęli w 1333 roku. W 1703 roku władze brytyjskie wydały Act of Settlement, który gwarantował prawa mieszkańców i był początkiem znoszenia ustroju feudalnego. W 1765 roku władze brytyjskie kupiły od księcia Altholl suwerenność wyspy za 70 tys. funtów i roczną pensję, a w roku 1828 uregulowano jej status jako terytorium podległego Koronie Brytyjskiej. Do połowy XIX wieku celtycki język manx był w powszechnym użyciu. W 1866 roku zwiększono uprawnienia parlamentu lokalnego. Od 1907 roku na wyspie Man organizowane są wyścigi Isle of Man TT - uliczne wyścigi motocyklowe zaliczane do jednych z najbardziej widowiskowych i niebezpiecznych imprez tego typu na świecie. Wyspa jest jedynym terytorium należącym do Wielkiej Brytanii, na którym nie obowiązuje ograniczenie prędkości.
Królowie wyspy Man
Rządy szkockie 1265-1275
Rządy szkockie 1275-1290
Rządy angielskie 1290-1293
Rządy szkockie 1293-1296
Rządy angielskie 1296-1313
Rządy szkockie 1313
Okres sporny między Szkocją i Anglią o dominacje nad wyspą 1313-1333
W 1333 król Anglii, Edward III podporządkował sobie wyspę Man, którą oddał w lenno rodzinie de Montacute.
Lordowie wyspy Man
Rządy angielskie 1594-1610
Rządy angielskie 1651-1660
W 1765 tytuł Lorda Wyspy Man został sprzedany królowi Anglii. Na terytorium wyspy władzę przejął, reprezentujący monarchę, gubernator porucznik.
|
||||||||||||||||||||
|
||||||||||
|
|||||||||
