Zastrzeżenia patentowe

Zastrzeżenia patentowe (w przypadku wzoru użytkowego - zastrzeżenia ochronne) definiują zakres ochrony patentowej wynalazku (wzoru użytkowego) i stanowią element zarówno opisu patentowego jak i zgłoszeniowego, który winien zawierać co najmniej jedno zastrzeżenie patentowe. Z punktu widzenia językoznawstwa każde zastrzeżenie jest podmiotowym, oznajmującym zdaniem, zwykle mocno rozwiniętym i złożonym.

Zastrzeżenia patentowe powinny być jasne, spójne (niesprzeczne) i oparte na opisie wynalazku i rysunkach, które służą do ich wykładni; określają łącznie znane cechy wynalazku i cechy jakie podlegają ochronie (poprzedzone zwykle słowami znamienny tym, że) i dzielą się na:

• niezależne - definiujące podstawowe i nieodłączne cechy wynalazku i
• zależne - określające warianty i uzupełnienia dla cech występujących w zastrzeżeniach niezależnych.

Istnieją zasadniczo dwie skrajności w wykładni ochrony patentowej na podstawie zastrzeżeń patentowych:

• ochrona wynika ze ścisłej (dosłownej) interpretacji zastrzeżeń, przy wykorzystaniu opisu i rysunków jedynie do rozwiązywania i wyjaśniania ewentualnych nieścisłości (np. odnośnie znaczenia stosowanych w zastrzeżeniach terminów technicznych).
• ochronę definiuje to co znawcy dziedziny, do której należy wynalazek, mogliby wydedukować z opisu patentowego i rysunków, wykorzystując zastrzeżenia jako wskazówkę do tego celu.

W myśl Konwencji o udzielaniu patentów europejskich faktyczny zakres ochrony patentowej leży pomiędzy dwiema powyższymi skrajnościami.

Wymagania co do formy zastrzeżeń patentowych są bardzo zbliżone na całym świecie, a mimo to sprawa ta regulowana jest w każdym kraju/regionie oddzielnie przez inny akt/ustawę (w Polsce jest to ustawa Prawo Własności Przemysłowej, w przypadku patentu europejskiego - Konwencja o udzielaniu patentów europejskich). Pierwszym międzynarodowym aktem, który wspomina o zastrzeżeniach patentowych, nie precyzując jednak ich formy jest nadal obowiązująca Konwencja Paryska o Ochronie Własności Przemysłowej z 1883 roku (Artykuł 4). W USA zastrzeżenia patentowe stały się integralną częścią opisu wynalazku na mocy ustawy patentowej z 1790, jednak wówczas służyły raczej reklamie wynalazku, a nie jego ochronie prawnej. Współczesną interpretacje nadała w USA zastrzeżeniom patentowym ustawa patentowa 1870.

Przykład

Rysunek po prawej odwzorowuje wynalazek rozumiany jako spójny podzbiór pewnych cech wynalazczych spośród całego zbioru wynalazków świata (określanego jako stan techniki), gdzie:

• X - oznacza znane cechy wynalazku,
• A, B, B1, D - nowe cechy wynalazku, a
• B2 i E - cechy o których opis patentowy nie wspomina, a które mogą wiązać się z wynalazkiem.

W opisie patentowym zamieszczono następujące zastrzeżenia patentowe:

1. Wynalazek mający cechy X, znamienny tym, że ma cechy A i B.
2. Wynalazek według zastrzeżenia 1, znamienny tym, że jako cechę B ma cechę B1.
3. Wynalazek według zastrzeżenia 1 albo 2, znamienny tym, że ma cechę D.

Na podstawie tych zastrzeżeń chronione są następujące warianty wynalazku:

1. Wynalazek o cechach X+A+B (co wynika z zastrzeżenia nr 1),
2. Wynalazek o cechach X+A+B1 (co wynika z zastrzeżeń nr 1 i 2 czytanych łącznie),
3. Wynalazek o cechach X+A+B+D (co wynika z zastrzeżeń nr 1 i 3 czytanych łącznie),
4. Wynalazek o cechach X+A+B1+D (co wynika z zastrzeżeń nr 1, 2 i 3 czytanych łącznie).

Opis wynalazku milczy jednak na temat cech B2 i E. Jeżeli cechy te mają zdolność patentową (tzn. można je uznać za wynalazki) możliwe jest obejście patentu na przykład za pomocą wynalazku selektywnego lub patentu zależnego.

W tym pierwszym przypadku nieujawnionej cechy B2, zakres ochrony wynalazku selektywnego, mogą definiować na przykład następujące zastrzeżenia patentowe:

1. Wynalazek mający cechy X, A i B, znamienny tym, że ma cechę B2.
2. Wynalazek według zastrzeżenia 1, znamienny tym, że ma cechę D.

Jeden z najbardziej znanych przykładów ominięcia ochrony patentowej w ten właśnie sposób znany jest jako "casus Epilady".

W drugim przypadku nieujawnionej cechy E, można uzyskać patent zależny (lub dodatkowy, jeżeli zgłaszającym będzie sam uprawniony) definiując zakres ochrony wynalazku na przykład w następujący sposób:

1. Wynalazek mający cechy X, A i B, znamienny tym, że ma cechę E.
2. Wynalazek według zastrzeżenia 1, znamienny tym, że ma cechy D i E.

Oczywiście uprawniony z patentu zależnego na taki wynalazek (X, A i B + E) będzie musiał uzyskać w takim przypadku zgodę na korzystanie z wcześniejszego wynalazku (znamiennego cechami X, A i B) od jego właściciela. Możliwe jest oczywiście udzielenie sobie takiej zgody jednocześnie przez właścicieli obu patentów np. na zasadach licencji wzajemnej.

Specjalne rodzaje zastrzeżeń patentowych

Zastrzeżenie patentowe typu szwajcarskiego

W przypadku gdy znane są efekty farmakologiczne danego związku chemicznego w leczeniu danej choroby (np. grypy) a odkryto, że związek ten może być zastosowany w leczeniu zupełnie innej jednostki chorobowej (np. cukrzycy), ochronę takiego rozwiązania można uzyskać formułując zastrzeżenie patentowe typu "szwajcarskiego".

Ponieważ sam związek chemiczny jest znany, nie cechuje się już nowością i dlatego nie może zostać opatentowany. Ogólna idea wytworzenia leku zawierającego taki związek jest również znana (jest to tak zwane pierwsze zastosowanie medyczne). Wynalazcza jest zatem jedynie terapia danej choroby z zastosowaniem tego związku. Jednak same sposoby leczenia ludzi i zwierząt metodami chirurgicznymi lub terapeutycznymi są w większości krajów wyłączone z ochrony patentowej.

Zastrzeżenie typu szwajcarskiego ma formę:

1. Zastosowanie związku X do wytwarzania leku do terapii Y.

Taka forma definiuje tak zwane drugie zastosowanie medyczne tego związku, a zastrzegając wytwarzanie leku, a nie sposób leczenia, jest zgodna z prawem.