Zabytek

Znak:
obiekt zabytkowy prawem chroniony

Znak międzynarodowy

Zabytek nieruchomy – kościół św. Piotra i Pawła w Policach-Jasienicy

Zabytek ruchomy - XIX-wieczny wóz strażacki z ręczną pompą przy OSP Samocice

Zabytek – w języku potocznym jest to każdy wytwór działalności człowieka, będący świadectwem minionej epoki (pamiątką przeszłości), posiadający wartość historyczną, artystyczną, naukową lub emocjonalną, przy czym kryterium czasu powstania, choć najważniejsze, nie przesądza o zdefiniowaniu zabytku. Nauki humanistyczne, a w szczególności historia sztuki nie stworzyły jednej, uniwersalnej definicji zabytku przydatnej wszystkim naukom.

Zabytek w świetle prawa polskiego

Według ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zabytkiem jest nieruchomość (np. pojedynczy budynek, cmentarz, historyczny układ urbanistyczny lub krajobraz kulturowy) albo rzecz ruchoma (np. dzieło sztuki użytkowej, obraz, rzeźba, znalezisko archeologiczne – np. artefakt), ich części lub zespoły rzeczy, które są dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowią świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, a których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na swoją wartość artystyczną, naukową lub historyczną. Obiekty takie mogą być wpisane do rejestru zabytków prowadzonego przez wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Formami ochrony prawnej zabytków są:

• wpis do rejestru zabytków,
• uznanie za pomnik historii,
• utworzenie parku kulturowego,
• ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego lub w decyzji lokalizacyjnej

Z rejestru skreśla się otoczenie zabytku, w przypadku skreślenia z rejestru tego zabytku.

Dawniej, w latach 1961-1973, wartość danego zabytku w Polsce określała pięciostopniowa klasyfikacja (klasa 0 oraz klasy I-IV). Obecnie podział na klasy nie jest stosowany. Zasadniczo uważa się wszystkie zabytki za równie cenne, chociaż zabytki mające wyjątkową wartość prezydent RP może uznać za pomniki historii, a spośród nich z kolei najbardziej wartościowe mogą ubiegać się o umieszczenie na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Obecnie obowiązuje podział na:

• zabytki nieruchome – nieruchomość, jej część (np. klatka schodowa) lub zespół nieruchomości (ale także historyczny układ urbanistyczny, ruralistyczny lub zespół budowlany),
• zabytki ruchome – rzecz ruchoma, jej część lub zespół rzeczy ruchomych (np. kolekcja sztuki),
• zabytki archeologiczne – zabytek nieruchomy będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy, będący tym wytworem.

Ochroną mogą być objęte również historyczne, geograficzne lub tradycyjne nazwy budynków, placów, ulic lub jednostek osadniczych.

Zabytkiem przyrody (pomnikiem przyrody) określa się najczęściej szczególnie cenne drzewo, grupę drzew (park, las, aleję itp.) lub głaz narzutowy.

Wszystkie zabytki materialne (z dziedzin budownictwa, rzemiosła, sztuki, archeologii (dziedzictwo archeologiczne) i przyrody) łącznie z zabytkami kultury niematerialnej stanowią zasoby dziedzictwa kulturowego.

Zobacz też

• dobra kultury
• katalog zabytków sztuki w Polsce
• konserwacja zabytków
• ochrona zabytków
• Karta Wenecka
• Pracownie Konserwacji Zabytków
• pojazd zabytkowy

Linki zewnętrzne

• Rejestr zabytków nieruchomych – Narodowy Instytut Dziedzictwa
• Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2003 r. Nr 162, poz. 1568)
• Wyszukiwarka zabytków nieruchomych - oparta na rejestrach NID.