Zasada proporcjonalności

W prawie krajowym

W prawie wyborczym

Zasada w myśl której, wyrażane w wyborach przez społeczność preferencje, mają być proporcjonalnie odzwierciedlone w organie do którego wyłaniana jest reprezentacja. Reprezentacja ta może być wybierana w społecznych strukturach rozproszonej władzy równoległej, w sposób zindywidualizowany (w procedurze Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej oraz w jednomandatowej metodzie proporcjonalnego głosu alternatywnego) lub w strukturach wysoce hierarchicznych (w wysokim stopniu zależnych od liderów partyjnych) w sposób kolektywny (w wielomandatowym systemie zamkniętych list partyjnych). Na przykład w polskim Sejmie, rozdział mandatów przypadających partiom politycznym ma możliwie proporcjonalnie reprezentować wszystkie preferencje obywatelskie, które wyrażone zostały w postaci oddanych ważnych głosów wyborczych. Zasada ta została nieco ograniczona wprowadzonym w 1993 r. progiem wyborczym. Warto zauważyć że zasada proporcjonalności odnosi się do proporcjonalnego odzwierciedlenia preferencji wszystkich wyborców na drodze wyłaniania reprezentacji, a zatem na poziomie reprezentacji w organie do którego odbywają się wybory, lub na poziomie proporcjonalnego odzwierciedlania preferencji w procesie wyłaniania reprezentanta (podczas procedury wyborczej na poziomie okręgów). Realizowana jest więc poprzez system list partyjnych, ordynację pojedynczego głosu przechodniego (tzw. Brytyjską Reprezentację Proporcjonalną) lub system proporcjonalnego głosu alternatywnego.

Porównując system większościowy 'dwóch/trzech/czterech pierwszych na mecie' z systemem Brytyjskiej Reprezentacji Proporcjonalnej łatwo zauważyć że jedyną różnicą między metodami wyborczymi, która decyduje o tym czy procedurę wyborczą należy uznać za proporcjonalną lub większościową jest występowanie lub też brak głosowania za pomocą skali rangowej z metodą redukcji najmniej istotnych obserwacji (najmniej pożądanych kandydatów). A zatem występowanie lub brak zastosowania "głosu przechodniego", który może występować zarówno w odmianie wielomandatowej (np. BRP) jak i w jednomandatowym wariancie (np. proporcjonalnym głosie alternatywnym), pozwala rozpoznać czy w typologii ordynacji wyborczych daną ordynację należy umieścić w kategorii ordynacji większościowych czy też proporcjonalnych. Wyjątkiem o którym należy pamiętać jest głosowanie na zamknięte listy partyjne z formułą D'hondta lub Sainte-Laguë'a, gdzie proporcjonalność wyniku wyborów wobec preferencji wyborców uzyskiwana jest poprzez przydział mandatów parlamentarnych w proporcji do głosów oddanych na daną partie, a nie poprzez bezpośrednio proporcjonalny do preferencji przydział głosów. Można więc powiedzieć że system zamkniętych list partyjnych jest kolektywną wielomandatową ordynacją proporcjonalną. Indywidualistyczne ordynacje proporcjonalne i większościowe (takie jak Brytyjska Reprezentacja Proporcjonalna, jednomandatowe 'pierwszy na mecie' lub alternatywnego głosu proporcjonalnego, bądź wielomandatowe 'dwóch/trzech/czterech na podium') wydają się lepiej odzwierciedlać ducha demokracji, w której najistotniejszą rolę odgrywają prawa jednostki.

W prawie administracyjnym

Zasada proporcjonalności nakazuje organom państwowym użycie jedynie takich środków, które są niezbędne dla osiągnięcia konkretnego celu. Oznacza to, że organy państwowe mają osiągać cel, który służy społeczeństwu, jak najmniejszym jego oraz poszczególnych jednostek kosztem.

W prawie konstytucyjnym

Zasada proporcjonalności działa analogicznie jak w prawie administracyjnym, z tą różnicą, że podlegają jej działania ustawodawcy. Ustawy muszą realizować swój cel nie ograniczając nadmiernie konstytucyjnych praw podmiotowych.

W prawie karnym

Surowość kary wymierzonej przez organ sądowniczy nie może być nieproporcjonalna do przewinienia, którego kara dotyczy.

W prawie wspólnotowym

Zasada proporcjonalności, jest to zasada występująca w prawie wspólnotowym Unii Europejskiej, która mówi, że:

• instytucje wspólnotowe mogą podejmować tylko takie działania, które są konieczne i niezbędne do osiągnięcia celów zawartych w Traktacie,
• środki zastosowane do realizacji danego celu muszą być proporcjonalne do istoty danego celu,
• środki te muszą być:
  • odpowiednie (to znaczy takie, dzięki którym da się dany cel osiągnąć),
  • konieczne (to znaczy takie, bez których osiągnięcie danego celu nie jest możliwe)
  • proporcjonalne sensu stricto (czyli takie, by w jak najmniejszym stopniu stanowiły przeszkodę w wykonywaniu innych celów).

Praktycznym przejawem przestrzegania tej zasady przez instytucje wspólnotowe jest zobowiązanie ich do podawania informacji (w uzasadnieniach do proponowanych aktów prawnych) na temat spełniania wymogów wynikających z zasady proporcjonalności.

Literatura

A. Stępkowski, Zasada proporcjonalności w europejskiej kulturze prawnej. Sądowa kontrola władzy dyskrecjonalnej w nowoczesnej Europie, Warszawa:Liber 2010.